Ten artykuł dotyczy miasta Brzozów. Zapoznaj się również z: inne miejscowości o tej samej nazwie.

Główne skrzyżowanie z sygnalizacją świetlną

Brzozów – miasto powiatowe w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim, położone centralnie na Pogórzu Dynowskim, nad rzeką Stobnicą, w Euroregionie Karpackim. Przez Brzozów przebiega droga wojewódzka nr 886 z Domaradza w kierunku Sanoka.

Według danych z 31 grudnia 2009 roku, miasto miało 7836 mieszkańców.

Miasto powstało w połowie XIV wieku. Nazwa pochodzi od lasu Brzozowe. Pod koniec XIV wieku znalazło się w posiadaniu biskupów przemyskich i do końca XVIII wieku było rezydencją jego właścicieli. Po pierwszym rozbiorze Polski znalazło się w granicach austriackich. W XIX wieku zaczęto w Brzozowie wydobycie ropy naftowej, co sprzyjało rozwojowi miasta. W okresie pierwszej wojny światowej w mieście stacjonowały wojska austriackie i rosyjskie. Od 1918 roku, po uzyskaniu niepodległości przez Polskę, jest stolicą powiatu brzozowskiego. W okresie międzywojennym w Brzozowie powstały dwa uzdrowiska. Podczas drugiej wojny światowej w okolicach miasta działał Związek Walki Zbrojnej. W czasach PRL w mieście nastąpił rozwój przemysłu.

Położenie

Brzozów położony jest centralnie na Pogórzu Dynowskim, nad rzeką Stobnicą. Od strony południowej Pogórze to łączy się z zapadliskiem kotlin podkarpackich, zwanym Dołami Jasielsko-Sanockimi. Na północy Pogórze Dynowskie przechodzi w prawie bezleśny krajobraz wzniesień o średniej wysokości 300–400 m n.p.m. Jest to Podgórze Rzeszowskie, będące swego rodzaju terenem przejściowym między Kotliną Sandomierską a wzgórzami Pogórza Strzyżowsko-Dynowskiego. Brzozów leży w obrębie Karpat Zewnętrznych, w jednostce tektonicznej zwanej śląską. Według danych GUS-u z 2009 roku powierzchnia miasta obejmuje 1146 ha. Powiązania funkcjonalno-przestrzenne Brzozowa stanowi droga wojewódzka nr 886 (Rzeszów–Domaradz–Brzozów–Sanok), łącząca drogi krajowe nr 9 w Domaradzu i nr 28 w Sanoku.

Panorama Brzozowa

Środowisko naturalne

Rzeźba terenu

Rejon Brzozowa charakteryzuje się rusztowym układem grzbietów. Ciągnące się z północnego zachodu na południowy wschód pasma wzgórz poprzedzielane są równoległymi dolinami rzek i potoków. Im bardziej ku południowi, wzniesienia stają się coraz bardziej ostre i strome, sięgające niejednokrotnie wysokości 500 n.p.m.

Geologia

Region miasta wykazuje bardzo skomplikowaną budowę geologiczną, powstałą wskutek działania stosunkowo silnych ruchów tektonicznych. Miały one miejsce w starszym trzeciorzędzie, podczas fałdowań alpejskich. Obszar ten zbudowany jest ze skał należących do zespołu naprzemianległych warstw łupków ilastych, łupków marglistych, mułowców, piaskowców oraz zlepieńców. Wyróżniają się one zmienną grubością ławic, różną barwą i spoiwem. Dodatkową ich cechą, komplikującą strukturę, są liczne uskoki, wzdłuż których poszczególne części fałdów przesunęły się względem siebie. Osady te, zwane fliszem, osadzały się w ciągu 110 milionów lat w podłużnych basenach morskich, w obrębie geosynkliny karpackiej. Trzeciorzędowe ruchy tektoniczne powodowały fałdowanie się skorupy ziemskiej, co daje obecny obraz ukształtowania powierzchni.

W związku z budową geologiczną, występują tu złoża gazu ziemnego i ropy naftowej, a także nieliczne źródła mineralne o różnych właściwościach leczniczych.

System wodny

Przez Brzozów przepływa rzeka Stobnica, która swój początek bierze na północnym zboczu Wroczenia, znajdującego się 497 n.p.m. Stobnica jest jedną z najbardziej zanieczyszczonych rzek w regionie.

Klimat

W regionie Brzozowa wyróżnia się dwa piętra klimatyczne: umiarkowane ciepłe, którego średnia temperatura waha się w granicach od 6 °C do 8 °C, oraz umiarkowanie chłodne, charakteryzujące się średnimi wieloletnimi temperaturami powietrza od 4 °C do 6 °C. Te dwa piętra należą do pluwialnego typu klimatu. Zimą średnia temperatura spada od –3 °C do –4 °C, natomiast średnia temperatura lipca waha się od 17 °C do 18 °C.

Wiatry wykazują stosunkowo małą siłę. Najczęściej występują dość umiarkowane o sile 5–10 m/s, przeważnie z kierunków południowo-zachodniego i południowego. Jesienią występuje zdecydowana przewaga wiatrów wschodnich i północno-wschodnich, natomiast w czerwcu, lipcu i sierpniu przewagę wykazują wiatry zachodnie. Coraz częściej występujące wiatry o prędkości powyżej 20 m/s wyrządzają duże szkody w drzewostanach, sieci elektrycznej i zabudowaniach, powodując m.in. zrywanie dachów.

Przeciętna roczna ilość opadów wynosi od 750 do 800 mm. Ich harmonogram w ciągu jednego roku stanowi dużą nierównomierność, gdyż stosunkowo największa ilość opadów przypada w okresie letnim (250–400 mm), a najmniejsza w zimie (80–180 mm). Okres trwania pokrywy śnieżnej kształtuje się w granicach od 60 do 150 dni. Szata śnieżna pojawia się najczęściej w drugiej połowie listopada lub na początku grudnia, a zanika w na przełomie marca i kwietnia.

Flora i fauna

Według podziału geobotanicznego Polski dokonanego przez Władysława Szafera, Brzozów leży w obrębie Prowincji Górskiej Środkowoeuropejskiej, podokręgu Pogórza Fliszowego. Według podziału Krystyny Towpasz, badany teren należy do okręgu Pogórzy Karpat Zewnętrznych, podokręgu Pogórzy Strzyżowsko-Dynowskiego, odcinka fliszowego.

Brzozów położony jest w Beskidzie Wschodnim, charakteryzującym się przejściowością. Występują tu elementy fauny zachodnioeuropejskiej, pontyjskiej i borealno-alpejskiej. Jeszcze za czasów ostatnich Piastów rozpościerała się tutaj puszcza pograniczna, spełniająca rolę pasa granicznego. Jednakże lasy były stopniowo karczowane przez ówczesnych mieszkańców tych ziem, którzy tym sposobem powiększali pola uprawne.

Stan środowiska

Oczyszczalnia ścieków „Brzozów-Borkówka”

Wody przepływające przez Brzozów charakteryzuje wysoki poziom zanieczyszczeń na prawie całej kontrolowanej długości z uwagi na wskaźniki biogenne oraz stan sanitarny. Stobnica prowadzi wody zanieczyszczone ponad dopuszczalne normy ze względu na zanieczyszczenia bakteriologiczne, spowodowane m.in. odprowadzaniem do niej ścieków przez brzozowski szpital. Według stosowanego do 2004 roku systemu trzech klas czystości, pod względem kryteriów fizyko-chemicznych, wody Stobnicy odpowiadały III klasie czystości, o czym decydowały zawarte w nich fosforany. Według obecnego systemu oceny jakości wód, stan ekologiczny Stobnicy w Godowej poniżej Brzozowa w 2008 roku był określany jako słaby, o czym zadecydowały wskaźniki okrzemkowe i zawartość azotu Kjeldahla. Z kolei wody Dopływu spod Góry Czarnej w pobliskiej Przysietnicy, powyżej ujęcia wody dla Brzozowa, nie spełniały norm dla wody pitnej.

W systemie monitoringu powietrza Brzozów leży w strefie rzeszowsko-łańcuckiej. Stan powietrza Brzozowa i okolic jest w skali województwa dość dobry. W roku 2008 średnioroczne stężenie SO2 mieściło się w zakresie 2–3 μg/m³, NO2 w zakresie 12–14 μg/m³, benzenu w zakresie 0,8–1 μg/m³, a pyłu PM10 21–24 μg/m³.

W 2008 roku w Brzozowie badano hałas komunikacyjny w czterech punktach. W dwóch punktach (ul. Rzeszowska – między ul. Bohaterów II Wojny Światowej i Ogrodową oraz ul. Legionistów – za mostem na Stobnicy, w kierunku Domaradza) zbliżał się do granic norm, nie przekraczając ich, w jednym (ul. 3 Maja – wjazd do miasta) przekroczył nieznacznie, a w jednym (ul. Mickiewicza – centrum miasta) przekroczył o kilkanaście decybeli o każdej porze doby.

Toponimia

Nazwa miasta pochodzi od nazwy lasu, części puszczy pogranicznej z województwem sandomierskim, która w dokumencie lokacyjnym wsi Kazimierza Wielkiego z 2 października 1359 roku nazywana jest Brzozowe. Podobna nazwa dla wsi użyta jest w dokumencie Władysława Jagiełły z 14 czerwca 1396 roku, zatwierdzającym donację Marii Węgierskiej dla biskupstwa przemyskiego. Także pierwsza nazwa miejscowości jako miasta, w regestrze dokumentu Zyndrama z Maszkowic z 20 kwietnia 1413 roku, brzmi Brzozowe. Obok tego, w dokumentach używana była nazwa Brzezów, widniejąca m.in. w otoku pieczęci miasta z 1775 roku: Sigillum Civitatis Brezow. Przyjmuje się, że potocznie używana była nazwa Brzezów, zaś oficjalnie Brzozów. Przedtem, gdy Brzozów był jeszcze wsią, używana była także nazwa Brzozowa lub Brzezowa.

Historia

Badania archeologiczne wykazały, że pierwsze ślady pobytu człowieka w okolicach Brzozowa pochodzą z epoki górnego paleolitu. Datowane są na około 39 tys. lat p.n.e. Na początku nowej ery ludność z obecnego regionu brzostowskiego utrzymywała kontakty handlowe z Rzymem. Świadczą o tym znalezione tu monety rzymskie z wizerunkami Marka Aureliusza, Antoninusa Piusa i Wespazjana. W XIII wieku obszary, na których w następnym stuleciu został założony Brzozów, należały do Rusi Halickiej. Po śmierci w 1340 roku księcia ruskiego Bolesława Jerzego II tereny te zostały przyłączone do Królestwa Polskiego przez Kazimierza Wielkiego.

I Rzeczpospolita

Pierwsza historyczna wzmianka o miejscowości pochodzi z XIV wieku. 2 października 1359 roku król Kazimierz Wielki wydał dokument lokacyjny, zezwalający Stefanowi, synowi Wojosta z Sobniowa koło Jasła na założenie na prawie niemieckim wsi w lesie zwanym Brzozowe (niem. Bresen). Nowo założona wieś została ulokowana po obu stronach rzeki Stobnicy. 2 kwietnia 1384 roku za sprawą królowej węgierskiej, Marii Andegaweńskiej, wieś królewska przeszła w posiadanie biskupów przemyskich. Wraz z Domaradzem Brzozów tworzył tzw. „klucz brzozowski”. Kilka wieków później, dzięki nowym lokacjom w regionie oraz nabytkom terytorialnym, Brzozów stał się najważniejszym ośrodkiem dóbr stołowych biskupstwa przemyskiego (w XVIII wieku około 40% dochodów biskupstwa pochodziło właśnie z niego). W 1386 roku wieś została przeniesiona na wzgórze obronne. W tymże roku Brzozów uzyskał prawa miejskie. Dla odróżnienia pierwotny Brzozów z czasem zaczęto nazywać Starą Wsią (określenie Starawyesz na przedmieścia Brzozowa pojawiła się po raz pierwszy w 1460 roku). Za panowania Władysława Jagiełły, ale przed 1413 rokiem, Brzozów otrzymał prawo miejskie wzorowane na prawie Magdeburga.

W 1430 roku biskup przemyski Janusz z Lubienia wykupił dla biskupstwa wójtostwo brzozowskie za 800 grzywien. W imieniu biskupa nad miastem panowali starosta i administrator (ekonom) klucza brzozowskiego. Władzę w mieście pełniły urząd burmistrzowski, wójtowsko-ławniczy i cech mistrzowski. Wybory do tych urzędów przeprowadzano co roku w obecności przedstawiciela biskupa. Około 1452 roku przy trakcie lwowskim w Brzozowie został wybudowany dwór biskupi, który z czasem stał się ulubioną rezydencją ordynariuszy i centrum administrowania diecezją. W 1460 roku po raz pierwszy zostały wspomniane w źródłach historycznych przedmieścia Brzozowa (m.in. Starawyesz): Brzozów opidum cum suburbiis eiusdem opidi. Wiadomo także, że przed 1487 rokiem w mieście funkcjonowała szkoła parafialna. Pod koniec XV wieku napady tatarskie i zajazdy okolicznej szlachty przyczyniły się do zubożenia miasta. Informuje o tym wzmianka w źródle historycznym z 1488 roku. Około 1497 roku biskup Mikołaj Krajowski ufundował w Brzozowie przytułek dla ubogich, którego utrzymywanie należało do obowiązków mieszczan.

Na przełomie XV/XVI wieku nastąpił rozwój Brzozowa. Miasto czerpało swoje dochody głównie z handlu. W 1514 roku w Brzozowie powstało Bractwo Rzemieślnicze – organizacja skupiająca rzemieślników. Z czasem cech zmienił nazwę na Wielki Cech miasta Brzozowa. W latach 1514–1528 w Brzozowie trwała budowa szpitala i drewnianego kościoła szpitalnego św. Zofii, ufundowanych przez radnych brzozowskich. Z 1543 roku pochodzą pierwsze wzmianki o szkole miejskiej. Pierwsza wzmianka o jednym z przedmieść Brzozowa, Porkówce (obecnie Borkówka) została odnotowana w 1552 roku. Porkówkę zamieszkiwało wówczas 26 kmieci. Na skutek pożaru 11 maja 1594 roku w Brzozowie spłonęło 77 domów, szpital dla ubogich wraz kościołem św. Zofii oraz dzwonnica kościoła parafialnego.

W XVII wieku Brzozów był wielokrotnie łupiony przez wojska Rakoczego, Tatarów oraz stacjonujące nieopodal miasta wojska koronne. W 1625 roku, na skutek najazdu wojsk Stanisława Lubomirskiego na pałac biskupi oraz najazdach Tatarów, biskup Achacy Grochowski ufundował miastu umocnienia ziemne. W 1631 roku biskup Adam Nowodworski zmienił status parafii brzozowskiej na prepozyturę. W latach 1637–1643 Brzozów otrzymał przywilej na skład wina. W mieście rozwijało się także rzemiosło grzebieniarskie. Rzemieślnicy na szeroką skalę wyrabiali grzebienie ozdobne, niekiedy inkrustowane miedzią i srebrem, które później eksportowano m.in. na Bałkany, Słowację, Węgry, a nawet do Francji.

W okresie potopu szwedzkiego Brzozów 12 marca 1657 roku został zdobyty, złupiony i spalony przez oddział siedmiogrodzki. Zniszczono archiwum grodu, zawierające m.in. przywileje dla miasta. Wskutek najazdu śmierć poniósł burmistrz Stanisław Cegłowicz. W 1672 roku, w dobie wojny polsko-tureckiej, okolice miasta najechali Tatarzy i uprowadzili 44 mieszkańców Brzozowa i 48 mieszkańców Starej Wsi.

Kolegiata, widok z wieży ratusza

Miasto zaczęło się odradzać po najazdach w połowie lat 70. XVII wieku. W 1676 roku biskup Stanisław Sarnowski wydał zbiór nowych przywilejów dla mieszczan brzozowskich. Ostatnia ćwierć XVII wieku to także okres działalności w Brzozowie księdza Bartłomieja Misiałowicza (zmarł w 1693 roku) – prepozyta i dziekana krośnieńskiego. Jego zasługa dla miasta polegała na zaangażowaniu się w opiekę nad ubogimi mieszkańcami miasta oraz w budowę nowej murowanej świątyni prepozyturalnej, ufundowanej w latach 1678–1686 przez biskupa Stanisława Sarnowskiego. W tym kościele odbywały się pod przewodnictwem biskupa Krzysztofa Szembeka obrady synodu diecezji przemyskiej w 1723 roku. Natomiast w 1724 roku kościół prepozyturalny został podniesiony do rangi kolegiaty, przy której funkcjonowała kapituła kolegiacka. Był to jeden z dwóch obdarzonych taką godnością kościołów w diecezji. W tym kościele w 1759 roku otrzymał święcenia kapłańskie Ignacy Krasicki, późniejszy arcybiskup gnieźnieński, nazywany „księciem poetów”. Kapituła została zniesiona dekretem administracji rządowej z 1788 roku, tym samym kościół utracił godność kolegiaty. 4 sierpnia 1760 roku biskup Wacław Hieronim Sierakowski zezwolił na utworzenie w Brzozowie seminarium duchownego misjonarzy św. Wincentego á Paulo dla sześciu alumnów, skasowane w 1783 roku.

W 1764 roku w mieście doszło do potyczki oddziału hetmana, wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego z kolumną wojsk rosyjskich. W dobie konfederacji barskiej w okolicach miasta odbywały się walki. Do największej doszło w 1770 roku. W maju 1772 roku przez Brzozów przeszły wojska austriackie generałów Esterhazyego i Hadika. Wskutek pierwszego rozbioru Polski miasto znalazło się w granicach austriackich.

Okres zaborów

W XIX wieku Brzozów posiadał status lokalnego ośrodku administracyjnego. Gospodarka miasta była powiązana z wydobyciem ropy naftowej.

W 1858 roku w brzozowskim kościele parafialnym odbyła się uroczystość ukoronowania diademami biskupimi wizerunek Matki Boskiej Ognistej przez księdza Mariana Ziemiańskiego, kanonika przemyskiej kapituły katedralnej obrządku łacińskiego.

W wyniku zmian administracyjnych w 1859 roku miasto zostało siedzibą władz powiatu. W 1873 roku w Brzozowie rozpoczął swoją działalność kredytową Fundusz na Wsparcie Rzemieślników. Rok później hrabia Tadeusz Cybulski, właściciel realności w Humniskach, i doktor Franciszek Zbyszewski zainicjowali w mieście działalność Ochotniczej Straży Pożarnej. Dzięki inicjatywie księdza Marcina Białego, prepozyta brzozowskiego, oraz grupy obywateli miasta w 1888 roku w Brzozowie powstało Powiatowe Towarzystwo Zaliczkowe. 13 stycznia 1893 roku utworzono w mieście komórkę (Gniazdo) Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” pod prezesurą doktora Eugeniusza Gerarda Festenburga. Siedziba towarzystwa została ukończona dopiero w 1912 roku, dzięki wsparciu finansowemu obywateli i instytucji miejskich. W latach 1896–1898 trwała budowa ratusza według projektu Władysława Łuczyckiego. W 1907 roku w Brzozowie został ogłoszony pierwszy projekt przeprowadzenia linii kolejowej przez miasto. Przedtem kilka razy bezskutecznie planowano przeprowadzenie przez miasto linii kolejowej. W 1909 roku, dzięki staraniom parlamentarzystów – hrabiego Zdzisława Skrzyńskiego i doktora Stanisława Białego, a także miejscowego samorządu lokalnego, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Wiedniu za pośrednictwem Rady Szkolnej Krajowej we Lwowie, została wydana zgoda na utworzenie Państwowego Gimnazjum w Brzozowie z polskim językiem wykładowym.

W wyniku wybuchu I wojny światowej w 1914 roku do armii austro-węgierskiej wcielono wielu rezerwistów i poborowych z Brzozowa. Ochotniczo Legionu Zachodniego wstąpiło 30 osób z drużyny strzeleckiej pod komendą Kazimierza Skarbka. Już na początki wojny część instytucji brzozowskich zostało ewakuowanych przed zbliżającym się frontem. W pierwszym roku wojny miasto znalazło się pod okupacją rosyjską – na zapleczu 3 Armii rosyjskiej. 10 maja 1915 roku, dzięki sukcesom końcowego stadium ofensywy gorlickiej, w okolice miasta dotarły jednostki niemieckie XLI Korpusu Rezerwowego, a następnie oddziały armii austro-węgierskiej. 2 listopada 1918 roku urzędnicy, nauczyciele i inni obywatele miasta stwierdzili wobec Tymczasowej Powiatowej Komisji Likwidacyjnej, iż chcą i nadal będą spełniać swoje obowiązki (...) dla szczęśliwego rozwoju tworzącego się państwa polskiego.

II Rzeczpospolita

W 1925 roku w Brzozowie powstało uzdrowisko „Anatolówka” dla upamiętnienia fundatora biskupa Anatola Nowaka. Ulokowane zostało na gruntach należących do łacińskiego biskupstwa przemyskiego. W latach 1926–1928 w pobliżu „Anatolówki” utworzono drugie uzdrowisko – Brzozów-Zdrój. W 1929 roku został zorganizowany miejski chór „Lutnia”, który nawiązywał do tradycji Towarzystwa Muzycznego „Harmonia”. W czerwcu 1934 roku w Brzozowie miał miejsce Jarmark Rzemieślniczy – impreza promującą brzozowskie rzemiosło. W 1937 roku w Brzozowie rozpoczął swoją działalność obywatelski komitet postulujący budowę linii kolejowej z Sanoka do Brzozowa. Rok później w mieście odbyły się uroczystości patriotyczne związane z przemarszem sanockiego 2 Pułku Strzelców Podhalańskich.

II wojna światowa

Brzozów znalazł się pod okupacją niemiecką 9 września 1939 roku. Eksterminacji została wówczas poddana ludność polska i żydowska. W wyniku działań wojennych w pierwszej dekadzie września miasto znalazło się w strefie działań 14 Armii niemieckiej, a po ustaniu operacji militarnych pod okupacją niemiecką na terenie Generalnego Gubernatorstwa. W mieście został utworzony posterunek niemieckiej żandarmerii i więzienie, które początkowo mieściło się w siedzibie byłego starostwa, a następnie budynkach, należących do plebanii.

W styczniu 1940 roku Rudolf Ryba z polecenia inspektora por. rez. łącz. S. Pieńkowskiego zorganizował oddział Związek Walki Zbrojnej na terenie powiatu Brzozów. Pod koniec kwietnia 1940 roku Pieńkowski został mianowany komendantem Obwodu Związku Walki Zbrojnej Sanok. Jednocześnie rozbudował Związek Walki Zbrojnej na terenie Brzozowa. Funkcję komendanta Obwodu Związku Walki Zbrojnej Brzozów objął kapitan sł. st. piech. I. Wanic ps. „Jaksa”, rekomendowany przez Pieńkowskiego. W maju 1940 roku w Brzozowie rozpoczęło działalność seminarium duchowne diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego. Tajna siedziba seminarium mieściła się w budynkach zdrojowych.

W czerwcu 1941 roku w okolicach miasta, koncentrowały się niemieckie jednostki 17 Armii Polowej, przygotowujące się do wojny ze Związkiem Radzieckim. W tym roku również wychowawczyni przedszkola Sióstr Służebniczek NMP sistra Celestyna (Katarzyna Faron) została aresztowana przez niemiecką tajną policję państwową. Postawiono jej zarzut współpracy z polskim podziemiem. Po śledztwie, przeprowadzonym w więzieniach w Jaśle oraz Tarnowie, została wysłana do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie zmarła w 1944 roku. Została beatyfikowana w 1999 roku.

Na początku wojny w Brzozowie została utworzona dzielnica żydowska. 10 sierpnia 1942 roku została ona zlikwidowana, a około 1400 Żydów wymordowano w lesie w pobliżu Brzozowa-Zdroju. Ofiary zmuszono najpierw do wykopania dołów na zbiorowe mogiły, a następnie zamordowano strzałem w tył głowy lub uderzeniem żelaznym łomem. Zniszczeniu uległa także brzozowska synagoga, która nigdy nie została odbudowana.

3 sierpnia 1944 roku, wskutek ofensywy radzieckiej, miasto znalazło się na zapleczu 38. Armii I Frontu Ukraińskiego. Mieszkańcy Brzozowa przystąpili do tworzenia organów administracji polskiej w ramach Polski lubelskiej. Podczas tej inicjatywy wyraźnie ujawniły się konflikty ideologiczne, w wyniku których rozpoczęła się walką pomiędzy opcją demokratyczną a totalitarną tworzenia państwa.

Brzozów w okresie PRL

Po drugiej wojnie światowej nastąpił rozwój ekonomiczny miasta. W Brzozowie powstały zakłady przemysłowe, szkoły średnie, nowe obiekty handlowe, usługowe, placówki służby zdrowia i bloki mieszkalne.

5 marca 1945 roku, na rozkaz zastępcy komendanta brzozowskiego obwodu „Nie” – porucznika Franciszka Woźniaka „Brzeszcza”, przeprowadzono próbę likwidacji inspektora szkolnego Leona Dobruckiego. W akcji, w wyniku której zginął starosta brzozowski Wacław Mambort-Orlicki, ranny został dowodzący nią wachmistrz Feliks Maziarski „Szofer” – dowódca rajdu na brzozowski areszt Urzędu Bezpieczeństwa.

Dawny budynek Towarzystwa Gimnastycznego Sokół

24 października 1946 roku w pobliżu Brzozowa – w Malinówce – został zamordowany major Narodowych Sił Zbrojnych – Antoni Żubryd – wraz z żoną Jadwigą. Mordu dokonał agent Urzędu Bezpieczeństwa, Jerzy Vaulin ps. „Mar”. Zwłoki Żubryda i jego żony zostały wystawione obok siedziby Urzędu Bezpieczeństwa w Brzozowie.

W latach 1946–1947, w wyniku działalności grup ochronno-propagandowych 28 Pułku Piechoty oraz na skutek unieważnienia listy PSL w wyborach do Sejmu Ustawodawczego w okręgu 52, obejmującego m.in. Brzozów, zostali wybrani posłowie, związani z Blokiem Stronnictw Demokratycznych. W obejmującym miasto obwodzie nr 107, będącego w sferze propagandy aparatu bezpieczeństwa miejscowa ludność szła demonstracyjnie, a szczególnie członkowie PPS, by głosować jawnie za Blokiem.

W 1947 roku w budynku Towarzystwa Gimnastycznego Sokół została utworzona Biblioteka Powiatowa z Oddziałem Miejskim. Samo towarzystwo przestało działać dwa lata później z nakazu centralnych władz administracyjnych. W 1950 roku zostało zlikwidowane starostwo powiatowe, w jego miejsce utworzono Powiatową Radę Narodową. W 1959 roku w Brzozowie odbyły się uroczyste obchody z okazji 600-lecia lokacji miasta, 100-lecia istnienia powiatu, 50-lecia założenia gimnazjum i 15-lecia Polski Ludowej. W 1961 roku w Brzozowie utworzone zostało liceum ekonomiczne, w 1966 roku – technikum budowlane. W 1970 roku miasto otrzymało tytuł Mistrza Gospodarności Kraju. W 1974 roku miasto wygrało z Warką turniej telewizyjny Bank Miast oraz Bank Banków.

W 1975 roku likwidacji uległ powiat brzozowski. W latach 1975–1976 na mocy dekretu prymasa kardynała Stefana Wyszyńskiego biskup Ignacy Tokarczuk wznowił działalność kapituły kolegiackiej. W 1980 roku nastąpiło otwarcie Muzeum Regionalnego PTTK, utworzonego dzięki staraniom miejscowego oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.

W dobie „Solidarności” w Brzozowie dochodziło do strajków w zakładach pracy. Powstał również Międzyzakładowy Komitet Strajkowy i oddział NSZZ Solidarność, którego członkowie zostali aresztowani i internowani 13 grudnia 1981 roku.

Miasto w okresie III Rzeczypospolitej

W 1990 roku w Brzozowie został powołany przez przedstawicieli samorządu lokalnego Związek Gmin Brzozowskich. W 1992 roku ukazał się pierwszy numer miesięcznika Wiadomości Brzozowskie. W 1999 roku, na skutek zmian administracyjnych, Brzozów stał się siedzibą władz powiatowych. W 2001 roku ukazał się pierwszy numer Brzozowskiej Gazety Powiatowej. W 2009 roku Brzozów obchodził 650. rocznicę lokacji miasta Brzozowa.

Ludność

Urząd skarbowy

Demografia

Pierwsze dane na temat liczby mieszkańców Brzozowa pochodzą z 1589 roku. Miasto zamieszkiwało wówczas 1960 obywateli. Przez dwa stulecia nastąpił spadek liczby mieszkańców do 671 w 1799 roku. Na początku XIX wieku liczba ta wzrosła – w 1816 roku wynosiła 856 mieszkańców, zaś w 1824 roku przekroczyła tysiąc. Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności Rzeczypospolitej Polskiej w 1921 roku Brzozów liczył 4160 mieszkańców, a przed wybuchem II wojny światowej – 4106. W latach 1946–1971 nastąpił nieznaczny wzrost demograficzny. W ostatnich dwóch dekadach XX wieku liczba mieszkańców zwiększyła się prawie o 1,5, zaś na początku XXI wieku niemal podwoiła się (w porównaniu do 1946 roku) – w 2001 roku wynosiła 7739 mieszkańców. Przez kolejne lata utrzymywała się na równym poziomie – w 2009 roku wyniosła 7836 osób.

Powierzchnia miasta obejmuje 11,46 km², co przy obecnej liczbie mieszkańców daje gęstość zaludnienia równą 683,8 osób na 1 km². Miasto zajmuje 465. miejsce pod względem liczby ludności w Polsce, pomiędzy Barcinem a Pniewami.

Urodzeni w Brzozowie

Lista osób urodzonych w Brzozowie, które posiadają biogram na Wikipedii:

Honorowi obywatele Brzozowa

Architektura

 Osobne artykuły: Zabytki Brzozowa i Pomniki w Brzozowie.

Układ urbanistyczny

Miasto posiada zwartą, czytelną kompozycję. W centrum położony jest niewielki rynek, na środku którego zlokalizowany jest budynek ratusza. W obrzeżach miasta, na granicy z Przysietnicą i Starą Wsią, wyraźnie widoczna jest dzielnica przemysłowa. Są to obszary z konkretnie ukształtowaną funkcją przemysłową, składową i produkcyjną oraz z bazami przedsiębiorstw budowlanych i transportowych. W granicach miasta znaczny obszar stanowią tereny przeznaczone pod produkcję rolniczą, sadowniczą i hodowlaną. Znajdują się na nich, poza gruntami rolnymi, sadami, łąkami i pastwiskami – zagrody rolnicze, obiekty magazynowo-składowe, fermy, ośrodki obsługi maszynowej itp.

W Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Brzozów, w celu czytelnego ukształtowania przestrzeni gminy, wyodrębniono sześć stref odzwierciedlających jej układ przestrzenny. Brzozów zlokalizowany jest w strefie I, II i III:

Na podstawie opracowania Poziom życia w miastach województwa podkarpackiego, a ich położenie, funkcje i pozycja w hierarchii, Brzozów został zaliczony do miast o funkcji mieszanej, polifunkcyjnej silnej.

Dzielnice

Miasto posiada kilkanaście zwyczajowych dzielnic. Są to części miasta o wyróżniających się funkcjach (często historycznych), typie zabudowy lub zamieszkującej je ludności. Jedna z nich, Porkówka, była traktowana jako osada o charakterze przedmieścia. Została włączona do miasta w XV wieku i nazywana była Przedmieściem. Od XVI wieku znana była jako Borkówka. W XVI wieku posiadała 18 łanów lub 26 gospodarstw. Miała m.in. prawo do korzystania z posług kilku poddanych na Porkówce. Wyznaczano ich do prac nad naprawą dróg, mostów i kościoła oraz pomocy przy organizowaniu transportu na rzecz miasta. Niektórzy biskupi, np. Aleksander Antoni Fredro, podkreślali wiejski charakter Porkówki.

Rynek

 Osobny artykuł: Ratusz w Brzozowie.

Kamienica przy ul. Rynek 2 w Brzozowie

Kamienice zlokalizowane w rynku powstały po 1907 roku, kiedy to pożar, który wybuchł w maju tego roku, zniszczył niemal całkowicie wcześniejszą przyrynkową zabudowę w formie parterowych, głównie szczytowych domów podcieniowych. Dopiero w trakcie odbudowy po 1907 roku wkroczyła na teren brzozowskiego rynku zabudowa piętrowa, zlokalizowana obecnie w jego zachodniej i częściowo północnej pierzei. Istniejące obecnie kamienice nie zachowały w swych murach pierwotnych elementów, ich wnętrza w znacznej mierze zostały przebudowane w okresie po II wojnie światowej. Pierwotnego kształtu nie zachowały także działki przyrynkowe. Pierzeja zachodnia rynku stanowi jeden z niewielu zachowanych jednorodnych zespołów budowlanych Brzozowa. Omawiane kamienice są to murowane, otynkowane, piętrowe budynki, wzniesione na rzutach prostokątów, nakryte dwuspadowymi dachami pobitymi blachą. Pierwsze kondygnacje, dekorowane pseudoboniowaniem, przebite są w większości otworami współczesnych witryn sklepowych. Kondygnacje rozdzielone są gzymsami kordonowymi. Na wysokości pięter kamienic występują różnorodne elementy wystroju architektonicznego, do których należą w szczególności: obramienia otworów okiennych, bardzo różnorodne w formie – uszate obramienia z trójkątnymi przyczółkami, profilowanymi parapetami i płycinowymi podokiennikami (Rynek 1), opaskowe obramienia z kluczem zwieńczone odcinkami belkowania (Rynek 2, 3), obramienie uszate z odokiennikami ze ślepą tralkową balustradą i zwieńczeniem w formie odcinków belkowania z fryzem perełkowym (Rynek 4); balkony z kutymi balustradami o różnorodnych wzorach ornamentalnych i roślinnych, w tym trzy balkony koszowe (Rynek 2, 3, 4, 6), odmienna od pozostałych dekoracja ostatniej kondygnacji kamienicy Rynek 3 o nieotynkowanej ścianie ozdobionej geometrycznymi wzorami ułożonymi z różnokolorowych cegieł. Wszystkie kamienice rynkowe posiadają wydzieloną gzymsem kordonowym ściankę kolankową z prostokątnymi okienkami oświetlającymi partię strychu, lecz tylko w jednej z nich (Rynek 5) pomiędzy okienkami zastosowano dekorację w formie girland umieszczonych w prostokątnych płycinach. Elewacje wszystkich tych budynków wieńczy profilowany gzyms koronujący.

Zieleń miejska

W centrum miasta, od strony wyjazdu w kierunku Zmiennicy, położony jest niewielki park miejski (ogród jordanowski), rozplanowany na rzucie kwadratu. Drogi promieniście rozchodzą się do naroży parku i są zbieżne w jednym centralnym punkcie. Park z trzech stron otoczony jest ulicami.

Starodrzew pochodzi z 1. połowy XX w. Występują w nim głównie: modrzew europejski, topola czarna, duże skupienie dębu szypułkowego, lipy szerokolistnej i drobnolistnej, a przede wszystkim klonu zwyczajnego i klonu jaworu. Ponadto rośnie tu robinia akacjowa, świerk pospolity, brzoza brodawkowata, klon jesionolistny, kasztanowiec gładki, żywotnik zachodni, czeremcha ptasia i grab pospolity.

W Brzozowie znajdują się dwa pomniki przyrody wpisane do rejestru pomników przyrody byłego województwa krośnieńskiego pod numerami 125 i 143:

Ogród przy dawnym pałacu biskupim

Ogród według planu katastralnego pochodzi z połowy XIX w. Był to jeden ze znakomitszych ogrodów w Polsce. Pałac zburzony został pod koniec XIX w. W połowie XX w. zniknął ślad po rezydencji biskupów przemyskich. Wycięto wówczas setki starych i pomnikowych lip oraz wiele drzew obcego pochodzenia, a także zasypano stawy.

Cmentarze

Cmentarz wojskowy

Cmentarz wojskowy w Brzozowie

Podczas walk niemiecko-radzieckich latem 1944 roku na terenie powiatu brzozowskiego zginęło ok. 3000 czerwonoarmistów. Nekropolia powstała w latach pięćdziesiątych, znajdująca się przy ul. Bohaterów II Wojny Światowej, kryje w 15 dużych mogiłach prochy 17 polskich żołnierzy poległych w latach 1939–1945, 500 żołnierzy 38 Armii Frontu Ukraińskiego i 1 żołnierza Czechosłowackiego Korpusu Armijnego, poległych w walce z Niemcami w 1944 roku na terenie powiatu brzozowskiego, złożone tam w latach 1951–1953. Pomiędzy zbiorowymi mogiłami została wzniesiona betonowa kolumna, zwieńczona głowicą z pięciopromienną gwiazdą na szczycie. Tablica na cokole kolumny została umieszczona 11 listopada 1992 roku dla upamiętnienia poległych żołnierzy czechosłowackich, polskich i radzieckich.

Cmentarz żydowski

 Osobny artykuł: Cmentarz żydowski w Brzozowie.

Założony w XIX wieku. Został zdewastowany podczas okupacji hitlerowskiej. Większość nagrobków została użyta przez Niemców do brukowania ulic w Brzozowie i Dynowie. Po wojnie część nagrobków była przechowywana w Muzeum Regionalnym. W 1994 roku Natan Weiss z Izraela wybudował wokół cmentarza ogrodzenie. Na powierzchni 0,36 ha zachowało się kilkadziesiąt macew. Nagrobki posiadają inskrypcje w języku hebrajskim.