Bułgaria - Polski Serwis Naukowy

Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.

Bułgaria jest członkiem następujących organizacji międzynarodowych: Organizacji Narodów Zjednoczonych (od 1955), Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego – NATO (od 2004), Unii Europejskiej (od 2007).

Jodła (Abies Miller 1756) – rodzaj zimozielonych drzew z rodziny sosnowatych obejmujący blisko 50 gatunków, które występują na półkuli północnej.
Tundża (bułg. Тунджа, gr. Tonzos, łac. Taenarus/Tonzus, tur. Tunca) – rzeka w południowej Bułgarii i w europejskiej części Turcji, lewy dopływ Maricy w zlewisku Morza Egejskiego. Długość – 390 km (350 km w Bułgarii, 40 km w Turcji), powierzchnia zlewni – 8150 km² (7884 km² w Bułgarii, 266 km² w Turcji), średni przepływ na granicy bułgarsko-tureckiej – 39 m³/s.

Ustrój polityczny

Osobny artykuł: Ustrój polityczny Bułgarii.

Zgodnie z konstytucją z 12 lipca 1991 Bułgaria jest republiką, w której głową państwa jest prezydent wybierany, na jednej karcie razem z wiceprezydentem, w bezpośrednich wyborach, na 5-letnią kadencję. Szefem rządu jest premier, który mianowany jest przez prezydenta.

Michał III Metystes (gr. "Pijak") (9 lub 10 stycznia 833 roku w Konstantynopolu — 23 lub 24 września 867 roku, tamże) – cesarz bizantyjski od 842, ostatni z dynastii amoryjskiej.
Język staro-cerkiewno-słowiański (w polskich publikacjach spotyka się także zapisy: język s-c-s i język scs, lub język starobułgarski) – najstarszy i , jakkolwiek literackie postaci tych języków oparte są na innych zasadach gramatycznych.

Organem władzy ustawodawczej jest jednoizbowe, 240-osobowe Zgromadzenie Narodowe (Народно събрание), wybierane na 4-letnią kadencję.

Kraj podzielony jest na 28 prowincji (oblast(i) – област(и)).

Geografia

Osobny artykuł: Geografia Bułgarii.

Bułgaria leży w południowej Europie nad Morzem Czarnym, w południowo-wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego. Od północy graniczy z Rumunią, od zachodu z Serbią i Macedonią od południa z Grecją i Turcją. Stolicą Bułgarii jest Sofia (1,1 mln mieszkańców), inne większe miasta to Płowdiw, Warna, Burgas, Ruse, Stara Zagora, Plewen i Wraca.

Protestantyzm w Bułgarii, pod względem liczby wiernych, jest czwartym kierunkiem religijnym po prawosławiu, islamie i katolicyzmie, posiadając łącznie 74 503 wiernych, co stanowi 1% społeczeństwa. Według danych statystycznych liczba protestantów w Bułgarii gwałtownie rośnie. Zgodnie z powszechnym spisem ludności z 2001 r. 42 308 osób zdeklarowało się jako wyznawcy kościołów protestanckich, podczas gdy w spisie ludności z 1992 r. do protestantyzmu przyznawało się zaledwie 21 878 osób. Znaczny wzrost nawróceń na protestantyzm odnotowuje się także wśród bułgarskich Romów, którzy stanowią spory odsetek wyznawców protestantyzmu w tym kraju.
Bułgaria należy do najstarszych państw słowiańskich. Jej mieszkańcy mówią językiem z grupy języków południowosłowiańskich, bardzo wcześnie przyjęli chrzest i posługują się cyrylicą - pismem używanym przez wschodnich i południowych Słowian. W rzeczywistości jednak pierwsze państwo bułgarskie zostało stworzone przez turecki lud Protobułgarów, który - na przestrzeni wieków, szczególnie po przyjęciu chrześcijaństwa - ulegał procesowi slawizacji. Protobułgarzy - plemiona pochodzenia tureckiego - dotarli do Europy zapewne w II wieku naszej ery. Początkowo zasiedlili rozległe stepy pomiędzy morzami Czarnym i Kaspijskim, a w połowie IV wieku kraje kaukaskie. Od końca V wieku zaczęli podejmować zbrojne wyprawy przeciwko Bizancjum.

Położenie Bułgarii

całkowita granica lądowa: 1808 km

długość wybrzeża: 378 km

długość granic z sąsiadującymi państwami:

Rumunia 608 km

Grecja 494 km

Serbia 318 km

Turcja 240 km

Macedonia 148 km

Warunki naturalne

Mapa topograficzna Bułgarii

Strandża, Bułgaria

Około 60% powierzchni Bułgarii zajmują tereny wyżynne i górskie, średnie wzniesienie kraju wynosi ok. 470 m n.p.m. Wzdłuż północnej granicy rozciąga się Nizina Naddunajska, zajmująca całą północną część kraju. W środkowej części Bułgarii leży jej główny masyw górski – Stara Płanina (Bałkan) wraz z pasem Kotlin Zabałkańskich (Sofijska, Kazanłycka, Sliweńska i in.). W południowo-zachodniej Bułgarii leżą masywy górskie Rodopy i Pirin (na granicy z Grecją) oraz Riła (najwyższy szczyt Bułgarii i całego Półwyspu Bałkańskiego Musała – 2925 m n.p.m.). Bułgarię południowo-wschodnią zajmuje rozległa Nizina Górnotracka, a na południe od niej, na granicy z Turcją, niskie góry Sakar i Strandża.

Lewica – zwyczajowe określenie sił politycznych dążących do zmian polityczno-ustrojowych, społecznych i gospodarczych, przeciwstawiających się tzw. tradycyjnemu porządkowi społecznemu, przeciwne prawicy. Głównymi założeniami lewicy jest dążenie do wolności, równości i sprawiedliwości społecznej.
Unia Europejska (oficjalny skrót w Polsce: UE) – powstały . W określeniu europejskości Unii naczelną rolę odgrywają czynniki historyczne i kulturowe oraz wspólna tożsamość i identyfikacja z wartościami demokratycznymi.

Największe góry w Bułgarii:

Klimat

Klimat Bułgarii jest umiarkowany ciepły, kontynentalny, suchy, nad morzem podzwrotnikowy, wilgotniejszy. W górach występuje piętrowość klimatyczna. Średnia temperatura powietrza w styczniu wynosi od -6 °C (w terenach górskich), -3 °C (w centralnej części kraju) do 2 °C (na południu kraju), w lipcu odpowiednio od 18 °C, 23 °C i 25 °C. Średnia suma roczna opadów od 450 mm na północy, do 1200 mm w terenach górskich. Średnia temperatura powietrza i średnia suma opadów w stolicy kraju Sofii wynoszą: w styczniu -2 °C i 42 mm, w lipcu 22 °C i 60 mm.

Rajsko Pryskało (bułg. Райско пръскало) - to najwyższy wodospad (124,5 m n.p.m.) w Bułgarii i w całych Bałkanach. Położony jest u podnóża góry Botew (2376 m n.p.m.) w Starej Płaninie.
Iwan Asen II – (bułg. Иван Асен II) car bułgarski w latach 1218-1241. Syn Asena I. Objął tron w 1218 roku, po obaleniu swego kuzyna Boriła. Jego panowanie stanowi okres największej świetności drugiego państwa bułgarskiego. Dzięki umiejętnej polityce wewnętrznej i dyplomatycznej doprowadził do rozkwitu gospodarczego państwa. W 1230 roku w wyniku zwycięstwa pod Kłokotnicą nad cesarzem Tesaloniki włączył do swego państwa rozległe tereny w Tracji, Macedonii i Albanii. W wyniku zabiegów dyplomatycznych uzyskał podniesienie metropolity bułgarskiego do rangi niezależnego patriarchy. Niepowodzeniem zakończyły się podjęte w ostatnich latach panowania starania o podporządkowanie sobie łacińskiego Konstantynopola.

Stosunki wodne

Osobny artykuł: Rzeki Bułgarii.

Siedem rilskich jezior

Stara Płanina dzieli Bułgarię na zlewiska Morza Czarnego i Morza Egejskiego. W zlewisku czarnomorskim najdłuższą rzeką jest Dunaj (długość 471 km w granicach Bułgarii), który jest rzeką graniczną z Rumunią, wraz z dopływami: Łom, Ogosta, Iskyr (jest najdłuższą rzeką Bułgarii płynącą w całości w jej granicach), Osym, Jantra. Ponadto największe rzeki zlewiska Morza Egejskiego to Marica z Tundżą i Ardą, Kamczija, Struma oraz Mesta. Rzeki wyzyskiwane są głównie do nawadniania i produkcji energii elektrycznej. Jeziora są nieliczne i niewielkie, największe, typu lagunowego, występują głównie wzdłuż wybrzeża. W górach Pirin i Riła znajduje się około 260 jezior pochodzenia polodowcowego. W Starej Płaninie znajduje się największy wodospad w Bułgarii i zarazem największy w całych Bałkanach – Rajsko Pryskało.

Półwysep Bałkański (Bałkany) - półwysep położony w południowo-wschodniej części Europy. Jego granice wyznacza od zachodu Morze Adriatyckie i Morze Jońskie, od wschodu Morze Czarne i Morze Marmara (cieśniny Bosfor i Dardanele), od południowego wschodu Morze Egejskie. Północna granica półwyspu ma charakter umowny. Zgodnie z tradycją przebiega następująco: wzdłuż Dunaju od Morza Czarnego do ujścia Sawy (rejon Belgradu), następnie wzdłuż Sawy do ujścia Kupy (rejon miasta Sisak), następnie wzdłuż Kupy aż do jej źródła (rejon Osilnicy), następnie przekracza pasmo Gorski Kotar przez tzw. Bramę Liburnijską (chorw. i wł. Vrata) na południe od góry Risnjak i dochodzi do Morza Adriatyckiego w rejonie Rijeki. Oprócz tej najpopularniejszej konwencji były i są proponowane inne linie stanowiące granicę między Półwyspem Bałkańskim a resztą kontynentu.
Klimat kontynentalny – jeden z podstawowych rodzajów klimatu. Kształtuje się w głębi lądu. Wyróżnia się największą dobową oraz roczną amplitudą temperatury powietrza. Lata są upalne, a zimy surowe, mroźne. Wraz ze zwiększaniem się odległości od morza maleje wilgotność powietrza, przeciętne zachmurzenie nieba oraz ilość opadów. Zwiększone jest za to zapylenie powietrza.

Przyroda

Lasy pokrywają ok. 35% powierzchni kraju, do wysokości 700–1000 m występują głównie lasy dębowe, do 1700–1800 m – lasy bukowe i bukowo-jodłowe, w najwyższych piętrach gór do 2000–2300 m – lasy świerkowe, kosodrzewina i hale górskie. Na obszarach wyżynnych i nizinnych – zarośla krzewów zrzucających liście na zimę oraz zbiorowiska roślinności stepowej w rejonie Dobrudży.

Bułgarzy - naród zamieszkujący głównie Bułgarię, w mniejszej liczbie także Macedonię, Grecję, Ukrainę i Mołdawię. Uważa się, iż Bułgarzy są potomkami trzech ludów - Słowian, którzy osiedlili się na Półwyspie Bałkańskim w VI wieku, Protobułgarów, którzy przybyli na Bałkany w VII wieku, a także Traków, lokalnej ludności, zamieszkującej tereny wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego od głębokiej starożytności.
Iwan Wazow (bułg. Иван Минчев Вазов, ur. 27 czerwca 1850 w Sopocie w Bułgarii, zm. 22 września 1921 w Sofii) – bułgarski pisarz, historyk i polityk, uważany za jednego z najważniejszych twórców nowoczesnej literatury bułgarskiej. Ze względu na rozległe zainteresowania literackie oraz imponujący dorobek nazywany czasem "ojcem literatury bułgarskiej". W latach 1897-1899 minister oświaty w rządzie Konstantina Stoiłowa.

Historia

Osobne artykuły: Historia Bułgarii i Historia Bułgarii w średniowieczu.

twierdza Wielki Presław

Drugie państwo bułgarskie za panowania cara Iwana Asen II

W połowie IV tysiąclecia p.n.e. rozpoczął się napływ na tereny obecnej Bułgarii plemion koczowniczych z Azji Środkowej. W V wieku p.n.e. jedno z plemion trackich utworzyło nawet organizm państwowy – Królestwo Odrysów. Tereny te zdobyli Rzymianie i w pierwszej połowie I wieku (6 – 9 r. n.e.) pomiędzy Dunajem a pasmem Starej Płaniny utworzyli rzymską prowincję Mezję, która w roku 86 n.e. została podzielona na Mezję Dolną i na Mezję Górną. W połowie I w. n.e. na południe od Starej Płaniny powstała rzymska prowincja Tracja. Z czasem tereny obecnej Bułgarii stały się miejscem najazdów Hunów i Gotów.

Jabłoń domowa (Malus domestica Borkh.) – gatunek rośliny z rodziny różowatych. Pochodzi od gatunku Malus sieversii dziko rosnącego w Azji środkowej. Należy do najbardziej popularnych w uprawie drzew owocowych w strefie klimatu umiarkowanego.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

W VI wieku tereny te zaczęły zasiedlać pasterskie plemiona słowiańskie, które zostały podbite ok. roku 680 przez Protobułgarów. Bułgaria powstała w 681 roku, założona przez Asparucha. Chan Borys I Michał został ochrzczony przez duchowieństwo greckie w przeddzień Zielonych Świąt 25 maja 864 roku. Otrzymał na cześć cesarza bizantyjskiego Michała III, swojego ojca chrzestnego, imię Michał. Powstało potężne państwo ze stolicą w Plisce (od 895 w Presławiu), które trwało w okresie 681–1018. W 915 r. Symeon przyjął tytuł cara. Od 1018 tereny Bułgarii zostały ostatecznie podbite przez Bizancjum i pozostawały pod władzą Bizantyjczyków do 1185 mimo antybizantyjskich powstań ludowych.

Zgromadzenie Narodowe (bułg. Народно събрание, czyli Narodno sybranie) - jest od 1879 roku najwyższym organem władzy ustawodawczej w Bułgarii.
Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

W latach 1186–1398 istniało drugie państwo Bułgarów, po czym jego terytorium stało się częścią państwa osmańskiego.

3 marca 1878 Po klęsce Turcji w wojnie z Rosją sporządzono traktat pokojowy w San Stefano, który przewidywał utworzenie Wielkiej Bułgarii będącej wciąż wasalem Turcji ale bez prawa stacjonowania w niej wojsk tureckich. W granicach wielkiego państwa bułgarskiego miały się znaleźć, oprócz samej Bułgarii, Tracja i Macedonia bez Salonik. Dlatego 3 marca – dzień zakończenia wielowiekowej tureckiej okupacji ziem bułgarskich – jest świętem narodowym tego kraju. Niepodległość uzyskana w 1878 (w pełni w 1908 po oficjalnym przyłączeniu Rumelii Wschodniej) zapoczątkowała ścieranie się wpływów niemieckich i rosyjskich. Na skutek wojen bałkańskich (1912–1913) Bułgaria utraciła znaczną część terytorium, dlatego też przystąpiła do I wojny światowej po stronie państw centralnych. Wojna zakończyła się jednak klęską, a Bułgaria straciła swoje krótkotrwałe zdobycze terytorialne (najboleśniej odczuła brak dostępu do Morza Egejskiego).

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.
Protobułgarzy również Prabułgarzy (Bułgarzy) - lud koczowniczy pochodzenia huńskiego lub tureckiego, który pomiędzy V a VII wiekiem zamieszkiwał stepy nadczarnomorskie. Nazwa Bułgar pochodzi od tureckiego bulgha i oznacza "mieszać się".

W II wojnie światowej opowiedziała się (wraz z m.in. Węgrami, Rumunią i Finlandią) po stronie państw Osi. Rezultatem tego były niewielkie nabytki we wschodniej części Jugosławii oraz krótkotrwałe włączenie do Bułgarii części greckiego terytorium Tracji Zachodniej oraz części Macedonii Egejskiej, ale bez Salonik. Zajęcie w 1944 kraju przez Armię Czerwoną spowodowało obalenie monarchii i ustanowienie republiki ludowej w 1946 roku, po czym władzę objęła Bułgarska Partia Komunistyczna (generalni sekr. Georgi Dymitrow, Wyłko Czerwenkow, Todor Żiwkow).

Morze Egejskie (gr. Aigaion Pelagos, łac. Mare Aegeum) – morze we wschodniej części Morza Śródziemnego, położone między Półwyspem Bałkańskim, Azją Mniejszą a wyspami Kretą, Karpathos i Rodos. Poprzez cieśninę Dardanele łączy się z Morzem Marmara i Morzem Czarnym, a przez Kanał Koryncki z Morzem Jońskim. Linia brzegowa tego morza jest doskonale rozwinięta (liczne półwyspy i zatoki), a powierzchnię wodną urozmaicają liczne wyspy (archipelagi Cykladów, Dodekanezu, Sporadów Północnych, pojedyncze wyspy: Eubea, Chios, Lemnos, Lesbos, Samotraka, Imroz i inne). Dodatkowo wyróżniono więc trzy akweny: Morze Trackie na północy, Morze Mirtejskie i Kreteńskie na południu. Morze Egejskie podzielone jest między Grecję i Turcję.
UNESCO (ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization; Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury; łac. unesco – łączę się w jedno) – organizacja wyspecjalizowana ONZ, której podstawowym celem jest wspieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinie kultury, sztuki i nauki, a także wzbudzanie szacunku dla praw człowieka, bez względu na kolor skóry, status społeczny i religię.

Bułgaria była członkiem RWPG i Układu Warszawskiego. Masowe demonstracje w listopadzie i grudniu 1989 wpłynęły na utworzenie demokratycznej republiki parlamentarnej (pierwsze wolne wybory 13 października 1991).

29 marca 2004 Bułgaria wstąpiła do NATO.

1 stycznia 2007 Bułgaria stała się członkiem Unii Europejskiej. Rząd bułgarski czyni starania, by wejść do strefy Schengen.

Wojny bałkańskie - dwa konflikty zbrojne na terenie Bałkanów, które wybuchły na początku XX wieku. Pierwszy z nich miał charakter wielonarodowej wojny wyzwoleńczej. Drugi konflikt wybuchł na tle podziału terytoriów, uprzednio odebranych imperium osmańskiemu.
Nikołaj Giaurow, ang. Nicolai Ghiaurov, bułg. Николай Гяуров (ur. 13 września 1929 w Welingradzie, zm. 2 czerwca 2004 w Modenie), śpiewak (bas) pochodzenia bułgarskiego, od 1985 obywatel austriacki.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)