Bougainville - wyspa - Polski Serwis Naukowy

Położenie

Mapa Bougainville

Bougainville – największa wyspa w archipelagu Wysp Salomona, stanowi część terytorium Papui-Nowej Gwinei, regionu autonomicznego o tej samej nazwie. Zajmuje powierzchnię 10 049 km², ludność 175 160 (wg spisu powszechnego 2000).

Geografia

Bougainville jest największą wyspą archipelagu Salomona i najbardziej wysuniętą z dużych wysp archipelagu ku północy. Ma kształt wydłużony w osi północny zachód - południowy wschód, długość 200 km, szerokość maksymalną 60 km. Na północnym zachodzie wąska Cieśnina Buka oddziela ją od mniejszej wyspy Buka. Trzon wyspy tworzy łańcuch górski długości 150 km, poprzecinany poprzecznymi dolinami. Północno-zachodnią, dłuższą część pasma (ok. 105 km) nazwano Górami Cesarskimi (Emperor Range), natomiast część południowo-wschodnią - Górami Następcy Tronu (Crown Prince Range).

Buka – należąca do Papui-Nowej Gwinei wyspa na Oceanie Spokojnym, w archipelagu Wysp Salomona. Wyspa znajduje się na północny zachód od wyspy Bougainville, od której jest odzielona wąską cieśniną Buka. W 1885 roku wyspa znalazła się pod protektoriatem Niemiec, w 1914 roku została zajęta przez Australię, która uzyskała mandat Ligi Narodów w 1920 roku. Podczas II wojny światowej okupowana przez Japonię w latach 1942-1945. Obecnie występują tu silne tendencje separatystyczne, zmierzające do oderwania wyspy od Papui-Nowej Gwinei i ustanowienia niepodległego państwa wraz z sąsiednią wyspą Bougainville.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Góry zbudowane są ze skał wulkanicznych: andezytów i bazaltów. Działalność wulkaniczna zaczęła się tu w oligocenie (ok. 30-35 mln lat temu) i trwa do dziś. Najwyższy szczyt wyspy - Balbi (2743 m n.p.m.), wznoszący się w północnej części Gór Cesarskich, jest drzemiącym wulkanem. Stożkowata góra Bagana (2000 m n.p.m.) w południowej części Gór Cesarskich jest wulkanem czynnym, często posypującym popiołem centralną część wyspy. W południowej części Gór Następcy Tronu znajduje się stary krater wulkaniczny z jeziorem Lololu, występują tu również liczne fumarole. Wyspa leży w strefie subdukcji i jest narażona na silne oddziaływania sejsmiczne.

Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – kraj położony na półkuli południowej, obejmujący najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Australia na powierzchni nie sąsiaduje z żadnym krajem, natomiast poprzez morza krajami sąsiadującymi z Australią na północy są: Indonezja, Timor Wschodni i Papua-Nowa Gwinea; na północnym wschodzie: Wyspy Salomona, Vanuatu oraz Nowa Kaledonia; na południowym wschodzie: Nowa Zelandia. Australia jest jedynym państwem, które jest również kontynentem.

Autonomiczny Region Bougainville – autonomiczna prowincja Papui-Nowej Gwinei. Obejmuje wyspy Bougainville, Buka oraz kilka mniejszych wysepek. Stolicą jest Buka, planowane jest jednak przeniesienie jej do Arawa.

Historia

Wyspa została odkryta dla Europejczyków przez hiszpańskich żeglarzy A. Mendanii de Neyra w 1568 r., lecz przez blisko dwa następne wieki pozostawała poza obszarem ich zainteresowania. W XVIII wieku otrzymała nazwę na część francuskiego żeglarza Louisa Antoine'a de Bougainville'a, który dopiero w 1768 r. "odkrył" ją ponownie. W okresie kolonialnym, od 1899 do I wojny światowej wyspa znajdowała się pod administracją niemiecką jako część Nowej Gwinei Niemieckiej. W latach 1918-1975 administrację z ramienia Ligi Narodów sprawowała Australia. W 1940 r. ludność wyspy liczyła ok. 43.000.

Nowa Gwinea Niemiecka (niem. Deutsch-Neuguinea) – niemiecki protektorat istniejący w latach 1884-1914, który obejmował północno-wschodnią część wyspy Nowa Gwinea oraz szereg mniejszych wysp Oceanu Spokojnego. Zajmowała łączną powierzchnię 242 476 km², a zamieszkiwało ją 478,8 tys. osób (1912).

Miedź (Cu, łac. cuprum) – pierwiastek chemiczny, z grupy metali przejściowych układu okresowego. Nazwa miedzi po łacinie (a za nią także w wielu innych językach, w tym angielskim) pochodzi od Cypru, gdzie w starożytności wydobywano ten metal. Początkowo nazywano go metalem cypryjskim (łac. cyprum aes), a następnie cuprum. Posiada 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są tylko dwa: 63 i 65.

Podczas II wojny światowej, w styczniu 1942 r. Bougainville została zajęta przez wojska japońskie, które okupowały wyspę i urządziły na niej bazę wojskową z lotniskiem w Kahili. 1 listopada 1943 r. na wyspie wylądował desant amerykański, a w jej pobliżu 2 listopada doszło do bitwa w Zatoce Cesarzowej Augusty, zakończonej porażką floty japońskiej. Walki lądowe na Bougainville trwały do końca wojny; Amerykanie kontrolowali jej część i urządzili na wyspie bazę wojskową z lotniskiem Torokina, lecz słabo uzbrojone wojska japońskie kryły się w trudno dostępnych górskich dżunglach, nie mogąc pokonać Amerykanów. W 1945 r. wyspę przejęli od Amerykanów Australijczycy. Na wyspie zginęło lub zmarło od chorób tropikalnych lub z wyczerpania ok. 17.500 japońskich żołnierzy. Dopiero po kapitulacji Japonii, we wrześniu 1945 r. pozostali żołnierze poddali się.

Wyspa – każdy z trwałych fragmentów , jeziorach, stawach, morzach i oceanach. Mała wyspa, to wysepka. Za wyspy nie uznaje się ruchomych ławic piaszczystych, ani obszarów lądu zalewanych podczas przypływów.

Złoto (Au, łac. aurum) – pierwiastek chemiczny, metal przejściowy, o liczbie atomowej 79. Złoto występuje w skorupie ziemskiej w ilości 1,1·10-3 ppm. Występuje ono w przyrodzie w stanie rodzimym. Jest symbolem bogactwa.

Na wyspie znajdują się bogate złoża miedzi i złota. Podział zysków z ich eksploatacji doprowadził do konfliktu między rządem w Port Moresby a mieszkańcami wyspy. Pod koniec lat 80. XX w. powstała Rewolucyjna Armia Bougainville (ang. Bougainville Revolutionary Army, w skrócie BRA), która w 1989 zażądała niepodległości wyspy. Walki między separatystami a wojskami rządowymi trwały do 1997 i kosztowały życie ok. 20 tys. osób. Oficjalny rozejm podpisano dopiero w 2001 po interwencji rządu Australii. Na podstawie zawartego wówczas porozumienia Bougainville zyskało status autonomicznej prowincji Papui-Nowej Gwinei i prawo do własnych rządów w sprawach wewnętrznych.

Liga Narodów (ang. League of Nations, fr. Société des Nations) – nieistniejąca już organizacja międzynarodowa powstała z inicjatywy prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona. Statut Ligi został przyjęty przez konferencję pokojową w Wersalu 28 czerwca 1919 r. Stał się on częścią traktatu wersalskiego i wszedł w życie po ratyfikacji 10 stycznia 1920 roku.

Archipelag (z gr. Ἀρχιπέλαγος Archipelagos - nazwa prowincji bizantyjskiej obejmującej główne wyspy Morza Egejskiego) - grupa wysp położonych blisko siebie, najczęściej o wspólnej genezie i podobnej budowie geologicznej. Ze względu na ułożenie wysp można wyróżnić roje wysp - archipelagi składające się z bezładnie rozmieszczonych niedużych wysp oraz łańcuchy wysp, w których wyspy rozmieszczone są rzędem obok siebie.

Na przełomie maja i czerwca 2005 r. na wyspie odbyły się pierwsze wybory do autonomicznego parlamentu Bougainville, które wygrał proniepodległościowy Ludowy Kongres Bougainville. Pierwszym szefem autonomicznego rządu został przywódca Kongresu Joseph Kabui. Po jego śmierci 7 czerwca 2008 i ponownych wyborach, od 6 stycznia 2009 prezydentem jest James Tanis.

Fumarola - rodzaj ekshalacji wulkanicznych towarzyszących czynnym wulkanom. Przez fumarole wydostają się gazy oraz para wodna pochodzenia wulkanicznego, bogate w różne składniki chemiczne, o temperaturze powyżej 300 °C. Występuje najbliżej erupcji.

Krater wulkaniczny - lejkowate zagłębienie o średnicy zwykle kilkuset metrów na szczycie stożka wulkanicznego lub jego zboczach. Przez krater wydobywają się lawa i gazy wulkaniczne wraz z cząstkami wulkanicznymi i pyłami, które są szkodliwe dla ludzi. Wklęsła forma w kształcie kotła na wierzchołku góry wulkanicznej, w miejscu gdzie kończy się komin wulkaniczny, którym wydobywają się gazy wulkaniczne i lawa. Wulkan może mieć jeden lub więcej kraterów (np. Etna, która posiada ich kilkaset). Takie kratery nazywane są kraterami pasożytniczymi.

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Bougainville

Przypisy

Balázs Dénes: Bougainville - wyspa miedzi, w: "Poznaj Świat" nr 2 (291), Rok XXV, luty 1977, s. 3-9
Flisowski Zbigniew: Między Nową Gwineą i Archipelagiem Bismarcka, Poznań 1991, ISBN 8321009328, s. 180-190