Bohdan Paczyński - Polski Serwis Naukowy

Bohdan Paczyński (ur. 8 lutego 1940 w Wilnie, zm. 19 kwietnia 2007 w Princeton) – polski astronom i astrofizyk. W swoich badaniach zajmował się głównie teorią ewolucji gwiazd, dysków akrecyjnych, mikrosoczewkowania grawitacyjnego oraz rozbłyskami gamma.

Badania naukowe i życiorys

Urodził się w Wilnie w 1940 roku. Ojciec był prawnikiem, matka nauczycielem literatury polskiej. W czasie okupacji niemieckiej (1941-1944) rodzina przebywała na Litwie. Pomiędzy 1945-1947 mieszkali w Krakowie, następnie przenieśli się do Moskwy, a od 1949 roku mieszkali w Warszawie. Pierwszy artykuł naukowy dotyczący minimów gwiazd podwójnych opublikował w „Acta Astronomica” mając 18 lat. W latach 1959 - 1962 był studentem Uniwersytetu Warszawskiego, tytuł magistra uzyskał w 1962. Doktoryzował się na Uniwersytecie Warszawskim z astronomii w 1964 roku, jego promotorem był Stefan Piotrowski, który wcześnie odkrył niezwykły talent Paczyńskiego.

Harlow Shapley (ur. 2 listopada 1885 - zm. 20 października 1972) był amerykańskim astronomem. Wsławił się biorąc udział w Wielkiej Debacie z Heberem Curtisem, 26 kwietnia 1920. Bronił tam (błędnego) stanowiska, że mgławice spiralne są częścią Drogi Mlecznej, w szczególności, że nie istnieją inne galaktyki poza nią. Postulował natomiast (prawidłowo i jako pierwszy), że nasza Galaktyka ma znacznie większe rozmiary, niż wtedy przypuszczano. W swojej pracy zajmował się gromadami gwiazd, opracował sposób klasyfikacji zarówno gromad otwartych jak i kulistych. W 1950 roku American Astronomical Society przyznało mu nagrodę Henry Norris Russell Lectureship.
Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN (popularnie zwane CAMK) - instytut naukowy Polskiej Akademii Nauk, mieszczący się w Warszawie przy ul. Bartyckiej oraz posiadający oddział w Toruniu, w którym prowadzone są badania z zakresu szeroko pojętej astronomii i astrofizyki: ewolucji gwiazd, teorii akrecji, astrofizyki wysokich energii, dynamiki układów gwiazdowych, kosmologii, teorii względności, astrofizyki gwiazd neutronowych, komputerowych symulacji procesów astrofizycznych i innych. CAMK prowadzi także studia doktoranckie w zakresie astronomii oraz astrofizyki i posiada uprawnienia do nadawania stopni naukowych doktora i doktora habilitowanego. Obecnie w Centrum jest zatrudnionych ok. 40 pracowników naukowych i studiuje w nim ok. 20 doktorantów.

W 1964 ożenił się z Hanną Adamską.

Jego nauczycielami w Warszawie byli m.in. Stefan Piotrowski i Włodzimierz Zonn. Pomiędzy 1962 - 1982 pracował w Instytucie Astronomii (od 1975 roku przemianowanym na CAMK); doktor habilitowany 1974, profesor 1979. Jego pierwszym doktorantem był Janusz Ziółkowski, z którym m.in. napisał pracę „On the origin of Planetary Nebulae and Mira Variables”. Jesienią 1968 roku Paczyński pracował w instytucie JILA w Boulder, Kolorado. Opublikował wtedy serię artykułów „Evolution of Single Stars”.

Obiekty bliskie Ziemi (NEO od ang. Near-Earth objects) to planetoidy, komety i duże meteoryty, których orbity znajdują się blisko (odległość peryhelium < 1,3 j.a.) orbity Ziemi, i które mogą więc stanowić niebezpieczeństwo dla Ziemi. Zależnie od ich rozmiarów i bliskości, obiekty NEO są też łatwiejsze w dostępie dla sond kosmicznych z Ziemi i są ważne dla przyszłych badań naukowych i rozbudowy komercyjnej. Niektóre planetoidy bliskie Ziemi mogą być osiągane ze znacznie mniejszą zmianą prędkości (ΔV) niż Księżyc.
Boulder – miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Kolorado, położone u podnóża Gór Skalistych, około 50 km na północny zachód od Denver. Miasto liczy 91,7 tys. mieszkańców, a jego bezpośredni obszar metropolitalny (hrabstwo Boulder) 280,4 tys. mieszkańców. Miasto jest częścią zespołu miejskiego miasta Denver, liczącego 2,6 mln mieszkańców (dane z 2005).

W 1971 roku opublikował ważny przeglądowy artykuł „Evolutionary Processes in Close Binary Systems” w „Annual Review of Astronomy and Astrophysics”. W 1972 roku Józef Smak i Paczyński wspólnie z astronomem Robertem O'Dell z University of Chicago zaproponowali powstanie centrum zajmującego się teoretyczną astronomią, dzięki tej inicjatywie powstało Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN.

OGLE-2006-BLG-109L (OGLE-06-109L) - pozasłoneczny układ planetarny znajdujący się prawie 5000 lat świetlnych od Ziemi w gwiazdozbiorze Strzelca. Został odkryty przez polskich astronomów w 2008 w ramach programu OGLE. Układ został znaleziony metodą mikrosoczewkowania grawitacyjnego.
Stan wojenny został wprowadzony 13 grudnia 1981 r. na terenie całej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej na mocy uchwały Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r., podjętej niejednogłośnie na polecenie Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (pozakonstytucyjnego tymczasowego organu władzy, faktycznie nadrzędnego wobec konstytucyjnych władz państwowych), poparty przez Sejm PRL uchwałą z dnia 25 stycznia 1982 r.. Został zawieszony 31 grudnia 1982 r., a zniesiono go 22 lipca 1983 r.

W 1976 został dyrektorem Centrum (był nim przez okres około jednego roku) i był odpowiedzialny m.in. za zakup komputera PDP-11/45. Mając 36 lat został najmłodszym w historii członkiem PAN . W 1974 opublikował wraz ze swoim doktorantem Michałem Jaroszyńskim artykuł na temat soczewkowania grawitacyjnego. Prace te były kontynuowane z Markiem Abramowiczem. W tym czasie wyjeżdżał do Stanów i współpracował z młodymi naukowcami amerykańskimi, którzy odbywali staże w CAMK-u.

Soczewkowanie grawitacyjne – zakrzywienie promieni świetlnych w polu grawitacyjnym masywnego ciała niebieskiego prowadzące do ich skupienia. Efektem soczewkowania grawitacyjnego jest obserwowane pojaśnienie źródła oraz pojawianie się pozornych ciał niebieskich – obrazów ciał rzeczywistych.
Mgławice to obłoki gazu i pyłu międzygwiazdowego lub bardzo rozległe otoczki gwiazd (dawniej również tak nazywano galaktyki). W przestrzeni kosmicznej liczne są niewidoczne obłoki gazu możliwe do wykrycia tylko dzięki analizie ich widma w niewidzialnych dla oka zakresach. Ośrodek międzygwiazdowy gromadzi się w spiralnych ramionach galaktyk i jest w ciągłym ruchu. Jego tworzywo stanowią w 99% wodór i hel, zaś reszta to inne gazy oraz pył. Do mgławic należą także obłoki molekularne składające się głównie z wodoru dwuatomowego i tlenku węgla. Mają one temperaturę ok. 10 K. Miejscami zbijają się w gęste skupiska będąc kolebką nowych gwiazd. Rozmiary, temperatura i skład molekularny obłoku determinują rozmiary i przebieg życia rodzących się gwiazd (np. mgławica Oriona).

W czasie stanu wojennego przebywał w Caltechu i postanowił zostać w Stanach Zjednoczonych. Dostał ofertę pracy m.in. na Wydziale Astrofizyki w Princeton University, gdzie pracował do końca swojego życia; w latach 1982–1989 był profesorem, a od roku 1989 prowadził katedrę astrofizyki imienia Lymana Spitzera Jr. W tym czasie był obywatelem polskim i amerykańskim.

Prof. dr hab. Andrzej Udalski (ur. 22 stycznia 1957 w Łodzi) – polski astronom, dyrektor Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, kierownik Katedry Astrofizyki Obserwacyjnej Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, kierownik projektu Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE), redaktor kwartalnika Acta Astronomica.
Wikinews to wolnodostępny serwis informacyjny oparty na technologii Wiki. Oznacza to, że każdy jego użytkownik (zarówno zarejestrowany, jak i niezarejestrowany) może redagować jego zawartość, dodawać nowe artykuły i tworzyć materiały dziennikarskie. Celem tego obywatelskiego dziennikarstwa jest dbałość zarówno o przestrzeganie praw autorskich, pozwalanie na łatwiejsze udostępnianie treści, lecz także dbałość o wiarygodność.

Trzy odznaki z debaty nad rozbłyskami gamma w 1995. Osoby na widowni poproszono po debacie o głosowanie i przyczepienie odpowiedniego znaczka - rozbłyski gamma są (a) pochodzenia galaktycznego, (b) kosmologicznego lub (c) pochodzą z innego miejsca.

W połowie lat 1980 rozpoczął prace nad projektami, które przyniosły największe sukcesy w jego życiu. Wysunął hipotezę o kosmologicznym pochodzeniu rozbłysków gamma. W 1986 opublikował artykuł w ApJL, w którym zaproponował, że rozbłyski przychodzą z odległości kosmologicznych (poza nasza galaktyką). Astronom Stanisław Bajtlik tak opisuje przyczynki Paczyńskiego: „W swej opinii przez długi czas był osamotniony. W 1995 roku, w 75. rocznicę wielkiej debaty pomiędzy Heberem Curtisem i Harlowem Shapleyem na temat natury obiektów mgławicowych w tej samej, historycznej sali Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie odbyła się debata na temat natury błysków gamma i odległości do nich pomiędzy Bohdanem Paczyńskim i Donaldem Lambem. Lamb był czołowym zwolennikiem hipotezy o bliskim pochodzeniu błysków. Debatę moderował brytyjski astronom królewski Martin Rees. Choć wynik debaty relacjonowano jako remis, już wkrótce wyniki nowych obserwacji w pełni przyznały rację Paczyńskiemu. Był to jego wielki tryumf”.

Dannie Heineman Prize for Astrophysics - coroczna nagroda przyznawana przez American Astronomical Society i American Institute of Physics za wybitne osiągnięcia w astrofizyce. Nagrodę dla uczonych o dojrzałej karierze naukowej sponsoruje Heineman Foundation.
The University of Cambridge (nieformalnie: Cambridge University, po polsku Uniwersytet Cambridge lub po prostu Cambridge) - drugi po Oxfordzie najstarszy angielski uniwersytet, założony w roku 1209. Znajduje się w Cambridge w środkowej Anglii. Jest on uważany za jeden z najlepszych uniwersytetów w Europie i na świecie. Uniwersytety Oksfordzki i Cambridge określane są wspólną nazwą Oxbridge.

Raporty w pokoju Bohdana Paczyńskiego w Princeton University

Razem z Grzegorzem Pojmańskim prowadził projekt All Sky Automated Survey (ASAS).

W 2005 roku był wśród odkrywców planety OGLE-2005-BLG-390L b.

W ostatnich czterech latach życia był chory na raka mózgu (lewa strona mózgu). Zachował jednak wielką umiejętność asymilowania idei oraz wysuwania nowych pomysłów, mimo że miał kłopoty z problemami rachunkowymi. Opublikował w tym czasie szereg artykułów, między innymi „Astronomy with Small Telescopes” (astronomia za pomocą małych teleskopów) w „Publications of the Astronomical Society of the Pacific” (118: 1621–1625, 2006). Uważał, że astronomowie mają obowiązek znaleźć metodę wczesnego ostrzegania przed kometami lub planetoidami mogącymi uderzyć w Ziemię. Zaproponował zorganizowanie sieci małych teleskopów na Ziemi. Uważał, że należy umieścić teleskop w punkcie libracyjnym L1, co pozwoliłoby także na obserwację planetoid (tzw. killer asteroids), nadchodzących z kierunku Słońca.

All Sky Automated Survey (ASAS) jest polskim projektem automatycznych teleskopów stale monitorujących około 107 (10 milionów) gwiazd na całym niebie, jaśniejszych od 14 wielkości gwiazdowej. Zlokalizowany w Obserwatorium Las Campanas w Chile, ASAS jest obsługiwany przez Internet z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego przez Grzegorza Pojmańskiego.
Dysk akrecyjny jest to wirująca struktura uformowana przez pył i gaz, opadający (poprzez zjawisko akrecji) na silne źródło grawitacji. Obiektem centralnym przyciągającym grawitacyjnie wirującą materię jest najczęściej czarna dziura, gwiazda neutronowa, biały karzeł bądź młoda gwiazda. Dyski akrecyjne różnią się od struktury typu pierścieni Saturna opadaniem materii ku centrum grawitacyjnemu w wyniku działania lepkości. Siły lepkie są niezbędne, aby materia obdarzona momentem pędu i znajdująca się na orbicie w przybliżeniu kołowej mogła zacieśnić orbitę.

Jego imię nosi planetoida 11755 Paczynski. Opublikował około 300 prac naukowych.

Tablica i plakat z projektu OGLE w pokoju Bohdana Paczyńskiego w Princeton University

Mikrosoczewkowanie grawitacyjne

W latach 80. zaproponował metodę mikrosoczewkowania grawitacyjnego poszukiwania słabo świecących (lub nieświecących wcale) obiektów. W 1986 roku opublikował artykuł w ApJL „Gravitational Microlensing by the Galactic Halo”.

Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie ((Smithsonian) National Museum of Natural History) – muzeum historii naturalnej, część Smithsonian Institution. Znajduje się w Waszyngtonie przy National Mall.
Uniwersytet Chicagowski, Uniwersytet w Chicago (ang. The University of Chicago) – jeden z najbardziej prestiżowych uniwersytetów amerykańskich, założony w 1890 przez przedsiębiorcę i twórcę koncernu Standard Oil Johna D. Rockefellera w Chicago. Jest to uczelnia prywatna, na której studiuje ok. 14 tys. osób, z czego zaledwie 4515 to studenci studiów licencjackich (ang.: undergraduates).

Zainicjował też projekt Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE) we współpracy pomiędzy Warszawą, Princeton i Carnegie, prowadzony przez Andrzeja Udalskiego.

W lutym 2008 w czasopiśmie Science ukazał się artykuł, którego współautorem pośmiertnie był Paczyński. Artykuł donosi o odkryciu wokół OGLE-2006-BLG-109 układu planetarnego o budowie przypominającej Układ Słoneczny. Jest to piąta i szósta planeta odkryta tą metodą. W pracach uczestniczyło około 70 astronomów.

Henry Norris Russell Lectureship jest nagrodą przyznawaną corocznie przez American Astronomical Society (AAS) w uznaniu zasług za wybitne osiągnięcia w badaniach astronomicznych.
Obserwatorium paryskie (fr. Observatoire de Paris albo Observatoire de Paris-Meudon) jest czołowym astronomicznym obserwatorium we Francji i jednym z największych astronomicznych ośrodków na świecie. Administracyjnie jest to "znakomita firma" pod opieką ministerstwa, kształcąca studentów z wyższym wykształceniem, ze statusem zamkniętego publicznego uniwersytetu. Jego misje obejmują:

Staże naukowe

1962 - 1963: Astronomical Assistant, Obserwatorium Licka, University of California

1964 (dwa miesiące): obserwator, Obserwatorium Astronomiczne (Astronomska opservatorija) w Belgradzie, Jugosławia

1965 (dwa miesiące): obserwator, Observatoire de Haute-Provence, Francja

1966 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, Obserwatorium paryskie, Francja

1968 - 1969: naukowiec wizytujący, JILA, University of Colorado, Boulder, Kolorado

1970 (dwa miesiące): naukowiec wizytujący, Institute of Theoretical Astronomy, University of Cambridge, Anglia

1973 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, International Center for Theoretical Physics, Triest, Włochy

1973 (trzy miesiące): naukowiec wizytujący, California Institute of Technology

1974 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, Princeton University Observatory oraz w Institute for Advanced Studies at Princeton

1975 - 1976: Sherman Fairchild Distinguished Scholar, California Institute of Technology

1977 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, Institute of Theoretical Astronomy, Cambridge, Anglia

1976, 1977, 1978 (jeden miesiąc) naukowiec wizytujący, Princeton University Observatory oraz w Institute for Advanced Studies at Princeton

1979 (trzy miesiące): naukowiec wizytujący, Department of Astronomy, University of California, Berkeley

1980, 1981 (dwa miesiące): naukowiec wizytujący, w Princeton University Observatory oraz w Institute for Advanced Studies at Princeton

1981 - 1982: Sherman Fairchild Distinguished Scholar, California Institute of Technology

1989 (4 miesiące): naukowiec wizytujący w Center for Astrophysics, Harvard University

1994 (3 miesiące): naukowiec wizytujący w Institut d'Astrophysique (CNRS) w Paryżu, Francja

1995 (3 miesiące): naukowiec wizytujący w National Observatory w Tokyo, Japonia

1967 - 1980: 10 krótkich wizyt w Radzie Astronomii Akademii Nauk ZSRR w Moskwie (Астрономический совет АН СССР)

Polskie Towarzystwo Fizyczne (PTF) jest stowarzyszeniem, którego celami są: upowszechnianie fizyki, rozwijanie więzi między fizykami zatrudnionymi w oświacie, nauce oraz różnych gałęziach gospodarki a także reprezentowanie środowiska fizyków.
Medal Eddingtona - nagroda nazwana na cześć Sir Arthura Eddingtona przyznawana przez Królewskie Towarzystwo Astronomiczne za osiągnięcia w dziedzinie astrofizyki teoretycznej.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)