Ten artykuł dotyczy miasta w Czechach. Zapoznaj się również z: inne znaczenie tego słowa.

Na mapach: 49°54′13″N 18°21′16″E / 49.90361, 18.35444

Bogumin (czes. Bohumín, niem. Oderberg) położone przy ujściu Olzy do Odry miasto na Śląsku Cieszyńskim w Republice Czeskiej przy granicy z Polską.

Obecny organizm miejski jest wynikiem połączenia mającego swe korzenie w XIV wieku Bogumina (obecnie Stary Bogumin) z wyrosłym w XIX wieku wokół stacji kolejowej przemysłowym Nowym Boguminem oraz kilku okolicznych gmin, po raz pierwszy w 1949.

Historia

Dzieje Bogumina sięgają XIII wieku, kiedy przy brodzie rzecznym, na skrzyżowaniu szlaków handlowych – solnego z Krakowa na Morawy i bursztynowego z Węgier nad Bałtyk – powstała osada targowa Bogun (dzisiejsza dzielnica Stary Bogumin). Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z roku 1256. Znajdowała się wtedy w granicach piastowskiego księstwa opolsko-raciborskiego, po jego podziale w 1281 r. stała się częścią księstwa raciborskiego (do 1336 piastowskiego, potem przemyślidzkiego). W 1292 r. w dokumencie, wspominającym bogumiński kościół parafialny należący do benedyktynów z klasztoru w Orłowej, po raz pierwszy pojawia się niemiecka nazwa Oderberg (dosł. "gród nad Odrą"), co znaczy, że już wtedy zamieszkiwali tu niemieccy koloniści. Pierwsza informacja o Boguminie jako mieście pochodzi z roku 1373. Wtedy książę raciborski Jan I sprzedał Bogumin rodowi Baruthów, którzy na przeciwnym brzegu Odry zbudowali zamek obronny Baruthswerde, wokół którego wyrosło przedmieście połączone z miastem w połowie XV wieku drewnianym mostem.

Spośród pozostałych wsi tworzących dzisiejszy Bogumin, najstarsze są Zabłocie i Wierzbica – po raz pierwszy wzmiankowane były w 1229 r. Pierwsza wzmianka o Skrzeczoniu pochodzi z r. 1305, a o Pudłowie i Szonychlu – z r. 1428.

Na początku XV wieku wybuchł spór o ziemię bogumińską między książętami raciborskimi a cieszyńskimi. Na mocy umowy z 1407 r. trafiła ona w ręce tych pierwszych. Właścicielem miasta i zamku został Jan II Żelazny, który dwa lata później (1409) sprzedał je Tworkowskim. W 1423 r. dobra kupił Jan Bielik z Kornic. Jego potomkowie, władający do r. 1451, poszerzyli je o Zabełków, Odrę, Lgotę i Pudłów. Kolejnymi właścicielami byli: Jan z Cymburka (1451-1473), Jan z Wierzbna (1473-1482) oraz Jan Burzej z Kalwowa (1482-1485). Po jego śmierci Bogumin powrócił do książąt raciborskich, którzy ponownie wygrali spór z władcami Cieszyna. Ostatni z nich, Walentyn, w 1521 r. sprzedał go księciu opolskiemu Janowi II Dobremu, a ten pięć lat później Jerzemu Hohenzollernowi.

Hohenzollernowie, którzy przyjęli wiarę luterańską, władali dobrami bogumińskimi blisko sto lat, do roku 1620, kiedy odebrali je im Habsburgowie. W 1623 r. trafiły w ręce Łazarza I Starszego Henckel von Donnersmarck. W 1697 r. za rządów jego praprawnuka, Jana Ernesta, ziemia bogumińska uzyskała status państwa stanowego niższego rzędu.

W 1742 r. na mocy pokoju wrocławskiego kończącego I wojną śląską Śląsk został podzielony między Prusy i Austrię. Przy Habsburgach pozostał jedynie Śląsk Cieszyński i Opawski, a nowa granica biegła m.in. na rzece Odrze. Bogumin uległ podziałowi – północna część miasta wraz z zamkiem utworzyła nową miejscowość Annogród (Annaberg), dziś nosząca nazwę Chałupki. Austriacka część państwa bogumińskiego w 1743 r. została sprzedana Karolowi Lichnowskiemu, w 1803 r. trafiła w ręce rodu Gusnarów, a w 1831 r. stała się własnością Rudnickich. Część pruska była we władaniu Hencklów von Donnersmarck do roku 1803, kiedy na Janie Erdmannie ród ten wygasł.

7 lipca 1819 r. w Boguminie podpisano tzw. protokół bogumiński – dokument systematyzujący zagadnienia związane z regulacją rzeki Odry, którego założenia realizowano w zasadzie do połowy XX wieku.

W latach 40. XIX wieku rozpoczęto budowę Kolei Północnej łączącej Wiedeń z Krakowem. Trasa miała biec m.in. przez Bogumin. Jednak ze względu na sprzeciw radnych oraz postawę proboszcza, który nie chciał oddać pod linię kolejową gruntów kościelnych zdecydowano się usytuować stację ok. 3 km na południe, w granicach wsi Szonychel, na leśnych terenach należących do rodu Rudnickich. Pierwszy pociąg przyjechał tu z Lipnika nad Beczwą w 1847 r. Wkrótce stacja stała się znaczącym węzłem kolejowym – w 1848 r. powstała Kolej Wilhelma przez Racibórz do Koźla, gdzie łączyła się z trasą Berlin-Wrocław-Katowice (w tamtych czasach było to najkrótsze kolejowe połączenie Berlina z Wiedniem), a w 1867 r. rozpoczęto budowę Kolei Koszycko-Bogumińskiej (Bogumin-Cieszyn-Żylina-Poprad-Preszów-Koszyce).

Wokół dworca zaczęła wyrastać nowa osada, nazwana Nowym Boguminem (formalnie tworzące z Szonychlem jedną gminę o dość sztucznie brzmiącej nazwie Szonychel-Bogumin-dworzec). W krótkim czasie nabrała ona miejskiego charakteru i zdystansowała zarówno macierzystą wieś Szonychel, jak i stare miasto Bogumin (zwane odtąd Starym Boguminem) – w 1900 r. w Nowym Boguminie mieszkało 4254 osób, podczas gdy w Starym Boguminie 1888, a w Szonychlu 562. W latach 90. XIX wieku na gruntach podarowanych przez Henryka hrabiego Larisch-Mönnich, który w 1886 r. kupił od Rudnickich dobra bogumińskie, powstał zespół neogotyckich budowli – ratusz, gmach szkół niemieckich, kościół katolicki, kościół ewangelicki, klasztor sióstr Notre-Dame. Tym stylem architektonicznym miasto wyróżnia się spośród reszty Śląska Cieszyńskiego, przypominając raczej miasta górnośląskie. W 1902 r. Nowy i Stary Bogumin połączyła wąskotorowa linia tramwajowa (najpierw parowa, potem elektryczna), która stała się zalążkiem rozległej (65 km) potem międzymiastowej sieci tramwajowej (z Nowego Bogumina można było dojechać do Ostrawy, Karwiny czy Orłowej).

Miejscowości tworzące dzisiejszy Bogumin w XIX wieku stały się również, jak przystało na Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie, ośrodkami przemysłowymi. Do najważniejszych zakładów na tym terenie należały: rurownia Hahna i Eisnera w Nowym Boguminie, druciarnia Morawskośląskiej Spółki Przemysłu Drucianego w Pudłowie, fabryka chemiczna Goldschmieda w Nowym Boguminie, rafineria olei mineralnych hrabiego Larisch-Mönnich w Nowym Boguminie, fabryka mydła i świeczek w Starym Boguminie, rafineria smoły sosnowej Weinreba w Nowym Boguminie, przetwórnia ryb morskich Kallego w Pudłowie oraz cegielnie w Zabłociu, Nowym Boguminie i Skrzeczoniu.

Po upadku Austro-Węgier i podziale Śląska Cieszyńskiego cały obszar dzisiejszego Bogumina znalazł się w granicach Czechosłowacji, przy czym Olza stanowiła granicę czechosłowacko-polską, a Odra – czechosłowacko-niemiecką. W 1924 r. Szonychel-Bogumin-dworzec oficjalnie przemianowano na Nowy Bogumin i nadano mu prawa miejskie. W latach 1935-1938 w rejonie Bogumina powstało siedem fortów piechoty będących częścią czechosłowackich umocnień wojennych budowanych wzdłuż granicy z Niemcami na wypadek ewentualnej wojny.

W październiku 1938 r. obszar Bogumina wszedł w skład Polski i został przyłączony do autonomicznego województwa śląskiego. We wrześniu 1939 r. z kolei znalazł się w granicach Niemiec. W sierpniu 1944 r. bogumiński węzeł kolejowy został zbombardowany przez lotnictwo alianckie – na szczęście samo miasto ani cenny budynek dworcowy nie ucierpiały. W 1945 r., po zajęciu przez Armię Czerwoną, dzisiejszy Bogumin powrócił do Czechosłowacji.

W 1949 r. Nowy Bogumin (w tym Szonychel), Stary Bogumin, Pudłów, Wierzbicę, Skrzeczoń i Zabłocie połączono w jeden organizm miejski o nazwie Bogumin. Jego historia nie trwała jednak długo, bowiem w 1954 r. usamodzielniła się Wierzbica, a w 1960 r. przywrócono stan sprzed 1949 r. Ponowne, tym razem ostateczne, połączenie tych miejscowości nastąpiło w roku 1973.

Rozwój przestrzenny Bogumina w II poł. XX wieku skupił się na zagęszczaniu Nowego Bogumina, zabudowanego dość nieregularnie i pełnego niezagospodarowanych parceli. Stąd też brak charakterystycznych dla okolicznych miast wielkich, samowystarczalnych blokowisk. W latach 1968-1973 stopniowo zlikwidowano wszystkie trzy biegnące przez Bogumin linie regionalnych tramwajów, czym dobiegła końca historia tego środka transportu w mieście. W 2004 r. rozpoczęto budowę autostrady nr 1, która w przyszłości połączy Ostrawę z Gliwicami (na razie gotowy jest odcinek Ostrawa-Bogumin). Tragicznie w historii miasta zapisał się rok 1997 – podczas tzw. powodzi tysiąclecia pod wodą znalazło się ponad 80% powierzchni miasta.

Ludność

W 1910 obszar współczesnego Bogumina obejmowało 5 ówczesnych gmin: Oderberg Stadt (Stary Bogumin i Pudłów), Schönichel (Nowy Bogumin i Szonychel wraz z Kopytowem), Skretschon (Skrzeczoń), Wirbitz (Wierzbica) i Zablacz (Zabłocie). Łącznie zamieszkiwało je 19572 osób (co dawało gęstość zaludnienia ok. 639 os./km²), z czego 18312 było zameldowanych na stałe, 8646 (47,2%) było niemiecko-, 7638 (41,7%) polsko-, 2019 (11%) czesko- i 9 (0,1%) innojęzycznymi, 17606 (90%) było katolikami, 845 (4,3%) ewangelikami, 27 (0,1%) kalwinistami, 844 (4,3%) wyznawcami judaizmu a 250 (1,3%) innej religii lub wyznania.

Podczas II wojny światowej dochodzi do eksterminacji Żydów, a po wojnie do wysiedlenia ludności niemieckojęzycznej z terenów Czechosłowacji, w tym okolicznych Niemców sudeckich. Na ich miejsce przybywa nowa ludność z terenów całego kraju i przekrój etniczny tego obszaru znacznie się zmienił.

Według czeskiego spisu z 2001 miasto zamieszkiwało 23284 osoby (gęstość 750,6 os./km²), z czego 20314 (87,2%) było czeskiej, 1036 (4,5%) słowackiej, 756 (3,3%) polskiej, 276 (1,2%) morawskiej, 147 (0,6%) śląskiej, 74 (0,32%) niemieckiej, 64 (0,28%) romskiej narodowości oraz 15 Ukraińców i 7 Wietnamczyków. Osoby wierzące stanowiły 38,8% populacji (9041 os.), zaś największą grupą wyznaniową byli katolicy (7725 os., 85,4% wierzących).