Brda - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy rzeki w Polsce. Zapoznaj się również z: Bydgoski Klub Piłkarski "Brda", miejscowość Brda w woj. pomorskim oraz miejscowość Brda w Słowenii.

Brda w Janowie

Brda na osiedlu Czyżkówko w Bydgoszczy

Zimą Brda z trudem pokrywa się lodem z uwagi na bystry nurt

Nabrzeże Brdy w Bydgoszczy

Most kolejowy na Brdzie w Rytlu

Jaz walcowy Czersko Polskie na torze regatowym w Bydgoszczy, przy ujściu Brdy do Wisły

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Węzeł wodny i waterfront Bydgoszczy

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Brda

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Brdzie

Brda – rzeka w północnej Polsce, lewy dopływ Wisły.

Tryszczyn – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim, w gminie Koronowo, na północ od zachodnich dzielnic Bydgoszczy, na trasie drogi krajowej nr 25. W miejscowości znajduje się zbiornik wyrównawczy jez. Tryszczyn na Brdzie o powierzchni 90 ha i Tryszczyn-Elektrownia przepływowa o mocy 3,3 MW.
Odra (czes. i dł. Odra, niem. Oder, gł. Wodra, łac. Viadua, Viadrus) – rzeka w Europie Środkowej, w zlewisku Morza Bałtyckiego, na terenie Czech, Polski i Niemiec. Pod względem całkowitej długości jest drugą (po Wiśle) rzeką Polski. Biorąc pod uwagę tylko jej część w granicach Polski jest trzecią rzeką pod względem długości (po jej dopływie Warcie).

Charakterystyka

Brda przepływająca przez Stare Miasto w Bydgoszczy

Długość rzeki wynosi 238 km, a powierzchnia dorzecza 4627 km². Dorzecze składa się z 43 dopływów, ale są one małe. Największy z nich to Kamionka (55 km). Rzeka jest spławna na odcinku 210 km. Udział zasilania podziemnego należy do najwyższych w Polsce i wynosi ok. 75% odpływu całkowitego.

Śródlądowe drogi wodne to akweny, na których z uwagi na warunki hydrologiczne oraz istniejące urządzenia wodne możliwy jest przewóz osób i towarów statkami żeglugi śródlądowej. To akweny o specjalnym statusie. Istotnie, status ten posiadają wyłącznie akweny wymienione z nazwy w przepisach.
Bydgoski Węzeł Wodny (BWW) – związek cech hydrograficznych Brdy, Wisły, Kanału Bydgoskiego i Górnonoteckiego oraz mniejszych strug wodnych (Flis, Struga Młyńska, Struga Prądy) na obszarze miasta Bydgoszczy i w jego najbliższym sąsiedztwie, wraz z budowlami i urządzeniami hydrotechnicznymi oraz zabudową urbanistyczno-architektoniczną.

Spadek Doliny Brdy jest na ogół wyrównany w całym biegu i wynosi średnio 0,6‰. Średni przepływ w środkowym biegu (Tuchola) wynosi 19,9 m³/s, w dolnym biegu (Smukała) 27,4 m³/s. W ciągu roku notuje się stosunkowo małe wahania przepływu rzeki, co wynika z kilku przyczyn:

dużej liczby jezior, przez które przepływa,

większość obszaru dorzecza posiada łatwo przepuszczalne gleby (sandry) oraz jest zalesiona,

na obszarze dorzecza występują nieduże opady atmosferyczne, średnio 545 mm, które z reguły nie wywołują powodzi.

Jakość wód rzeki w całym jej biegu jest dobra (I i II klasa, tylko na 10-km odcinku ujściowym III klasa), a wręcz należy ona do najczystszych rzek województwa kujawsko-pomorskiego. W rzece spotkać można takie ryby, jak boleń, brzana, jaź, karaś, kleń, leszcz, lin, okoń, płoć, pstrąg potokowy, sandacz, szczupak i troć wędrowna.

Koryto rzeki – najniższa część doliny, która znajduje się w obrębie jej dna i przez którą okresowo lub ciągle płynie woda dokonując zmian w kształcie powierzchni. Jeśli rzeka ma silny nurt, następuje erozja denna, jeżeli słaby - akumulacja niesionego materiału, a jeśli rzeka meandruje, dochodzi do erozji bocznej. Koryto należy do fragmentu łożyska rzeki.
Cekcyn (kaszb. Cékcëno, niem. Polnisch Cekzin) – duża wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie tucholskim, w gminie Cekcyn na południowym skraju Tucholskiego Parku Krajobrazowego nad jeziorem Wielkim Cekcyńskim.

Bieg rzeki

Brda płynie przez Równinę Charzykowską, Bory Tucholskie i Dolinę Brdy do Kotliny Toruńskiej, w województwie pomorskim oraz kujawsko-pomorskim. Na odcinku 28 km przepływa przez miasto Bydgoszcz, gdzie łączy się z Kanałem Bydgoskim i uchodzi do Wisły.

Na obszarze Tucholskiego Parku Krajobrazowego rzece towarzyszy Wielki Kanał Brdy.

Pomnik przyrody – termin ten został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.
Jezioro Świeszyńskie (kaszb. Jezoro Szwesińsczé) – przepływowe jezioro lobeliowe Pojezierza Bytowskiego, na obszarze gminy Miastko, powiat bytowski, województwo pomorskie, położone na południe od wsi Świeszynko. Przez akwen jeziora przepływa Brda. Ogólna powierzchnia akwenu jeziora wynosi 31,6 ha.

Bieg górny – źródło

Rzeka wypływa na wysokości ok. 181 m n.p.m. z Jeziora Smołowego, wśród moren czołowych Pojezierza Bytowskiego na północny wschód od Miastka.

Bieg środkowy

Przepływa przez szereg jezior, m.in. Kamień, Orle, Siadło, Świeszyńskie, Głębokie, Szczytno Wielkie, Końskie, Charzykowskie, Karsińskie, Witoczno, Łąckie, Dybrzyk, Kosobudno. Szerokość koryta rzeki jest zmienna, niektóre odcinki Doliny Brdy mają charakter wąskich i głębokich rynien o stromych zboczach, w niektórych rzeka meandruje. Na odcinku od Woziwody do miejscowości Piła-Młyn Brda jest częścią rezerwatu "Dolina rzeki Brdy" w celu ochrony całego ekosystemu obejmującego krajobraz, roślinność oraz ostoje dzikich zwierząt.

Bory Tucholskie (kasz. Tëchòlsczé Bòrë, niem. Tucheler Heide) – jeden z największych kompleksów borów sosnowych w Polsce. Zajmuje ok. 3 tys. km sandru w dorzeczu Brdy i Wdy oraz Równiny Charzykowskiej. Od lasów tych wziął nazwę również mezoregion fizycznogeograficzny Bory Tucholskie znajdujący się we wschodniej części kompleksu oraz szereg powierzchniowych form ochrony przyrody park narodowy, rezerwat biosfery, obszar Natura 2000, a także leśny kompleks promocyjny. Bory Tucholskie dały również nazwy jednostkom różnych systemów podziału geobotanicznego, np. okręg Borów Tucholskich w systemie Szafera i Zarzyckiego lub dzielnica Borów Tucholskich w systemie Mroczkiewicza.
Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.

Bieg dolny – ujście

W dolnym biegu Brda jest skanalizowana, włączona w system drogi wodnej łączącej Wisłę z Odrą poprzez Kanał Bydgoski, Noteć oraz Wartę. Powyżej i w obrębie Bydgoszczy rzeka jest zabudowana energetycznie kaskadą elektrowni Koronowo-Tryszczyn-Smukała. Na terenie miasta zlokalizowano na rzece stopnie piętrzące: Jaz Farny, Jaz Ulgowy, Międzywodzie, Śluza Miejska, Jaz Czersko Polskie, Śluza Czersko Polskie.

Dopływ - rzeka lub mniejszy ciek wodny, który nie uchodzi bezpośrednio do morza, ale do innej rzeki. W zależności od tego, z której strony (brzegu) rzeki dopływ łączy się z nią, wyróżnia się dopływy lewe i prawe. Ponadto dopływy posiadają swoje własne dopływy - tworzą w ten sposób hierarchię sieci rzecznej: rzeka główna, dopływy pierwszego stopnia, drugiego, trzeciego, itd., która tworzy dorzecze i zlewnię.
Meander (inaczej zakole) – fragment koryta rzeki o kształcie przypominającym pętlę lub łuk. Jest to forma związana z krętym przebiegiem koryta rzeki, tworzącym zakręty, pętle i nawroty.

W rejonie Starego Miasta w Bydgoszczy, Brda oraz jej odnoga Młynówka opływają Wyspę Młyńską, która jest jedną z atrakcji turystycznych Bydgoszczy.

Ujście do Wisły na wysokości 28,8 m n.p.m. następuje w dzielnicy Bydgoszczy zwanej Brdyujściem.

Zalew Koronowski

Osobny artykuł: Zbiornik Koronowski.

W latach 1956-1962 na rzece utworzono Jezioro Koronowskie przez spiętrzenie wody zaporą w Pieczyskach, która zalała poza doliną Brdy odcinki ujściowe jej dopływów i liczne jeziora. Zbiornik posiada powierzchnię 1 560 ha i pojemność 81 milionów m³. Ma kształt wydłużony o długości 36 km. Maksymalna głębokość dochodzi do 20 m. Długość linii brzegowej sięga 102 km.

Kilometr (symbol: km) – powszechnie stosowana wielokrotność metra, podstawowej jednostki długości w układzie SI. Dokładniej, kilometr to 1000 metrów. Stowarzyszona i dość często używana jednostka powierzchni to kilometr kwadratowy (symbol: km²), a objętości – kilometr sześcienny (symbol: km³).
Rytel – duża wieś zaborska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim, w gminie Czersk zamieszkana przez Borowiaków przy drodze krajowej nr 22.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)