Bolesław Kontrym, ps. Żmudzin, Biały, Bielski, Cichocki (ur. 27 sierpnia 1898 w Zaturcach, zm. 2 stycznia 1953 w Warszawie) – kombrig Armii Czerwonej, oficer Policji Państwowej w II Rzeczypospolitej, major Wojska Polskiego, cichociemny, żołnierz Armii Krajowej.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 27 sierpnia 1898 w Zaturcach, pow. Łuck na Wołyniu jako syn Władysława Kontryma – pułkownika armii rosyjskiej i Aldony Cichockiej. Pradziadek i dziadek walczyli w obu polskich powstaniach niepodległościowych. W domu rodzinnym był wychowywany w atmosferze patriotycznej i w kulcie walk niepodległościowych. Od 1909 uczył się w Korpusie Kadetów w Jarosławiu nad Wołgą w Rosji. Naukę przerwał w marcu 1915, wstępując na ochotnika do armii rosyjskiej.

Początkowo służył w 106. p.p., a po ukończeniu przyspieszonego kursu szkoły chorążych w Saratowie (w okresie sierpień – grudzień 1915) objął dowództwo plutonu w składzie 250. p.p. Od czerwca 1916 służył jako adiutant III batalionu w 127. p.p., a od sierpnia 1917 był dowódcą oddziału konnych zwiadowców w 660. p.p. Otrzymał wówczas stopień porucznika. Następnie przeszedł do oddziałów polskich formujących się w Rosji.

Od stycznia 1918 służył w 5. Pułku Ułanów II Korpusu Polskiego. Po rozbrojeniu Korpusu pod Kaniowem w maju 1918 dostał się do niewoli niemieckiej, z której zbiegł w czerwcu tego roku i przez Wiatkę, gdzie przebywała rodzina, usiłował przedostać się do polskich wojsk na Murmańsk. W październiku 1918 został jednak aresztowany przez bolszewików i wcielony do Armii Czerwonej.

Dowodził 82. p.p. i 28. podbrygadą 10 DP. W lutym 1921 otrzymał przydział na studia do Akademii Sztabu Generalnego w Moskwie już w stopniu kombriga (odp. generał brygady). Jednocześnie od lutego 1922 nawiązał kontakt z attaché wojskowym przy Poselstwie RP, płk Romualdem Wolikowskim, dostarczając mu liczne informacje o charakterze wywiadowczym. Wobec zagrożenia ze strony radzieckiego kontrwywiadu, sfingował własną śmierć i nielegalnie przekroczył granicę z Polską.

Służba w Straży Granicznej i Policji Państwowej

Po powrocie do Polski w grudniu 1922 został zweryfikowany w stopniu porucznika. Od czerwca 1923 był dowódcą plutonu w II batalionie Straży Granicznej. Gdy służył w miejscowości Rubieżowicze w powiecie stołpeckim jeden z jego podwładnych został uprowadzony za granicę ZSRR i uwięziony w Mińsku.

W odwecie Kontrym porwał całą załogę sowieckiego posterunku granicznego i zadzwonił do sowieckiego dowództwa w Mińsku oferując wymianę, która wkrótce nastąpiła. W lipcu 1924, gdy ochronę granic przejął Korpus Ochrony Pogranicza, przeszedł do Policji Państwowej, gdzie otrzymał stopień aspiranta. Od 1925 sprawował stanowisko kierownika Ekspozytury Okręgowego Urzędu Śledczego Policji Politycznej w Stołpcach, a następnie w Baranowiczach.

Po ukończeniu 6-miesięcznego kursu oficerów PP w Poznaniu (1926–1927) był kolejno zastępcą komendanta powiatowego PP w Słonimie, od 1929 komendantem posterunku, a następnie zastępcą komendanta powiatowego kolejno w Szczuczynie, Nowogródku i od 1932 w Brześciu nad Bugiem już w stopniu podkomisarza. Od 1934 był zastępcą naczelnika Urzędu Śledczego Komendy Wojewódzkiej PP w Lublinie. Od 1935 był naczelnikiem Urzędu Śledczego PP w Białymstoku (z przerwą od sierpnia do września 1937, kiedy ukończył kurs w Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu). Od początku 1939 sprawował funkcję kierownika Wydziału Śledczego Komendy Wojewódzkiej PP w Wilnie w stopniu komisarza. Jego działalność polegała m.in. na rozpracowywaniu antypaństwowych organizacji, przede wszystkim komunistycznej agentury, która była na tych terenach szczególnie rozbudowana i niebezpieczna.

Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie

W czasie kampanii wrześniowej został wysłany jako kurier z Wilna do Zaleszczyk z pakietem poczty dyplomatycznej ze Sztokholmu dla rządu RP, po czym powrócił do Wilna. 19 września został internowany po przekroczeniu granicy litewskiej i osadzony w obozie w Kołatowie pod Kownem. W październiku zbiegł z obozu i przez Rygę oraz Tallinn przybył do Sztokholmu. Następnie przez Bergen w Norwegii i Wielką Brytanię dotarł do odtworzonego Wojska Polskiego we Francji.

Od grudnia 1939 dowodził kompanią w Oddziale Zapasowym 2. Dywizji Strzelców Pieszych, a od marca 1940 kompanią w III batalionie Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich. W składzie Brygady uczestniczył w walkach pod Narwikiem (maj-czerwiec 1940). Po ewakuacji do Francji kierował działem paszportowo-wizowym placówki ewakuacyjnej żołnierzy polskich w Marsylii, podległej Wydziałowi Wojskowemu Konsulatu RP w Tuluzie.

W październiku 1940 przedostał się przez Portugalię do Wielkiej Brytanii. Od grudnia tego roku sprawował tam funkcję dowódcy kompanii w 8. Brygadzie Kadrowej Strzelców, a od stycznia 1941 – dowódcy plutonu i p.o. dowódcy kompanii w 1. Brygadzie Strzelców. We wrześniu tego roku został przydzielony do III batalionu w 1. Samodzielnej Brygadzie Spadochronowej.

Służba w Armii Krajowej

W ramach tej jednostki zgłosił się do zrzutu do kraju. Został zaprzysiężony w kwietniu 1942 na rotę Armii Krajowej i przeszedł przeszkolenie cichociemnych. Zrzucono go do kraju w nocy z 1 na 2 września 1942 w ramach operacji lotniczej "Smallpox". W końcu września został przydzielony do organizacji sabotażowo-dywersyjnej pod kryptonimem "Wachlarz".

Po aresztowaniu przez Niemców kpt. Alfreda Paczkowskiego ps. "Wania" 20 listopada 1942 objął w grudniu dowodzenie III odcinkiem. Wspólnie z por. Janem Piwnikiem ps. "Ponury" był współorganizatorem słynnej akcji 18 stycznia 1943 odbicia więźniów z więzienia niemieckiego w Pińsku. Po przekazaniu w lutym 1943 do Kedywu aktywów III odcinka, w następnym miesiącu został na krótko szefem Kedywu Okręgu Brześć AK. Oddelegowany następnie do dyspozycji Delegatury Rządu RP na Kraj z przydziałem do Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa, był szefem Centrali Służby Śledczej i zastępcą Komendanta (inspektora) Głównego PKB, ppłk Mariana Kozielewskiego, a następnie Stanisława Tabisza. Jednocześnie od czerwca 1943 pełnił funkcję dowódcy oddziału dyspozycyjnego pod kryptonimem "Podkowa" – "Sztafeta", którego zadaniem była ochrona lokali i aparatu Delegatury Rządu. Na jego czele wykonał 25 akcji likwidacyjnych na agentach i konfidentach.

Udział w powstaniu warszawskim

Po wybuchu powstania warszawskiego został dowódcą 4. kompanii w Zgrupowaniu AK pod dowództwem mjr. Włodzimierza Zawadzkiego ps. "Barkiewicz" i dowódcą odcinka taktycznego w podobwodzie Śródmieście-Północ: Królewska – Kredytowa – pl. Małachowskiego. Podczas walk został czterokrotnie ranny: 1 lub 2 sierpnia na pl. Dąbrowskiego, 4 sierpnia w czasie szturmu, którym dowodził, na budynek PAST-y przy ul. Zielnej 37/39, 5 września podczas walk o gmach Gimnazjum im. Mikołaja Reja i 27 września w czasie bombardowania przez Niemców ul. Królewskiej.

Z chwilą utworzenia 20 września 1944 Warszawskiego Korpusu AK został mianowany dowódcą III batalionu 36. Pułku Piechoty Legii Akademickiej 28 Dywizji Piechoty AK im. Stefana Okrzei. Za zasługi w walkach otrzymał awans do stopnia majora.

Służba wojskowa na Zachodzie

Po kapitulacji oddziałów powstańczych 2 października 1944 przebywał w obozach jenieckich kolejno: w Lamsdorf (Łambinowice k. Opola), Fallingbostel, Bergen-Belsen, Gross-Born i Sandbostel, skąd zbiegł w końcu kwietnia 1945. Przedostał się do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Od maja 1945 był dowódcą 1 kompanii, a od września zastępcą dowódcy 9 Batalionu Strzelców Flandryjskich w składzie 1. Dywizji Pancernej pod dowództwem gen. Stanisława Maczka. 11 czerwca 1946 został zweryfikowany w stopniu majora ze starszeństwem z 1 stycznia 1945 w korpusie oficerów piechoty.

Powrót do kraju, areszt, proces, stracenie

Na decyzję powrotu Bolesława Kontryma do kraju miało zapewne wpływ także nieoczekiwane odnalezienie się starszego brata – Konstantego Kontryma, o którym rodzina nie miała żadnych informacji od czasu ucieczki z ZSRR do Polski w grudniu 1922. Konstanty Kontrym odnalazł się w Warszawie jako generał WP (armii gen. Berlinga, skierowany tam z Armii Czerwonej). Konstanty gwarantował Bolesławowi bezpieczeństwo po powrocie do Polski. W zaświadczeniu Ośrodka Demobilizacyjnego nr 2 w Niemczech podano, iż major Bolesław Kontrym został skreślony ze stanu ewidencyjnego Polskich Sił Zbrojnych poza krajem z dniem 16 maja 1947 celem repatriacji do Polski.

Do Polski wrócił w 17 maja 1947. W sierpniu komisja Rehabilitacyjno-Kwalifikacyjna dla byłych funkcjonariuszy Policji Państwowej wystawiła mu zaświadczenie zezwalające na pracę w służbie państwowej. Został szefem działu administracyjno-gospodarczego w Centralnym Zarządzie Państwowego Przemysłu Fermentacyjnego.

Przez cały czas Bolesław Kontrym był śledzony przez Informację Wojskową. Jego inwigilację zlecił sam szef IW, płk Dymitr Wozniesienski. Teczkę założono mu już 15 marca 1947, czyli cztery miesiące przed powrotem do kraju. Inwigilacja doprowadziła do aresztowania. 13 października 1948, został wywołany z pracy pod pretekstem spotkania służbowego, wywieziono go w nieznanym kierunku. Postanowienie o aresztowaniu Naczelna Prokuratura Wojskowa wydała 15 października 1948, czyli dwa dni po aresztowaniu.

Rodzina dowiedziała się o aresztowaniu od brata – Konstantego, który kilka dni później dostał polecenie bezzwłocznego stawienia się w Moskwie. Razem z Konstantym Kontrymem z Polski musiała wyjechać jego żona i adoptowany przez ojczyma syn. Po latach do rodziny w Polsce dotarła wiadomość, że gen. Konstanty Kontrym zmarł w szpitalu w Moskwie przy skomplikowanym zabiegu chirurgicznym.

Po prawie 4-letnim ciężkim śledztwie (tortury) mjr Bolesław Kontrym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z 26 czerwca 1952, zatwierdzonym przez Sąd Najwyższy 9 października, został skazany na karę śmierci, którą wykonano prawdopodobnie 2 lub 20 stycznia 1953. Miejsce pochówku nie jest znane, co nasuwa wątpliwości co do ostatecznych losów Kontryma. Syn Bolesława Kontryma Władysław utrzymuje możliwość przekazania ojca władzom ZSRR. Świadczyć o tym mogą aluzje w listach do rodziny oraz niewyjaśnione uchybienia proceduralne związane z rzekomym wykonaniem wyroku. Na uwagę zasługuje również notatka w archiwach radzieckich, w której stwierdza się poddanie Bolesława Kontryma represjom w ZSRR w latach 1948–1953.

Symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie w Kwaterze "Na Łączce".

czytaj dalej: [2], [3]