Brzuchonogi - Polski Serwis Naukowy

Ślimaki, brzuchonogi (Gastropoda, z gr. gaster – brzuch + pous – noga) – jedna z najliczniejszych i najbardziej zróżnicowanych gromad mięczaków, zaliczana niekiedy do podtypu muszlowce.

Ślimaki kopalne spotyka się już w warstwach wczesnokambryjskich.

Występowanie

Ślimaki w zasadzie nie opanowały jedynie powietrza. Gromada niezwykle bogata w gatunki i bardzo zróżnicowana – zalicza się do niej około 105 tys. gatunków, z czego w Polsce występuje 6 gat. morskich oraz ok. 200 gat. lądowych i ok. 50 słodkowodnych. W innych źródłach można trafić na dane mówiące o 43 tys. gatunków (z czego w Polsce występuje ok. 200 gatunków ślimaków, zarówno wodnych jak i lądowych), co stanowi 78% mięczaków. Większość gatunków żyje w morzu – zwykle charakteryzuje je bogactwo barw i kształtów, nie brak też słodkowodnych, ziemnowodnych i lądowych – wymagają zwykle dużej wilgotności środowiska. Wielkość osobników waha się od poniżej 1 mm do kilkudziesięciu centymetrów. Największa znaleziona muszla, należąca do Syrinx aruanus, mierzy 91 cm.

Pasożytnictwo, parazytyzm – forma antagonistycznego współżycia dwóch organizmów, z których jeden czerpie korzyści ze współżycia, a drugi ponosi szkody. Termin ten stosowany jest w biologii – w odniesieniu do dwóch organizmów różnych gatunków – oraz w socjologii, gdzie pasożytnictwem nazywany jest próżniaczy tryb życia osoby zdolnej do pracy. Zbliżonymi do pasożytnictwa formami – spotykanymi w biologii rozwoju – są szczególne taktyki rozrodcze prowadzone przez parazytoidy, pasożyty lęgowe oraz niektóre gatunki tzw. pasożytów płciowych (np. matronicowate).
Archaeogastropoda (Diotocardia)- dwuprzedsionkowe. Jest to rząd należący do podgromady przodoskrzelnych. Są to najprymitywniejsze ślimaki, posiadające dwa podwójnie pierzaste skrzela, z których prawe albo oba mogą ulec redukcji a nawet zanikowi. Redukcja też może objąć prawy przedsionek serca i prawą nerkę. Zwykle jednak mają serce zaopatrzone w dwa przedsionki. Układ nerwowy nogi jest mniej lub bardziej drabinkowaty, stanowiący jednolite pnie nożne i nie mający jeszcze zwojów na swym przebiegu. Muszla ma często dobrze wykształconą warstwę perłową – hypostracum. Przedstawiciele należący do tego rzędu są już znani z dolnego kambru. Obecnie wyróżnia się dwa podrzędy:

Rozmnażanie i rozwój

Ślimaki mogą być rozdzielnopłciowe lub obojnakie. Zapłodnienie jest wewnętrzne lub zewnętrzne. Przechodzą rozwój prosty, rzadziej złożony. W rozwoju złożonym występuje larwa trochofora. Widoczny dymorfizm płciowy.

Muszla

Mały ślimak wylęga się z jaja z pierwociną muszli, tzw. muszlą embrionalną. Muszla ślimaka – jego szkielet zewnętrzny, pełniący bardziej funkcje ochronne niż podporowe – czasem może zanikać lub ulegać znacznej redukcji (Testacellidae), bywa też zagłębiona w tkankach (pomrowcowate). Muszla ślimaków jest zwykle skręcona, bywa też uproszczona (zredukowana do płytki) lub w kształcie czapeczki (przytulik, czareczka), a w Oceanie Indyjskim żyją ślimaki, których muszla jest dwuczęściowa (jak u małży).

Rozwój prosty – zachodzi, gdy forma młodociana różni się od dorosłej jedynie mniejszymi rozmiarami i niezdolnością do rozrodu. W rozwoju tym, w przeciwieństwie do rozwoju złożonego nie występuje stadium poczwarki.
Pelagial, wody pelagialne, strefa pelagialna, toń wodna (od gr. pélagos - morze) – wody otwarte oceanów, mórz i wielkich jezior oddzielone od brzegów strefami litoralu i sublitoralu. Obejmuje naświetloną warstwę wody do 200 m od powierzchni (epipelagial) oraz coraz głębsze warstwy: mezopelagial, batypelagial i abisopelagial. Poniżej strefy abisopelagialnej znajduje się strefa denna (bental) lub głębia rowów oceanicznych (hadal – poniżej 6000 m p.p.m.).

Odżywianie

Schemat budowy ślimaka. Oznaczenia:
1. muszla
2. wątrobotrzustka
3. płuco w jamie płucnej
4. odbyt
5. otwór płucny
6. oko
7. czułek
8. zwój mózgowy
9. przewód ślinowy
10. otwór gębowy z tarką
11. wole (cz. przełyku)
12. gruczoł ślinowy
13. otwór płciowy
14. penis
15. pochwa
16. gruczoł śluzowy
17. jajowód
18. wapienna strzałka miłosna
19. noga
20. żołądek
21. nerka pochodzenia metanefrydialnego
22. płaszcz
23. serce
24. nasieniowód

Flabellina iodinea żyje u zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej

Wśród ślimaków występują zarówno formy glonożerne, roślinożerne, jak też drapieżne i pasożytnicze.
Wodne gatunki konsumują głównie drobne glony, zeskrobując je tarką z podwodnych skał, lub też liście wodnych roślin naczyniowych oraz rozkładające się szczątki roślinne.
Lądowe ślimaki roślinożerne podobnie: zjadają zarówno rośliny żywe, jak też martwe, przy czym w większości są wybitnie polifagiczne. Do form wyspecjalizowanych należą m.in. niektóre ślimaki naskalne z rodzaju Chondrina, odżywiające się skorupiastymi porostami pokrywającymi skały. Wiele ślimaków roślinożernych nie gardzi również pokarmem mięsnym, atakując inne ślimaki albo zjadając padlinę (zwłaszcza martwe bezkręgowce). Ulubionym pokarmem licznych gatunków, szczególnie spośród ślimaków nagich, są grzyby i to zarówno jadalne, jak i trujące dla innych organizmów.

Rozmnażanie, reprodukcja – proces biologiczny polegający na wytwarzaniu nowych osobników tego samego gatunku (osobników potomnych, potomstwa) przez organizmy rodzicielskie (komórki rodzicielskie, rodziców). Podstawowa właściwość wszystkich organizmów leżąca u podstawy procesu życia i umożliwiająca trwanie organizmów żywych oraz kontynuację gatunków. Istotą rozmnażania jest przekazanie potomstwu własnych genów.
Acochlidioidea - rząd ślimaków tyłoskrzelnych. Brzuchonogi morskie i nieliczne słodkowodne. Nagie, bez czułków, jamy płaszczowej i skrzela. Na głowie para guzkowatych rinoforów. Worek trzewiowy silnie wyodrębniony od głowy. Odbyt z prawej strony ciała albo na grzbiecie.

Najwięcej ślimaków drapieżnych występuje wśród gatunków morskich. Niektóre z nich (np. rodzaje Natica, Dolium i Charonia- Prosobranchia) polują na żywe zwierzęta, szczególnie na ślimaki i jamochłony, inne zadowalają się głównie padliną (np. rodzaje Buccinum, Murex, Nassarius i Prosobranchia), zwłaszcza skorupiaków, mięczaków i ryb. Jeżeli pokryta jest ona pancerzem, jak np. u dziesięcionogich, to ślimaki wsuwają ryjek do ich wnętrza przez szczeliny pomiędzy tarczami pancerza lub przez odbyt i od wnętrza wysysają zwłoki.

Szkarłupnie (Echinodermata, z gr. echinos – jeż + derma – skóra) – typ halobiontycznych, bezkręgowych zwierząt wtóroustych (Deuterostomia) o wtórnej symetrii pięciopromiennej. Charakteryzują się wapiennym szkieletem wewnętrznym oraz obecnością unikalnego wśród zwierząt układu ambulakralnego pełniącego funkcję lokomocyjną, dotykową, a częściowo wydalniczą i oddechową. Najstarsze skamieniałości szkarłupni znane są z osadów dolnego kambru. Większość z nich prowadzi osiadły tryb życia, choć niektóre są biernie przenoszone przez wodę. Nie występują wśród nich formy pasożytnicze.
Larwa (łac. larva – maska, widmo, lm larvae) – postać i stadium rozwoju postembrionalnego (młodocianego) zwierzęcia charakteryzujące się możliwością wzrostu, często różniące się anatomicznie, fizjologicznie i ekologicznie od postaci dojrzałej osobników tego samego gatunku. Występuje powszechnie w rozwoju bezkręgowców, ryb i płazów.

Drapieżne, przytrzymują zdobycz zębami tarki albo nogą, a następnie paraliżują ją wydzieliną gruczołów jadowych. Łup zostaje często połknięty w całości i to nawet wówczas, gdy są nim stosunkowo duże zwierzęta. Obserwowano np. że ślimak przodoskrzelny Charonia nodifera, długości 28 cm, połknął w ciągu 4 godzin strzykwę mierzącą 21 cm, a w ciągu 8 godzin rozgwiazdę o rozpiętości ramion 26 cm. Małże, np. omułki (Mytilus), połyka on razem ze skorupką. Inne przodoskrzelne, np. niektórzy reprezentanci rodzajów Fulgar i Murex wciskają schwytanego ślimaka pomiędzy krawędź nogi a brzeg otworu muszli miażdżąc w ten sposób skorupę. Następnie wsuwają ryjek do jej wnętrza i zjadają ciało. Pełzające w piasku Naticidae otaczają skorupkę napadniętych ślimaków swoją szeroką stopą, drążą w niej zębami tarki kolisty otwór i przez niego zapuszczają ryjek do jej środka. Także niektóre inne rodzaje wiercą otwory w skorupkach ślimaków zębami tarki, a niekiedy także żrącą wydzieliną specjalnych gruczołów (np. Cassis, Murex, JNucella; Prosobranchia).

Trzonkooczne (Stylommatophora) - rząd ślimaków płucodysznych. Obejmuje kilkadziesiąt rodzin. Oczy trzonkoocznych osadzone są na szczycie drugiej pary czułków. Czułki pierwszej pary zredukowane, trudne do zaobserwowania. Ślimaki lądowe, o muszlach różnych kształtów, czasem o muszli małej i przykrytej płaszczem (ślinikowate i pomrowcowate), zredukowanej do małej tarczki (Testacellidae) bądź wykształconej normalnie (np. ślimakowate).
Notaspidea (syn. Pleurobranchiacea) - rząd morskich ślimaków tyłoskrzelnych. Występują na dnach piaszczystych i mulistych. Muszla w stosunku do ciała drobna, czapeczkowata, pokrywa grzbiet ciała, nieosłonięta, osłonięta płaszczem lub brak. Płaszcz u niektórych gatunków usztywniony wapiennymi igłami lub płytkami. Skrzele z prawej strony ciała, pomiędzy nogą a brzegiem płaszcza.

Nieruchome gatunki z rodzaju Vermetus wydzielają z gruczołu nożnego długie, delikatne nici śluzu, tworząc coś w rodzaju unoszącej się w wodzie sieci do łapania planktonu. Co pewien czas sieć wraz ze zdobyczą jest wciągana do otworu gębowego. Są też ślimaki żywiące się głównie planktonem i drobnymi cząstkami substancji organicznej, wpadającymi wraz z prądem wody do ich jamy płaszczowej, która wówczas ma zwykle specjalne urządzenia służące do ich wyłapywania i transportu do otworu gębowego.

Omułek jadalny (Mytilus edulis) – kosmopolityczny małż, występujący m.in. w morzach europejskich, ławicami, w strefach przybrzeżnych. Do 15 cm długi[potrzebne źródło], ma bisior, którym przyczepia się do podłoża, i silnie zredukowaną nogę. Jadalny. Na ławicach omułków żerują flądry, dorsze, płaszczki, ryby jesiotrowate, kraby, drapieżne ślimaki i rozgwiazdy. Omułki mają ogromne znaczenie jako filtratory, przerabiają drobną zawiesinę morską na wysokowartościowy pokarm białkowy, wykorzystywany przez zwierzęta i człowieka. Poszczególne ławice filtrują setki metrów sześciennych wody dziennie. W Bałtyku omułek występuje w postaci skarlałej, do 5 cm długi, ale stanowi ok. 73,5% fauny dennej[potrzebne źródło]. Jest jedynym przedstawicielem podgromady w Bałtyku.
Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Ze ślimaków lądowych drapieżne są niektóre płucodyszne, np. rodziny Testacellidae, Zonitfdae, i Oleacinidae. Pełzają one stosunkowo bardzo szybko a ich ofiarami są inne ślimaki i dżdżownice.

Form pasożytniczych jest wśród ślimaków stosunkowo niewiele, ale w zależności od trybu życia wykazują one pod względem morfologicznym ogromne zróżnicowanie i należą do wielu grup systematycznych spośród przodoskrzelnych i tyłoskrzelnych. I tak np. przedstawiciel prymitywnej rodziny tyłoskrzelnych Pyramidellidae (m.in. rodzaj Brachystomia) są okresowymi pasożytami zewnętrznymi, o bardzo silnie wydłużonym ryjku, w którego końcowej części znajduje się kolec, wewnątrz pusty, będący prawdopodobnie jedyną pozostałością po zębach tarki. Współdziała on ze swoistym urządzeniem pompującym w przednim odcinku jelita. Kolec ten prawdopodobnie służy do wpompowania specjalnej wydzieliny doprowadzającej ciało ofiary do stanu płynnego. Wspomnianym ryjkiem pasożyt nakłuwa łatwo dostępne, miękkie części ciała ślimaków i małżów, albo czułki osiadłych wieloszczetów i wysysa z nich soki. Poza opisaną adaptacją ryjka, ślimak ten w swej budowie ciała nie wykazuje nic szczególnego. Zewnętrznymi pasożytami szkarłupni, a zwłaszcza rozgwiazd, są niektórzy przedstawiciele rodzin Capulidae i Melanellidae (Prosóbranchia). Bardzo interesująca jest biologia należącego do tyłoskrzelnych pelagicznego gatunku Phyllirrhoe bucephala pasożyta meduzy Zanclea costata. Ślimak ten, początkowo wysysa manubrium oraz kanały promieniste i kanał okrężny meduzy, w momencie, kiedy zacznie przewyższać ją wzrostem i potrafi samodzielnie pływać, objada stopniowo manubrium i czułki. Wreszcie tylko pokurczone resztki dzwonu pozostają przyczepione do szczątkowej nogi pasożyta, który pożera i tę resztkę ciała żywiciela. Dorosła Phyllirrhoe parą czułkowatych wyrostków chwyta drobne zwierzęta planktonowe, zwłaszcza hydromeduzy, oraz obrywa kawałki czułków i innych części rurkopławów, nie będąc przy tym wrażliwa na parzydełka. Robakowate albo pęcherzykowate Entoconchidae, które są wewnętrznymi pasożytami strzykw, tak dalece zmieniły i uprościły swoją budowę, że tylko po stadium larwalnym można rozpoznać ich właściwą przynależność systematyczną. Niektórzy przedstawiciele tej rodziny, o cienkim robakowatym ciele, jak np. Enteroxenos dogieli, dochodzą do 130 cm długości. Przynajmniej część gatunków tej rodziny ma tak uproszczoną budowę, iż odżywia się chłonąc pokarm prawdopodobnie przez ścianki ciała. Dojrzałe samice tych ślimaków stopniowo ulegają degeneracji i giną, a żywiciel wydala ich zwłoki z odchodami do morza i wówczas uwalniają się z ciała matki pelagiczne larwy, mające typową budowę weligera.

Porosty (łac. Lichenes) – tradycyjna nazwa licznej grupy grzybów (ponad 20% wszystkich gatunków grzybów (Fungi), określanych jako zlichenizowane, tworzących obligatoryjne symbiozy głównie z prokariotycznymi cyjanobakteriami (Cyanobacteria) lub eukariotycznymi zielenicami (Chlorophyta). Jako samodzielna jednostka taksonomiczna, przestała istnieć w 1981 roku, w wyniku zmian wprowadzonych przez Międzynarodowy Kodeks Nomenklatury Botanicznej. Pojęcie to ujmowane jest obecnie w kategoriach ekologicznych (podobnie jak grzyby mikoryzowe), a nie systematycznych.
Skorupiaki (Crustacea) – podtyp stawonogów, w większości wodnych. Wiele gatunków wchodzi w skład planktonu. Znanych jest ponad 50 tysięcy gatunków.

Pomiędzy komensalami a skrajnymi pasożytami obserwuje się wśród ślimaków wiele form pośrednich.

Systematyka

Klasyfikacja ślimaków jest kontrowersyjna. Tradycyjnie w obrębie gromady wyróżniano trzy podgromady:

przodoskrzelne (Prosobranchia)

tyłoskrzelne (Opisthobranchia)

płucodyszne (Pulmonata)

Taki podział nie jest jednak obecnie akceptowany. Według danych zgromadzonych w bazie ITIS (czerwiec 2006) aktualny stan wiedzy na ten temat wygląda następująco:

Podgromada Pulmonata – Płucodyszne

Integrated Taxonomic Information System (ITIS) – system zaprojektowany do dostarczania informacji taksonomicznych o organizmach. Został utworzony w 1996 r. System jest wspierany przez agencje rządowe Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady i Meksyku. Współpracuje z taksonomami z całego świata. Jest partnerem Species 2000 i Global Biodiversity Information Facility (GBIF). Współuczestniczy w realizacji międzynarodowego programu Katalog Życia (Catalogue of Life Programme).
Wydawnictwo Arkady – powstało w 1957 roku w wyniku połączenia "Budownictwa i Architektury" i oficyny "Sztuka". Nazwa nawiązuje do wydawanego w Warszawie w latach 1935-1939 miesięcznika artystycznego pod tytułem "Arkady". Pierwszym kierownikiem wydawnictwa był Tadeusz Filipczak, pełnił tę funkcję do 1966 roku. Jego następcą, aż do 1989 roku był Eugeniusz Piliszek.

Archaeopulmonata – prapłucodyszne

Basommatophora – nasadooczne

Heterostropha

Neotaenioglossa

Patellogastropoda

Rhodopemorpha

Stylommatophora – trzonkooczne

Systellommatophora

Thecosomata

Podgromada Opisthobranchia – tyłoskrzelne

Rząd Acochlidioidea

Rząd Anaspidea

Rząd Cephalaspidea

Rząd Gymnosomata

Rząd Notaspidea

Rząd Nudibranchia – nagoskrzelne

Rząd Sacoglossa – workojęzykowce

Rząd Soleolifera

Podgromada Prosobranchia – przodoskrzelne

Rząd Archaeogastropoda

Rząd Architaenioglossa

Rząd Entomotaeniata

Rząd Mesogastropoda

Rząd Neogastropoda

Rząd Neritopsina

Hermafrodytyzm, obojnactwo, dwupłciowość, gynandromorfizm – zjawisko występowania w ciele jednego osobnika jednocześnie męskich i żeńskich gruczołów rozrodczych albo występowanie w jego ciele gruczołu obojnaczego wytwarzającego jaja i plemniki. Obojnactwo występuje często u zwierząt bezkręgowych i u roślin wyższych (u roślin nazywane jest obupłciowością lub androginią), rzadziej u kręgowców. U osobników hermafrodytycznych najczęściej zachodzi zapłodnienie krzyżowe, rzadziej samozapłodnienie – u roślin nazywane samopylnością.
Muszlowce, skorupowce (Conchifera) – podtyp w obrębie typu mięczaków (Mollusca), tradycyjnie przeciwstawiany obunerwcom (Amphineura), wyróżniany przez część systematyków na podstawie obecności zewnętrznego szkieletu w postaci jedno- lub dwuczęściowej muszli. U niektórych grup muszla uległa częściowej lub całkowitej redukcji. W zapisie kopalnym znane są z osadów kambryjskich. Conchifera obejmuje ponad 125 tys. gatunków, tj. większość mięczaków, znacznie różniących się morfologicznie, ale wykazujących typowy dla mięczaków plan budowy ciała. W analizach filogenetycznych muszlowce klasyfikowane są jako grupa siostrzana igłoskórych (Aculifera).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)