Bréguet 19 (Bréguet XIX, skrót: Br.19, Bre.19) - francuski lekki bombowiec i samolot rozpoznawczy, a także rajdowy okresu międzywojennego, skonstruowany w zakładach Breguet i produkowany od 1924 roku.

Historia i rozwój

Samolot został zaprojektowany jako następca bardzo udanego lekkiego bombowca Breguet 14 z okresu I wojny światowej. Początkowo dla samolotu planowano napęd w postaci dwóch silników Bugatti napędzających jedno czteropłatowe śmigło. Prototyp w takiej postaci zaprezentowano na salonie lotniczym w Paryżu w listopadzie 1921, lecz ostatecznie z powodu problemów z napędem wybrano konwencjonalny układ z jednym silnikiem rzędowym Renault 12Kb o mocy 450 KM. W tej postaci prototyp oblatano w marcu 1922. Po próbach w sierpniu, samolot został zamówiony przez lotnictwo francuskie. Pierwszą doświadczalną serię 11 samolotów wyposażono dla celów testowych w różne silniki. W tamtym czasie, samolot Bréguet 19 wyróżniał się prędkością, większą o ok. 20-30 km/h od innych bombowców, a nawet samolotów myśliwskich, a także nowoczesną konstrukcją duralową. Dlatego też spotkał się z szerokim zainteresowaniem na świecie, spotęgowanym następnie przez jego sukcesy sportowe.

Masową produkcję seryjną Br.19 podjęto we Francji w 1924 roku, dla lotnictwa francuskiego oraz na eksport. Samolot produkowano w podstawowych wersjach: rozpoznawczej Br.19 A2 i lekkiego bombowca Br.19 B2, różniących się od siebie w niewielkim stopniu. Obie wersje mogły być wyposażone w różne silniki, w zależności od wymagań odbiorcy. Najpowszechniejsze były silniki rzędowe Renault 12K (450 KM) i Lorraine-Dietrich 12Eb (450 KM) oraz 12Db (400 KM), lecz stosowano także inne silniki, głównie różne modele Hispano-Suiza o mocy ok. 450-500 KM. Trzecią wersją samolotu, mniej liczną, był ciężki myśliwiec Br.19 C2, nie różniący się zasadniczo konstrukcyjnie od innych wersji (według części publikacji, miał jedynie dodatkowy karabin maszynowy pilota). Używany był następnie we Francji także w wersji myśliwca nocnego Br.19 CN2. Na początku lat 30. część francuskich Br.19 B2 otrzymała nowe silniki Farman 12W.

Oprócz wersji wojskowych, powstawały też specjalne wersje rajdowe samolotu, przeznaczone do dalekich przelotów. Pierwszy samolot o zwiększonym zasięgu, oznaczony Br.19 GR (Grand Raid), zbudowano we Francji w 1925. Miał on pojemność zbiorników paliwa powiększoną do 1994 l. Podobą modyfikację jednego samolotu wojskowego przeprowadzili Belgowie. Cztery dalsze francuskie samoloty Br.19GR z 1926 podlegały dalej idącej przebudowie. W kadłubie miały one zbiorniki na łącznie 2920 l paliwa, na skutek czego kabiny pilotów były przesunięte nieco do tyłu, miały też większą rozpiętość skrzydeł - 15,90 m. Samoloty te i dalsze miały mocniejsze silniki 500-600 KM. Kolejną wersją był Br.19 TR z 1927, nazwany nieoficjalnie Bidon (manierka), od pojemności jego zbiorników. Pogrubiony i staranniej wykończony aerodynamicznie kadłub mieścił za silnikiem wielki integralny zbiornik paliwa o pojemności 3735 l. Razem z mniejszym zbiornikiem w górnym płacie, ich pojemność wynosiła 4125 l. Pięć egzemplarzy zbudowano w zakładach Bréguet, z tego pierwszy dla Belgii i dwa w hiszpańskich zakładach CASA (spotykane też są w publikacjach niższe liczby). Ostatni wariant rajdowy Super Bidon z 1929, przebudowany z TR, przeznaczony do lotu przez Atlantyk, miał zbiorniki paliwa o pojemności 5180 l, później zwiększone do 5580 l, zmodyfikowany i przedłużony kadłub, zmienioną komorę płatów oraz rozpiętość zwiększoną do 18,30 m. Napędzany był silnikiem Hispano-Suiza 12Lb o mocy 600 KM (później 650 KM). Podobny wariant rajdowy, z zapasem paliwa 5000 l, zbudowano także w Hiszpanii w 1933 (samolot o nazwie "Cuatro Vientos"), miał on ponadto zakryte kabiny.

Na podstawie doświadczeń z wersjami o zwiększonym zasięgu, opracowano ulepszoną wersję rozpoznawczą Br.19 ter z 1928, lecz brak wiadomości o jej ewentualnej produkcji i użyciu (należy zaznaczyć, że informacje o wielkości produkcji i silnikach napędzających tę wersję i kolejne są podawane rozbieżnie w popularnych publikacjach). Kolejne wersje wojskowe samolotu powstawały na potrzeby eksportowe. Najszerzej używana była Br.19.7 z silnikiem Hispano-Suiza 12Nb 650 KM z 1930 roku, opracowana dla Jugosławii. We Francji przebudowano 5 samolotów tego typu dla Jugosławii i zbudowano 55 na eksport, a w Jugosławii zbudowano 75 licencyjnych. Wersja ta osiągała prędkość 242 km/h. Następnie powstała wersja Br.19.8 z silnikiem gwiazdowym Wright GR-1820-F56 Ciclone o mocy 780 KM - w wariancie tym skompletowano w Jugosławii 48 nieukończonych płatowców Br.19.7, w latach 1935-1937. Wariant ten osiągał prędkość 279 km/h. W jednym egzemplarzu zbudowano wersje jugosłowiańskie Br.19.9 z silnikiem Hispano-Suiza 12Ybrs 860 KM i Br.19.10 z silnikiem Lorraine-Dietrich 12Hfrs Petrel o mocy 720 KM (według innych danych, zbudowano jedynie 99 samolotów łącznie wersji Br.19.7, 8, 9 i 10). Opracowano również wariant wojskowy wodnosamolotu Br 19 hydro, lecz poza jednym egzemplarzem dla Francji i drugim dla Japonii, nie podjęto produkcji.

Prototypami pozostały wersje cywilne Brégueta 19: samolot pocztowy i samolot pasażerski dla 6 pasażerów Br.19T. W niewielkiej liczbie natomiast produkowano dalsze wersje cywilne, z gruntownie przekonstruowanym pękatym kadłubem, noszące odrębne oznaczenia. Samolot pasażerski Br.26T z 1926, wyprodukowany w liczbie 3 sztuk we Francji i 2 w Hiszpanii, dla 8 pasażerów, trafił do ograniczonego użytku, w tym jako wojskowy samolot sanitarny. Następne warianty pasażerskie Br 280T, zbudowany w liczbie 9 sztuk, Br.281T i Br.284T (8 sztuk) używane były w komunikacji lotniczej we Francji, głównie w towarzystwie Air Union.

Ogółem we Francji zbudowano ponad 2000 samolotów Bréguet 19, około 700 zbudowano na licencji w hiszpańskich zakładach CASA, belgijskich SABCA i jugosłowiańskiej fabryce w Kraljewie.

czytaj dalej: [2], [3]