Bracław - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 48°48′53″N 28°56′41″E / 48.81472, 28.94472

Bracław (ukr. Брацлав, jid. בראָסלעוו - "broslew") – osiedle typu miejskiego na zachodniej Ukrainie na Wyżynie Podolskiej nad Bohem, znajduje się w rejonie (powiecie) niemirowskim obwodu (województwa) winnickiego, liczy 7 tys. mieszkańców. Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z XII wieku. Od XIV w. Bracław znajdował się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego, a po unii lubelskiej w 1569 wszedł w skład Korony Królestwa Polskiego, stając się stolicą utworzonego województwa bracławskiego. W latach 1672-1699 okupowany wraz z bracławszczyzną przez Turcję. Od 1793 miasto należało do Rosji, jako siedziba powiatu bracławskiego.

Czambuł (tur. czapuł - zagon) - specjalnie wydzielony oddział Tatarów, którego zadaniem było – w oderwaniu od sił głównych – dokonywanie zagonu w głębi terytorium nieprzyjaciela celem zdezorganizowania zaplecza i odwrócenia uwagi od działań własnych sił głównych, a także zagarnięcia zdobyczy, przede wszystkim jasyru.

III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Danią, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem (od 1715) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Rzeczpospolita formalnie pozostawała neutralna aż do 1704 roku, ale faktycznie znaczna część walk toczyła się na jej terytorium i jej kosztem już od 1700 roku. Zakończyła się podpisaniem pokoju w Nystad, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.

Historia

Pierwszy raz wzmiankowany w 1362 jako gród założony (wraz z Sokolcem i Winnicą) przez wielkiego księcia litewskiego Giedymina przy ujściu rzeki Puczywki do Bohu. Pierwszy zamek miał tu zbudować książę Konstanty Koriatowicz. Na początku XV wieku wielki książę litewski Witold odebrał Bracław Koriatowiczom i wyznaczył tu swego starostę.

Prawo magdeburskie (prawo niemieckie; łac. Ius municipale magdeburgense, niem. Magdeburger Recht) – prawo miejskie wzorowane na prawie miasta Magdeburga.

Rokosz Lubomirskiego – konfederacja wojskowa zawiązana w roku 1665 przeciw Janowi II Kazimierzowi przez hetmana polnego koronnego Jerzego Sebastiana Lubomirskiego.

Starostą bracławskim i winnickim był hetman wielki litewski Konstanty Ostrogski (1491-1517), wsławiony zwycięstwami nad Tatarami i Moskwą w bitwie pod Orszą (1514). Nie udało mu się jednak ochronić miasta i zamku przed zniszczeniem przez czambuł tatarski (1497). Bracław nazwano miastem św. Piotra Apostoła, którego wyobrażenie miało znajdować się na pierwszym herbie miasta. W 1541 roku mieszczanie bracławscy zbuntowali się przeciw rządom królewskiego starosty S. Prońskiego.

Mikołaj I Pawłowicz (ros. Николай I Павлович) (ur. 6 lipca 1796 w Carskim Siole, zm. 2 marca 1855 w Sankt Petersburgu) – cesarz Rosji od 26 grudnia 1825 (koronowany na cesarza 22 sierpnia 1826 roku), król Polski od 1825 (koronowany na króla Polski 24 maja 1829 roku, zdetronizowany przez polski Sejm w 1831), brat Aleksandra I (1777-1825), trzeci syn Pawła I (1754-1801), z dynastii Romanowów. Nazywany Mikołajem I Pałkinem.

Witold (lit. Vytautas, Vytautas Didysis (Witold Wielki), biał. Вітаўт, ros. Витовт) (ur. ok. 1350 - zm. 27 października 1430 w Trokach) – wielki książę litewski od 1401, syn Kiejstuta i Biruty, byłej kapłanki Praurimy z Połągi, brat stryjeczny Władysława Jagiełły.

Na polecenie Aleksandra Jagiellończyka niewielki, ale dobrze ufortyfikowany zamek odbudowano, a przed 1545 rokiem dodatkowo wzmocniono. Pomimo to został zniszczony przez kolejny najazd chana tatarskiego, zwanego "carem perekopskim" – Dewlet-Gireja (1551). Winą za to obarczano starostę Bogdana Słupcę. Z miasta pozostały jedynie ruiny, a na ludnym dotąd przedmieściu ocalało zaledwie 200 osób.

Seweryn (Semen) Nalewajko (Naliwajko) ukr. Северин Наливайко (ur. ? w Husiatynie, zm. 11 kwietnia 1597 w Warszawie) – kozacki ataman, przywódca powstania w latach 1595-1596.

Hetman wielki litewski – dowódca wojsk zaciężnych, potem komputowych Wielkiego Księstwa Litewskiego, czyli armii litewskiej. Z urzędu minister Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jeden z dwóch od czasów unii Polski z Litwą najwyższych zwierzchników wojskowych na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów – drugim był hetman wielki koronny, który był dowódcą wojsk zaciężnych, potem komputowych Korony Królestwa Polskiego, czyli armii polskiej.

Wkrótce Bracław otrzymał lokację na prawie magdeburskim (1564) i już jako miasto został, zgodnie z postanowieniami unii lubelskiej przyłączony do Korony (1569). Przez ponad 200 lat był odtąd stolicą nowego województwa utworzonego z części Podola nad Dniestrem i Bohem, czyli Podola ukraińskiego z najżyźniejszymi w Rzeczypospolitej glebami. Miasto należało cały czas do polskich królów i było rządzone przez starostów.

Sejm Czteroletni (Sejm Wielki) – sejm zwołany 6 października 1788 za zgodą cesarzowej Rosji Katarzyny II w Warszawie, obradujący do 29 maja 1792 pod węzłem konfederacji pod laską marszałka konfederacji koronnej Stanisława Małachowskiego i marszałka konfederacji Wielkiego Księstwa Litewskiego Kazimierza Nestora Sapiehy mający na celu, w zamyśle organizatorów, przywrócenie pełnej suwerenności i przyśpieszenie rozwoju gospodarczego Rzeczypospolitej. Od grudnia 1790 obradował w podwojonym składzie. Wliczając króla i senatorów na Sejmie Czteroletnim obradowały łącznie 483 osoby.

Bohdan Zenobi Chmielnicki (ukr. Богдан Теодор Зиновій Хмельницький, ur. 27 grudnia 1595 najprawdopodobniej w Czehryniu koło Kijowa, zm. 6 sierpnia 1657 w Czehryniu, pochowany w Subotowie) – hetman zaporoski, przywódca powstania kozackiego przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1648-1654, bohater narodowy Ukrainy.

Specjalna komisja sejmowa wytyczyła (1570) granice nowego województwa – na zachodzie była nią rzeki Murachwa i Dniestr, od północy tzw. Czarny Szlak tatarski , biegnący wododziałem, pomiędzy Teterwią, Hniłopiatem i Rastawicą z jednej, a Śniwodą, Deśnicą i dopływami górnej Rosi z drugiej strony. Województwo bracławskie dzieliło się na dwa powiaty: winnicki i bracławski nieprecyzyjnie rozdzielone w (1546) szlakiem kuczmańskim. Południową część województwa Bracławskiego, ponad Dniestrem i stepami tatarskimi nazywano Pobereżem (we władaniu dwóch rodzin magnackich: Potockich i Koniecpolskich), słynęła z uprawy kukurydzy, kawonów i melonów, brzoskwini, moreli i szparagów. Pierwszym wojewodą bracławskim został książę Roman Sanguszko, a kasztelanem Jędrzej Kapusta.

Dniestr (ukr. Дністер, rum. Nistru, w starożytności gr. Tyras lub Nester), rzeka płynąca przez Ukrainę i Mołdawię (a w praktyce będąc granicą mołdawsko-naddniestrzańską). Rzeka należy do zlewiska Morza Czarnego. Długość - 1352 km, powierzchnia zlewni - ok. 68 tys. km².

Unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim zawarta 1 lipca 1569 na Sejmie w Lublinie. Określana jako unia realna, w odróżnieniu od poprzednich, wiążących oba państwa tylko osobą władcy (unia personalna). Została przyjęta 28 czerwca, a podpisana 1 lipca 1569, ostatecznie ratyfikowana przez króla 4 lipca 1569. W jej wyniku powstało państwo znane w historiografii jako Rzeczpospolita Obojga Narodów – ze wspólnym monarchą, herbem, sejmem, walutą, polityką zagraniczną i obronną – zachowano odrębny skarb, urzędy, wojsko i sądownictwo.

Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej w 1589 nadała Bracławowi herb – krzyż w czerwonym polu, z błękitną tarczą pośrodku, na której znajduje się półksiężyc. Po przeniesieniu przez Sejm Rzeczypospolitej 1598 siedziby sądów ziemskich i grodzkich oraz sejmików z Bracławia do Winnicy, stała się ona faktyczną stolicę województwa. Nominalnie pozostawał nią jednak Bracław.

Język ukraiński (українська мова, ukrajinśka mowa) to język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego, używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.

Obwód winnicki (ukr. Вінницька область) jest jednym z 24 obwodów Ukrainy. Leży w środkowej części Ukrainy, przy granicy z Mołdawią. Stolicą obwodu jest Winnica.

Nieopodal bracławskiego zamku bronionego przez miejscowego wójta, Romana Tyszkiewicza 5 października 1594 roku Kozacy pod wodzą Semena Nalewajki wymordowali tabor uciekinierów złożony z okolicznej szlachty. Rozpoczęły się blisko dwuletnie walki ze zbuntowanymi Kozakami.

Częste napady Tatarów i bliskość niespokojnej Siczy Zaporoskiej sprawiły że faktyczną stolicą województwa bracławskiego została Winnica (1598), nie zmieniono jednak nazwy województwa.

Powiat a później także ujezd bracławski, dawny powiat najpierw od 1596 - województwa bracławskiego a potem guberni podolskiej. Siedzibą był Bracław.

Częstochowa () – miasto w południowej Polsce, miasto na prawach powiatu (powiat grodzki), siedziba powiatu ziemskiego częstochowskiego. Chociaż historycznie jest częścią Małopolski, to po reformie administracyjnej w 1999 została włączona do województwa śląskiego.

Podczas powstania Chmielnickiego Bracław opanował, mordując Polaków i Żydów (czerwiec 1648) oddział kozacki Iwana Hanży wspierany przez korpus Maksyma Krzywonosa. Miasto stało się wówczas siedzibą pułku bracławskiego (jednym z jego dowódców był późniejszy hetman kozacki Piotr Doroszenko) liczącego 2,5 tysiąca kozaków. Jego 22 sotnie kwaterowały w okolicznych miejscowościach, m.in. Rajgrodzie, Tulczynie, Jampolu, Szarogrodzie. 15-tysięczna armia polska nie zdołała zdobyć miasta (1653, 1654) bronionego przez Iwana Bohuna. W Bracławiu dwukrotnie przebywał Bohdan Chmielnicki (1650, 1655). Miastem władali wówczas m.in. Iwan Wyhowski, Jerzy Chmielnicki, Paweł Tetera, Piotr Doroszenko, Daniel Nieczaj.

Chasydyzm (hebr. חסידות Chasidut, liczba mnoga chasidim – pobożni, bogobojni, czyści, uczniowie cadyków) – żydowski ruch religijny lub pobożnościowy o charakterze mistycznym, powstały w łonie judaizmu. Występował w historii w trzech odmianach, a mianowicie:

Murafa (Morachwa, ukr. Мурафа) – rzeka o długości 163 km na zachodniej Ukrainie, w dorzeczu Dniestru i zlewisku Morza Czarnego. Stanowi granicę pomiędzy Podolem i Niziną Czarnomorską.

Podczas rokoszu Lubomirskiego pod Bracławiem (1665) wierny Rzeczypospolitej hetman kozacki Paweł Tetera, nie doczekawszy się polskich posiłków został rozbity i zrzekł się urzędu hetmana. Swoją buławę ofiarował później jako votum w klasztorze jasnogórskim w Częstochowie.

Rzeczpospolita odzyskała Bracław dopiero na podstawie rozejmu andruszowskiego (1667).

Kasztelan (łac. castellanus mieszkający w twierdzy; wcześniej komes grodowy, nazwa kasztelan pojawia się od XII w.) – urzędnik lokalny w średniowiecznej Polsce. Zajmował się administracją gospodarczą (ściąganiem danin na rzecz panującego), obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii. Podlegali mu chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz.

Giedymin (Gedymin), (, zm. w grudniu 1341 pod Wieloną nad Niemnem) - wielki książę litewski panujący w latach 1316-1341, założyciel dynastii Giedyminowiczów, dziad Jagiełły.

Rzeczpospolita Obojga Narodów w 1635 r.; województwo bracławskie

Podczas walk z Kozakami Piotra Doroszenki, który wypowiedział posłuszeństwo Rzeczypospolitej i związał się z Turcją, 26 sierpnia 1671 roku hetman wielki koronny Jan Sobieski rozbił pod Bracławiem wojska kozacko-tatarskie.

Paweł Tetera (ukr. Павло Тетеря), właściwie Paweł Morzkowski herbu Ślepowron (?-1670) – hetman kozacki w latach 1663-1665, stolnik połocki, pisarz wojsk zaporoskich w czasie powstania Chmielnickiego, pułkownik perejasławski.

Jerzy Chmielnicki herbu Abdank (1641 – ok. 1685) – hetman prawobrzeżnej Ukrainy w latach 1659-1663 i hetman z nadania sułtana Mehmeda IV w latach 1677-1681.

Po upadku twierdzy w Kamieńcu Podolskim (1672) Rzeczpospolita została zmuszona do zawarcia hańbiącego traktatu w Buczaczu, oddającego Turcji całe województwo bracławskie. Ziemie te powrócił do Polski po pokoju karłowickim (1699).

Po kolejnych zniszczeniach podczas wojny północnej starosta bracławski Kalikst Poniński (1735-1785) sprowadził do miasteczka coraz później liczniejszą kolonię żydowską. W 1773 znaczną część miasta spalił pożar.

Sejm Wielki utworzył formalnie (1791) w województwie bracławskim czwarty powiat nadbohski jednak z powodu wojny z Rosją i rozbiorów decyzji nie wprowadzono w życie.

Korona Królestwa Polskiego (łac. Corona Regni Poloniae) – termin określający instytucję państwa polskiego w późnym średniowieczu, rozumianą zgodnie z koncepcją niezależności instytucji państwa od osoby monarchy. Zarazem nazwa ideologii politycznej wyrażającej się nowym sposobie postrzegania władzy, powstałej pod wpływem koncepcji płynących z Czech i Węgier.

Roman Sanguszko (ur. ok. 1537, zm. 12 maja 1571) – książę, hetman polny litewski w latach 1567-1571, wojewoda bracławski w latach 1566-1571, starosta żytomierski

Bracław zagarnęła Rosja w II rozbiorze Polski (1793). Z województwa bracławskiego utworzono gubernię bracławską (wozneseńską), wkrótce zlikwidowaną. Bracław stopniowo podupadał. Po dawnej świetności pozostawały jedynie ruiny dawnego zamku (do dziś nie zachowane). Zainteresował się nimi car Mikołaj I Romanow, który polecił sporządzić plany jego odbudowy (1832), nigdy jednak nie zrealizowane.

Powstanie Chmielnickiego – powstanie w latach 1648-1655 kozactwa i chłopstwa ukraińskiego pod przywództwem hetmana kozackiego Bohdana Chmielnickiego przeciwko szlachcie polskiej.

Województwo bracławskie – województwo I Rzeczypospolitej, część Małopolski. Utworzone w 1566, na sejmie w Lublinie w roku 1569 przyłączone do Korony. Stolicą był Bracław, jednak później nieformalną siedzibą wojewodów stała się Winnica. Pierwszym wojewodą został Roman Sanguszko. W 1589 r. nadano województwu herb - na czerwonym krzyżu błękitna tarcza ze złotym półksiężycem. Województwo było podzielone na 2 powiaty: winnicki i bracławski (składający się z dwóch obwodów: bracławskiego i zwinogrodzkiego). Województwo bracławskie miało dwóch senatorów większych: wojewodę i kasztelana bracławskich: posłów na sejm wybierało sześciu, to jest po dwóch z powiatu, utrzymując nominalnie, choć nie faktycznie, istnienie powiatu zwinogrodzkiego. Województwo bracławskie leżało na Podolu ukrainnym[1], w odróżnieniu od Podola właściwego, które obejmowało województwo podolskie. Sejm Wielki utworzył formalnie w 1791 czwarty powiat nadbohski jednak z powodu wojny z Rosją i rozbiorów decyzji nie wprowadzono w życie.

W końcu XIX w. w liczącym 7 tys. Bracławiu żyło po 40% Ukraińców i Żydów i zaledwie 7% katolików (głównie Polaków). W XIX wieku miasto stało się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Znajduje się tu grób rabbiego Nachmana z Bracławia (zm. 16 października 1810), otoczony do dzisiaj wielką czcią przez Żydów. Jednak po przeniesieniu się (1866) kolejnego rabbiego Nachmana Chazana z Tulczyna do Humania tam powstało nowe centrum chasydyzmu na Ukrainie.

Iwan Teodorowicz Bohun (ukr. Іван Богун) (zm. 27 lutego 1664) – pułkownik kozacki, jeden z głównych przywódców powstania Chmielnickiego. Przez część historyków utożsamiany z Iwanem Fedoreńką. Możliwe jednak, że są to dwie różne osoby.

Wielkie Księstwo Litewskie (WKL, lit. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė, białorus. Вялікае Княства Літоўскае/Wialikaje Kniastwa Litoŭskaje, ukr. Велике Князівство Литовське/Wełyke Kniaziwstwo Łytowśke, ros. Великое Княжество Литовское/Wielikoje Kniażestwo Litowskoje, rus. Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных, łac. Magnus Ducatus Lituaniae) – państwo obejmujące ziemie (od morza do morza, od Bałtyku po Morze Czarne) dzisiejszej Litwy, Białorusi, północno-wschodniej Polski i większej części Ukrainy, zachodnich kresów Rosji od XIII w. do 1795.

Bracław do końca XIX w. nie posiadał żadnego zakładu przemysłowego. Przeprowadzane wielokrotnie przez Ukraińców pogromy Żydów (1919, 1920), pomimo istnienia żydowskich oddziałów samoobrony, spowodowały spadek liczebności ludności żydowskiej z ponad 6 tys. ludzi do około tysiąca w 1939 roku.

Rozejm andruszowski – rozejm zawarty 30 stycznia 1667 w Andruszowie (wioska w województwie smoleńskim), kończący wojnę Rzeczpospolitej z Rosją toczoną od 1658 roku. W praktyce był to rozejm podsumowujący wyniki walk trwających od 1654 roku, rozpoczętych w wyniku ugody perejesławskiej, gdyż porozumienie zawarte w 1656 miało charakter przejściowy, związany z groźnymi dla obu państw sukcesami Szwecji w II wojnie północnej.

Bitwa pod Orszą rozegrała się 8 września 1514 pod Orszą, w czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1512-1522 pomiędzy wojskami litewsko-polskimi (ok. 25 tys. wojska) pod dowództwem hetmana wielkiego litewskiego ks. Konstantego Ostrogskiego a wojskami moskiewskimi (ok. 35-40 tys. wojska) pod dowództwem Iwana Czeladnina.

22 lipca 1941 Bracław zajęły wojska niemieckie i rumuńskie. Niemcy do utworzonego tu getta przywozili Żydów deportowanych z Rumunii. 23 listopada 1942 roku wszyscy, łącznie ze starcami i dziećmi zostali rozstrzelani przez Niemców w pobliskim lesie. Łącznie zabito około 1,5 tys. osób. W marcu 1944 roku Bracław zajęły wojska sowieckie.

Turcja (tur. Türkiye, Republika Turcji – Türkiye Cumhuriyeti) – państwo położone w Azji na półwyspie Azja Mniejsza, a częściowo również w Europie ze stolicą w Ankarze. Część europejska – Tracja stanowi 3% powierzchni i oddzielona jest od części azjatyckiej morzem Marmara oraz cieśninami Bosfor i Dardanele. Turcja jest krajem czterech mórz, gdyż od północy otacza ją Morze Czarne, od zachodu Morze Egejskie i morze Marmara, a od południa Morze Śródziemne – nazywane w języku tureckim Morzem Białym.

Pokój w Karłowicach, został podpisany w Karłowicach (obecnie Sremski Karlovci) nad Dunajem 26 stycznia 1699 roku pomiędzy państwami Świętej Ligi (Papiestwo, Wenecja, Austria, Polska i Rosja) a Imperium Osmańskim i jego lennikami (głównie Chanatem Krymskim).

Linki zewnętrzne

Bracław w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I (Aa – Dereneczna) z 1880 r.

Bracław na stronie Rady Najwyższej Ukrainy