Bracia niedzielni - Polski Serwis Naukowy

Niedział – pojęcie prawne funkcjonujące w patrymonialnych państwach europejskich, w szczątkowej formie utrzymujące się do nowożytności, będące formą własności zbiorowej (nie mylić z rzymską współwłasnością) wspólnoty rodzinnej na nieruchomości. Uczestnicy niedziału nie mieli indywidualnej własności do idealnych części ułamkowych rzeczy, a władali wspólnie całością rzeczy. Prawa własności zbiorowej były także niezbywalne. Niedział nazywany był też własnością pospólnej ręki.

Monarchia stanowa – forma ustroju politycznego, charakterystyczna dla schyłkowego okresu średniowiecza, związana z wyodrębnieniem się zróżnicowanych grup społecznych (stanów). Władza monarchy, dotąd patrymonialnego, została ograniczona na rzecz stanów, szczególnie rycerstwa i duchowieństwa, niekiedy mieszczaństwa. Udział stanów w rządach był realizowany przez reprezentację w zgromadzeniach stanowych (późniejsze parlamenty) i różne formy samorządu.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Funkcjonował wówczas, gdy chciano ograniczyć nadmierny podział własności między dziedziców. Ustanawiano go między osobami mającymi pełną zdolność do czynności prawnych (np. niedział ojcowski, ustanawiany przez ojca po zyskaniu przez synów pełnoletności, tzw. wieku sprawnego). Wtedy uprawnienia ojca były stosunkowo największe, gdyż sprawował zarząd nad rzeczą własną zbiorowo.

Układ o przeżycie – pojęcie prawne funkcjonujące w średniowiecznej i nowożytnej Polsce, a oznaczające umowę zawieraną przez dwóch władców, na mocy której jeden z nich – dłużej żyjący miał zostać panem obu państw (dzielnic).

Zdolność do czynności prawnych – w prawie cywilnym zdolność do dokonywania we własnym imieniu czynności prawnych, czyli do przyjmowania i składania oświadczeń woli mających na celu wywołanie powstania, zmiany lub ustania stosunku prawnego. Innymi słowy, jest to zdolność do samodzielnego kształtowania swojej sytuacji prawnej (nabywania praw i zaciągania zobowiązań).

Miał te zalety, że śmierć jednego właściciela nie miała wpływu na prawo podmiotowe pozostałych. Nie było więc sytuacji, jaka miała miejsce w przypadku spadku, że dana rzecz chwilowo nie miała właściciela, ani jak w przypadku współwłasności, ułamku własności zmarłego współwłaściciela nie otrzymywali proporcjonalnie pozostali współwłaściciele.

Dziedziczenie – wejście spadkobiercy lub kilku spadkobierców (będące skutkiem zdarzenia prawnego - śmierci osoby fizycznej) w sytuację prawną spadkodawcy polegającą w szczególności na nabyciu praw i obowiązków majątkowych, których podmiotem był spadkodawca.

Szlachta zaściankowa (zwana także szlachtą zagrodową) – najliczniejsza w XVIII wieku grupa szlachty w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Składała się ze zbiedniałych członków stanu szlacheckiego posiadających ziemię na prawie pańskim, lecz nie posiadających poddanych chłopów (ani tym bardziej poddanych mieszczan w miastach prywatnych czy też własnej szlachty służebnej). Najczęściej od włościan odróżniała się jedynie prawem głosu na sejmach i sejmikach, wyłącznym prawem posiadania ziemi na prawie pańskim, dziedzicznym prawem sądzenia swoich poddanych (nawet jeśli w danym pokoleniu ich nie miała), wyłącznym prawem obejmowania wyższych godności kościelnych, wyłącznym prawem do starania się o urzędy i tytuły honorowe nadawane przez króla i Sejm, prawem osobistego udziału w obiorze króla, przywilejami sądowymi i ekonomicznymi oraz tradycjami rodzinnymi i posiadaniem herbu szlacheckiego.

Po śmierci ojca powstawał tzw. niedział braterski, a jego właścicieli nazywano braćmi niedzielnymi. Wbrew tej nazwie od XIII wieku do własności zbiorowej dopuszczone były także niezamężne kobiety.

Istniał także niedział częściowy na lasach, zbiornikach wodnych, łąkach i pastwiskach, gdy uczestnicy dysponowali własnością indywidualną na gruntach ornych.

Pochodną formą niedziału rodzinnego była zbiorowa własność wspólnoty wiejskiej na łąkach i lasach.

Bogusław Leśnodorski (ur. 27 maja 1914 w Krakowie, zm. 1 lipca 1985 w Warszawie) – profesor Uniwersytetu Warszawskiego, historyk ustroju i myśli politycznej.

Prawo podmiotowe jest najczęściej rozumiane jako sfera możności działania ograniczona przez dyspozycję normy prawnej, bądź jako sfera wolności zachowań (działań lub zaniechań) wynikająca z natury.

Niedział zanikał u progu ustroju stanowego na skutek rozwoju własności indywidualnej; w Polsce utrzymał się jedynie na Mazowszu i Podlasiu wśród szlachty zaściankowej.

Zobacz też

układ o przeżycie

Bibliografia

Juliusz Bardach, Bogusław Leśnodorski, Michał Pietrzak: Historia ustroju i prawa polskiego. Warszawa: LexisNexis, 2009, s. 162–163. ISBN 978-83-7620-192-4.