Bolesław II Rogatka, także Łysy i Cudaczny (ur. między 1220 a 1225, zm. 26 grudnia 1278) – książę krakowski w 1241, w latach 1241-1247 książę południowo-zachodniej Wielkopolski, książę śląski w latach 1241-1248, legnicko-głogowski w latach 1248-1249/1251, w 1249 strata Lubusza, od 1249 tylko w Legnicy, od 1277 także w Środzie Śląskiej.

Genealogia i dzieciństwo

Św. Jadwiga obmywa swego wnuka Bolesława Rogatkę, obok Anna Czeska. Miniatura z XV wieku

Bolesław II był najstarszym synem księcia śląskiego Henryka II Pobożnego i królewny czeskiej Anny, córki Przemysła Ottokara I. Młody Bolesław dorastał pod dużym wpływem swojej ascetycznej babki, Jadwigi z Andechs, co z pewnością pozostawiło rysy na jego psychice. Wielce wymowna jest tutaj ilustrowana miniatura pochodząca z XIV-wiecznego kodeksu poświęconego Świętej Jadwidze, przedstawiająca Bolesława, który jest kąpany w wodzie, z której wcześniej korzystały zakonnice. Scenie tej przygląda się zrozpaczona i bezradna Anna Czeska.

Początek rządów i walka o wielkopolskie dziedzictwo (1241-1247)

Państwo Bolesława Rogatki w latach 1242–1248 (pomarańczowy kolor)

Bolesław w przeciwieństwie do ojca nie musiał zbyt długo czekać na objęcie samodzielnych rządów, gdyż już 9 kwietnia 1241 roku bohaterską śmiercią w bitwie z Mongołami przyszło zginąć Henrykowi II Pobożnemu. W chwili tych tragicznych wydarzeń z piątki synów księcia śląskiego za pełnoletnich wedle ówczesnych praw mogło zostać uznanych dwóch najstarszych – Bolesław i niewiele od niego młodszy Mieszko. Przez pierwsze miesiące zapewne w trudach polityki pomagała im matka, Anna. Niektóre źródła mówią nawet wprost o jej regencji. Jakkolwiek było, nie trwało to jednak zbyt długo i jeszcze w tym samym roku Bolesław objął samodzielną władzę. Początek rządów Bolesława nie był udany. Wprawdzie Mongołowie po splądrowaniu sporych obszarów Śląska wkrótce wycofali się na Węgry, nie zamierzając opanować krainy na stałe, ale i tak sytuacja Bolesława nie należała do najłatwiejszych. Dziedzictwo ojcowskie oprócz Dolnego Śląska obejmowało również większość Wielkopolski i ziemię krakowską, w krótkim jednak czasie po dzielnice te zgłosili się nowi chętni. W Małopolsce jeszcze w lipcu 1241 roku pojawił się odwieczny pretendent do Krakowa – Konrad mazowiecki. Wojna nie była jeszcze przegrana, gdyż skuteczny opór wobec ks. mazowieckiego zorganizował wojewoda krakowski, Klemens z Ruszczy, wobec jednak zupełnej bierności księcia śląskiego dość szybko znalazł sobie nowego kandydata na tron w osobie Bolesława V Wstydliwego. Zupełnie inaczej wypadki rozegrały się w Wielkopolsce. Również tam na wieść o klęsce legnickiej książęta wielkopolscy (dotychczas sprawujący władzę tylko w Nakle i Ujściu nad Notecią), Przemysł I i Bolesław Pobożny, zdecydowali się odzyskać dzielnicę należącą niegdyś do Władysława Odonica, ich ojca. Możni i rycerstwo wielkopolskie poparli ich zresztą zdecydowanie, gdyż jak twierdził kronikarz wielkopolski to oni byli prawdziwymi dziedzicami tej ziemi. Tym razem Bolesław postanowił jednak nie ustępować bez walki i początkowo wydawało się, że uzyska dla Śląska przynajmniej południowo-zachodnią część tej dzielnicy z Santokiem i Międzyrzeczem na czele. Nieustępliwość Władysławowiców i narastające kłopoty rodzinne spowodowały jednak, że ostatecznie w 1247 roku i z tych nabytków musiał Bolesław zrezygnować.

Pierwszy podział Dolnego Śląska (1248)

Księstwo legnicko-głogowskie pod rządami Bolesława Rogatki w latach 1248–1249 (fioletowy kolor)

Początkowo Bolesław nie zamierzał dopuścić do żadnych podziałów ojcowskiej dzielnicy i całość władzy chciał skupić w swoim ręku. Wprawdzie już w 1242 roku niespodziewanie zmarł drugi pod względem starszeństwa brat Bolesława, Mieszko, którego wcześniej musiał wyposażyć w ziemię lubuską, lecz wkrótce kolejni bracia zaczęli osiągać wiek sprawny. Opór Bolesława przed rezygnacją z części władzy udało się złamać dopiero siłą, kiedy stronnikom juniorów udało się uwięzić księcia śląskiego i osadzić w wieży legnickiej. Wypadki te spowodowały, że Bolesław stał się do końca życia bardzo nieufny wobec otoczenia, co jeszcze spotęgowało trudności z obcowaniem z władcą o niezwykle trudnym charakterze. Do przejściowego porozumienia z młodszym Henrykiem III doszło w 1247 roku, kiedy dopuścił brata do formalnych współrządów. Współpraca między braćmi nie układała się jednak zbyt dobrze i już rok później zdecydowano się na podział jednolitej dotychczas dzielnicy na części legnicko-głogowsko-lubuską oraz wrocławską. Dodatkowo bracia zobowiązali się otoczyć opieką młodsze rodzeństwo, które miało pójść drogą kariery duchownej, przy czym Bolesławowi przypadł jako podopieczny Konrad, zaś Henrykowi Władysław. Bolesławowi jako starszemu przysługiwało prawo wyboru dzielnicy – ten z nieznanych powodów wybrał Legnicę, może dlatego że Ziemia Legnicka obfitowała w złoto znajdywane w rzekach Kaczawie i Wierzbiaku.

Wybór Legnicy mógł być także podyktowany narastającym konfliktem z możnymi potężnego Wrocławia – Rogatka liczył, że Henryk III nie poradzi sobie z tą sytuacją i księstwo z powrotem wpadnie w jego ręce. Zawiódł się tutaj jednak na całej linii. Dopiero teraz zaczął głośno krzyczeć, że został skrzywdzony. Henryk III Biały nie zamierzał dobrowolnie rezygnować z nowego nabytku, nowa wojna była więc kwestią czasu.

Wojna z Henrykiem III Białym i sprzedaż Lubusza (1248-1249)

Bolesław i Henryk zaczęli przygotowywać się do konfrontacji, do której nie mieli jednak odpowiednich funduszy. W tych to okolicznościach doszło do najbardziej haniebnych praktyk w okresie rozbicia dzielnicowego. Bolesław jeszcze w 1242 roku ożenił się z Jadwigą córką Henryka I hrabiego Anhaltu oraz Irmgardy z Turyngii i teraz swoje koneksje rodzinne postanowił wykorzystać do znalezienia sojuszników do walki z bratem. Ceną za przysłanie wojsk zaciężnych było oddanie arcybiskupowi magdeburskiemu połowy ziemi lubuskiej. W rękach Niemców (tym razem Brandenburczyków, którzy niedługo zawładnęli też częścią arcybiskupią) znalazła się zresztą wkrótce i druga część ziemi nazywanej przez kronikarza "kluczem królestwa polskiego".