Mapa Księstwa Pomorskiego z 1635

Bogusław X Wielki (ur. 28 lub 29 maja 1454 zap. w Słupsku lub Darłowie , zm. 5 października 1523 w Szczecinie) – syn Eryka II, księcia wołogoskiego, słupskiego i szczecińskiego oraz Zofii.

Przydomek „Wielki” nadano Bogusławowi X ze względu na mądrą i dojrzałą politykę. Spośród wszystkich książąt pomorskich cieszy się do dziś największym uznaniem potomnych. Umocnił władzę książęcą przez utworzenie sądu nadwornego, centralnej administracji, kancelarii i urzędu marszałka. Zreformował dwór i zarząd księstwem.

Książę uporządkował finanse, ożywił handel, a także zlikwidował rozbój na drogach. Uczynił Szczecin stolicą księstwa i siedzibą instytucji państwowych, skupiając centralne urzędy przy dworze książęcym oraz tworząc książęcą mennicę. Był inicjatorem przebudowy wszystkich książęcych zamków w księstwie. Przeprowadził na Pomorzu Zachodnim reformę skarbu i administracji. W 1478 zjednoczył księstwa pomorskie.

Lata młodości

Jego dzieciństwo i młodość otoczone są mgłą tajemnicy. Nie jest do końca pewne miejsce jego urodzenia. Jedne źródła wskazują na Słupsk, inne zaś na Darłowo. Z tego też względu, wśród ludu pomorskiego narosło wiele legend, które tyczyły wczesnego okresu życia księcia. Między innymi opowiadano, że Bogusław wychowywany był przez prostego chłopa z Łącka – Hansa Langego, ponieważ zmuszony był uciekać z rodzinnego domu w obawie, by nie otruła go własna matka. W rzeczywistości sprawa wyglądała inaczej. Księżna Zofia starała się zaszczepić w synu miłość do Korony Królestwa Polskiego.

Ponad wszelką wątpliwość wiadomo natomiast, iż Bogusław X był najstarszym synem księcia Eryka II i Zofii. Na świat przyszedł w 1454. W latach 1466–1468 przebywał prawdopodobnie na Wawelu, gdzie pobierał nauki u Jana Długosza. Pobyt ten zaowocował późniejszym małżeństwem z Anną Jagiellonką, córką króla Kazimierza Jagiellończyka, który pasował młodego księcia na rycerza (1476).

I okres rządów (1474-1496)

Konflikt z elektorem brandenburskim

Władzę w Księstwie Szczecińskim i Słupskim Bogusław X objął w 1474, po śmierci ojca Eryka II. Brandenburgia zagroziła wojną, ponieważ młody książę odmówił złożenia hołdu lennego elektorowi Albrechtowi III Achillesowi, któremu wcześniej ceremonię składał jego ojciec. W zdecydowanej postawie Bogusława i umocnieniu władzy – pomocy udzieliła jego matka, księżna Zofia. Jesienią 1474 uczestniczyła wraz z synem w zjeździe stanów pomorskich, w Stargardzie, na którym Bogusław potwierdził przywileje szlachty. Księżna oficjalnie zrzekła się praw do ziem słupskich na rzecz swego syna. Uzgodniono jednocześnie przekazanie jemu części dochodów, z jej oprawy wdowiej.

W maju 1475, w Darłowie odbyło się spotkanie Bogusława z matką, przy którym oboje uzgodnili wspólną politykę wobec Brandenburczyków. Miesiąc później, Zofia postanowiła interweniować u samego cesarza Fryderyka III, z prośbą o ochronę jej syna, jako prawowitego następcy. List Zofii i wstawiennictwo cesarza spowodowała wstrzymanie elektora od działań wojennych z Bogusławem, choć ten, wcześniej, zbrojnie wystąpił przeciw Albrechtowi.

Elektor brandenburski sprowokowany otwartym konfliktem, rozpoczął działania od oblężenia Gryfina oraz Pyrzyc. W tym ostatnim przebywał Gryfita. Po ucieczce z obleganego miasta, w chłopskim przebraniu, książę rozpoczął oficjalne rokowania, które miały przynieść trwały pokój. W dwa lata później doszło do kolejnych działań zbrojnych, które zostały wywołane przez księcia pomorskiego. Brandenburczycy szybko opanowali sytuację i przeszli do kontrataku. Zajęli Banie, Pełczyce, Kołbacz, Szadzko i okoliczne ziemie Dąbia. Bogusław ponownie prosił matkę, aby wstawiła się w jego sprawie, tym razem u króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka. Zawarty został rozejm. Ceną umowy, która dała Bogusławowi gwarancję dziedzicznego prawa do księstwa miał być ślub z Małgorzatą, bratanicą elektora, który został zawarty po 21 września 1477.

Zatarg z Radą Miejską Koszalina

Do historii przeszła bitwa, jaką Bogusław i jego książęcy towarzysze stoczyli przeciwko obywatelom Koszalina. Książę bawił ze swym dworem w Sianowie. Członkowie rady miejskiej, w odwecie za domniemany rozbój dokonany na koszalińskich kupcach przez czeladź książęcą, wysłali pod Sianów oddział zbrojny, celem ujęcia winnych i przykładnego ich ukarania. Wspomniany oddział, który przybył do Sianowa, począł szturmować bramy miejskie. Wywiązała się regularna bitwa, w której górą okazali się koszalinianie. Książę Bogusław X cudem uniknął śmierci. Jeden z przeciwników zamachnął się na niego halabardą. Jedynie szybka interwencja i bystry umysł dowódcy grodu, Adama Podewilsa, uchroniły księcia od niechybnego ciosu. Został on jednak, razem ze swoją drużyną, wzięty do niewoli i przewieziony do Koszalina wozem przeznaczonym do rozwożenia mierzwy.

Gdy goniec doniósł radzie miejskiej o obrocie wydarzeń, przerażony burmistrz wyjechał na spotkanie karawanu. Prosił Bogusława X o przebaczenie i udział w wieczerzy. Ten jednak ani myślał o takim zakończeniu sprawy. Doznane upokorzenie wymagało srogiej zemsty. W wyniku przeprowadzonych rokowań, miasto zobowiązało się do wielu ustępstw na rzecz księcia jako zadośćuczynienia za wyrządzone mu szkody. Zmuszone zostało m.in. podarować Bogusławowi X dwieście koni, wyprawić dla całego dworu kilkudniową ucztę w oznaczonym terminie oraz zburzyć bramę miejską, przez którą książę i jego drużyna wjeżdżali do miasta jako jeńcy, w taki sposób, aby Bogusław X mógł przejechać konno po gruzach tej bramy. W dniu przyjazdu księcia miasto miało być odświętnie przybrane, cała jego ludność z radą miejską i duchowieństwem na czele, z krzyżami i sztandarami miała wyjść za obręb miasta na spotkanie księcia i na klęczkach prosić go o łaskę przebaczenia lekkomyślnego napadu. Odtąd nie odnotowano poważniejszych zatargów między księciem a Radą Miejską Koszalina.

Spory ze Słupskiem w XV wieku

30 lipca 1476 książę potwierdził mieszczanom wszystkie ich posiadłości, przywileje i prawa. W tym samym roku przedstawił również decyzję o niepodejmowaniu budowy zamku w Słupsku, gdzie wcześniej taki projekt wysuwali jego książęcy poprzednicy.

Miasto Słupsk, jak i Bogusław wysuwali wobec siebie wiele pretensji na gruncie, których narastał spór. W 1481 książę oskarżał miasto o udzielanie ochrony mordercom wójta książęcego, dokonanie wespół z Kołobrzegiem zbrojnego najazdu na dobra rodu Borków, czynienie trudności książęcemu młynarzowi w kupnie i wywozie zboża, które było sprzeczne z prawem łowienia ryb w rzece Słupi, w tym także łososia, oraz naruszenie praw książęcych w zakresie jurysdykcji. W konsekwencji pomiędzy księciem a radą miasta doszło do zawarcia ugody, w której władca zobowiązał się do ochrony praw i przywilejów miejskich.

Jeszcze w latach 80. XV w. kolejne spory doprowadziły do wydania przez Gryfitę – całkowitego zakazu połowu na odcinku między Słupskiem, a ujściem rzeki Słupi do morza. Miasto zostało również pozbawione prawa jurysdykcji w części, która należała do księcia.

Zjednoczenie księstw pomorskich

W 1478, po śmierci Warcisława X – Bogusław przejął władzę w Księstwie Wołogoskim. Tym samym zjednoczył księstwa pomorskie w jeden organizm państwowy. Książę uporządkował wszystkie sprawy państwowe, m.in. dochody książęce, poprzez oszczędności wydatków. Przejmował pod swoją kuratelę rozgrabione lub zastawione majątki książęce. Nieuczciwych poborców podatkowych i dzierżawców majątków książęcych usunął, a w ich miejsce powołał nowych i bardziej wykształconych ludzi. Byli nimi z reguły duchowni, którzy zostali obdarowani lennami kościelnymi. Zmniejszono również wydatki samego dworu książęcego.

W księstwie zwiększono siły zbrojne, dzięki którym zlikwidowano rozboje, burzono dobra rycerzy-rabusiów, którzy dotkliwie przyczyniali się do obniżania bezpieczeństwa na drogach pomorskich. Decyzje te włynęły na poprawę bezpieczeństwa i odbudowę handlu, dzięki czemu nastąpił rozwój miast.

Traktat przęcławski

Po zjednoczeniu księstw pomorskich, ponownie rozpoczęły się roszczenia elektora do Pomorza Zachodniego. Zaistniała groźba całkowitego przejęcia dóbr Bogusławowych i włączenia ich do marchii. Niektórzy możni złożyli hołd elektorowi. Kazimierz Jagiellończyk, który nie chciał aby Marchia Brandenburska poszerzyła swoje wpływy na Pomorzu pośrednio doprowadził do rozejmu, który zakończył się podpisaniem traktatu pokojowego w Przęcławiu, w dniu 26 lipca 1479.

Traktat przewidywał, że Bogusław X zostanie lennikiem elektorskim z całego zjednoczonego księstwa. Na mocy porozumienia – Brandenburczycy inkorporowali kilka obszarów, m.in. Pełczyce wraz z przyległym okręgiem. Gryfita, mimo że stał się oficjalnym lennikiem, nie zamierzał rezygnować z dotychczasowej niezależności. Doprowadził do umocnienia swojej władzy, poprzez dalsze reformy księstwa.

Projekt unii personalnej z Koroną

Kwestia niebezpieczeństwa ze strony Brandenburgii pozostawała nadal otwarta. W zamyśle Bogusława X powstał pomysł związania Księstwa Pomorskiego z Koroną Królestwa Polskiego unią personalną. Pierwsze próby miały miejsce za czasów Kazimierza Jagiellończyka, którego efektem było drugie małżeństwo Gryfity, z córką polskiego dynasty, Anną Jagiellonką, w lutym 1491. Według B. Dopierały – związek ten miał być gwarantem nie tyle utrzymania ciągłości dynastycznej, co zdecydowanym zbliżeniem do władców Polski.

Dalsze projekty były wysuwane przez synów Kazimierza Jagiellończyka oraz kanclerza wielkiego koronnego Jana Łaskiego, którzy proponowali złożenie hołdu królowi polskiemu przez Gryfitę. Gwarantowali zatrzymanie ziem pomorskich, jako dziedziczne lenno wraz z nowymi nabytkami terytorialnymi, które po części były już lennem pomorskim (ziemie lęborska i bytowska) oraz wałecką i drahimską, które miały być odłączone od Wielkopolski. Sprawa ziemi lęborskiej i bytowskiej wróciła ponownie w 1496, kiedy król Polski Jan Olbracht zażądał zwrotu zajętego terytorium. Książę pomorski tego jednak nie uczynił, stosując tzw. politykę uniku, podobnie jak to miało miejsce w 1485, kiedy stany Prus Królewskich żądały zwrotu Lęborka i Bytowa.

Pielgrzymka do Ziemi Świętej

Anna Jagiellonka

Regencja Anny Jagiellonki (1496-1498)

16 grudnia 1496 Bogusław podjął pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Na ten czas opiekę nad państwem pomorskim powierzył żonie - Annie Jagiellonce, którą w sprawach państwowych wspierał bp kamieński Benedykt Wallenstein oraz kanclerz Jerzy Kleist. Opiekę pośrednią sprawowali również – król Polski Jan Olbracht oraz król duński Chrystian I. Wyprawa Bogusława X trwała do 12 kwietnia 1498.

Anna, która miała zaledwie 21 lat, pozostała z trójką dzieci na zamku szczecińskim. Poza obowiązkami państwowymi, według (T. Kantzowa), podejmowała działania w zakresie pomocy i poparcia dla swoich poddanych, wspierała księży i ubogich. Jej małżeństwo z Bogusławem przyczyniło się do rezygnacji ze zwierzchnictwa Brandenburgii nad Pomorzem w 1493 (układ pyrzycki).

Sprawa Pomorza

Książę, zanim dotarł do Wenecji, skąd miała rozpocząć się pielgrzymka, spotkał się z dynastami europejskimi, w tym, z królem niemieckim – Maksymilianem I. Z tym ostatnim podejmował rozmowy w zakresie próby uzyskania tytułu księcia Rzeszy. Według niego miało to zabezpieczyć jego interesy na dalsze lata rządów oraz zapobiec dalszych roszczeń elektorów do ziem pomorskich, tym bardziej, że Brandenburczycy przy układzie pyrzyckim z 1493 zachowali ekspektatywę, na wypadek wygaśnięcia linii gryfickiej. Rozmowy z królem niemieckim zakończyły się fiaskiem.