Bułgarska Partia Komunistyczna - Polski Serwis Naukowy

Bułgarska Partia Komunistyczna (bułg. Българска комунистическа партия, BPK) – bułgarska partia polityczna, która sprawowała władzę totalitarną w Bułgarskiej Republice Ludowej (1946-1990). BPK została założona w 1919 na bazie lewicowego odłamu Bułgarskiej Robotniczej Partii Socjaldemokratycznej, który tworzyli tzw. wąscy socjaliści (bułg. тесни социалисти). Od marca tego samego roku partia należała do Międzynarodówki Komunistycznej. Najważniejszą rolę w zarządzaniu BPK pełniło Biuro Polityczne (wybierane przez Komitet Centralny partii podczas plenum) i Sekretariat. 3 kwietnia 1990, podczas nadzwyczajnego kongresu (zjazdu) członków partii, BPK przemianowała się na Bułgarską Partię Socjalistyczną (BPS) i pod tą nazwą pozostaje do dziś jednym z najsilniejszych ugrupowań na bułgarskiej scenie politycznej.

Nikita Siergiejewicz Chruszczow (ros. Ники́та Серге́евич Хрущёв, ukr. Микита Сергійович Хрущов; ur. 17 kwietnia 1894 w Kalinówce koło Kurska, zm. 11 września 1971 w Moskwie) – radziecki polityk, działacz partyjny i państwowy, I sekretarz KC Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR) w latach 1953-1964 i premier ZSRR w latach 1958-1964.
Bułgarski Ludowy Związek Chłopski (bułg. Български земеделски народен съюз, BLZCh) – bułgarska partia polityczna utworzona w 1899, reprezentująca interesy drobnych i średnich właścicieli ziemskich. Największą popularność zdobyła po zakończeniu I wojny światowej, dzięki czemu w latach 1918-1920 współtworzyła trzy kolejne rządy koalicyjne, a w maju 1920 sformowała gabinet samodzielny, na czele którego stanął jej lider i ideolog, Aleksandyr Stambolijski. Rząd Stambolijskiego oparł swoją politykę o doktrynę agraryzmu i zmierzał do ustanowienia władzy o charakterze autorytarnym. W czerwcu 1923 opozycyjne Porozumienie Narodowe współpracujące ze Związkiem Wojskowym przeprowadziło zamach stanu i odsunęło BLZCh od sprawowania rządów. Spowodowało to rozpad BLZCh i utratę przez niego dotychczasowego znaczenia na scenie politycznej kraju. W latach 1947-1989 część ludowców podjęła współpracę z komunistami i współtworzyła z nimi Front Ojczyźniany, który sprawował władzę totalitarną w Bułgarskiej Republice Ludowej. Po transformacji ustrojowej w 1990 powstało kilka partii aspirujących do roli następcy przedwojennego BLZCh.

Po 1990 nazwę Bułgarska Partia Komunistyczna przyjęło kilka innych partii i ugrupowań, które w ten sposób starają sie nawiązać do tradycji komunistycznej w Bułgarii.

Historia Bułgarskiej Partii Komunistycznej

Powstanie BPK (1891-1919)

Podwaliny pod przyszłą Bułgarską Partię Komunistyczną zostały położone 20 lipca 1891 podczas tzw. kongresu buzłudżańskiego, na którym utworzono Bułgarską Partię Socjaldemokratyczną (BPSD). W 1894 BPSD połączyła się z Bułgarskim Związkiem Socjaldemokratycznym tworząc Bułgarską Robotniczą Partię Socjaldemokratyczną (BRPSD). W 1903 w BRPSD zarysował się wyraźny podział na dwie frakcje ideologiczne: lewicową, którą tworzyli tzw. wąscy socjaliści (bułg. тесни социалисти), i socjaldemokratyczną, której zwolennicy byli nazywani szerokimi socjalistami (bułg. широки социалисти). Obie frakcje zachowały nazwę BRPSD. W 1919 wąscy socjaliści przemianowali się na Bułgarską Partię Komunistyczną (w.s. - wąscy socjaliści) i przyjęli doktrynę leninizmu. Fakt zachowania w nazwie partii członu „wąscy socjaliści” dowodzi, że skupieni wokół Dimityra Błagojewa „starzy” działacze socjaldemokratyczni, którzy tworzyli podwaliny formacji na kongresie buzłudżańskim, zachowali ważne pozycje w nowym ugrupowaniu. Sam Błagojew do końca swojej działalności politycznej był przeciwnikiem leninizmu i opowiadał się za przyjęciem linii marksistowskiej. Podczas pierwszego kongresu BPK (w.s.) w partii zarysowała się także silna grupa radykalna (ultralewicowa), która w późniejszym okresie odegrała ważną rolę w jej działalności.

Zimna wojna – stan napięcia oraz rywalizacji ideologicznej i politycznej pomiędzy Związkiem Radzieckim i autorytarnymi państwami socjalistycznymi uzależnionymi od ZSRR, a demokratycznymi państwami kapitalistycznymi pod przywództwem Stanów Zjednoczonych. Zimnej wojnie towarzyszył intensywny wyścig zbrojeń spowodowany permanentnym stanem wzajemnej nieufności oraz ideologicznymi założeniami komunizmu dążącego do rozszerzania zasięgu światowej rewolucji proletariackiej z jednej strony, z drugiej zaś, dążeniami krajów zachodnich do powstrzymywania rozszerzania się wpływów ZSRR na świecie.
Lewica – zwyczajowe określenie sił politycznych dążących do zmian polityczno-ustrojowych, społecznych i gospodarczych, przeciwstawiających się tzw. tradycyjnemu porządkowi społecznemu, przeciwne prawicy. Głównymi założeniami lewicy jest dążenie do wolności, równości i sprawiedliwości społecznej.

BPK w latach 1919-1944

BPK a Bułgarski Ludowy Związek Chłopski

Do 1923 BPK (w.s.) stała się drugą siłą polityczną w kraju (za Bułgarskim Ludowym Związkiem Chłopskim, BLZCh). W przededniu tzw. przewrotu czerwcowego partia liczyła ponad 38 tys. członków, ponadto współpracowała z kilkoma znaczącymi organizacjami, takimi jak: Powszechny Syndykalny Związek Robotniczy (bułg. Общ работнически синдикален съюз, 30 tys. członków), Bułgarski Komunistyczny Związek Młodzieżowy (bułg. Български комунистически младежки съюз, 14 tys. członków) i kooperacja „Wyzwolenie” (bułg. кооперация „Освобождение”, 80 tys. członków). Popularność BPK zaowocowała powstaniem w niektórych gminach tzw. komun gminnych (bułg. общински комуни).

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.
Konstantin Władow Murawijew (bułg. Константин Владов Муравиев ; ur. 5 marca 1893 w Pazardżiku, zm. 31 stycznia 1965 w Sofii) – bułgarski dyplomata i polityk, od 1918 członek Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopskiego, deputowany do Zwyczajnego Zgromadzenia Narodowego 20. (1923), 22. (1927-1931) i 23. kadencji (1931-1934), minister wojny (1923), oświaty narodowej (1931-1932), rolnictwa i własności państwa (1932-1934) oraz spraw zagranicznych i wyznań wiary (1944), przedostatni premier Carstwa Bułgarii (1944).

Wzrost znaczenia BPK doprowadził do tarć między komunistami a innymi siłami politycznymi w kraju. Na przełomie 1919 i 1920 BPK zorganizowała ogólnonarodowy strajk kolejarzy i pocztowców. W celu rozpędzenia protestujących, sprawujący władzę w kraju BLZCh posłużył się swoimi paramilitarnymi oddziałami (tzw. Pomarańczowa Gwardia). Działaczy komunistycznych dosięgły silne represje. Pod wpływem tych wydarzeń kierownictwo BPK zdecydowało o utworzeniu własnej organizacji wojskowej, która została nazwana „Organizacja Wojenna” (bułg. Военна организация). Jej głównym celem było przygotowanie do walki zbrojnej z siłami rządowymi.

Renta gruntowa – dochód uzyskiwany przez właściciela gruntu wykorzystywanego do celów produkcyjnych. Jej wysokość przy stałej podaży ziemi zależy przede wszystkim od popytu na ziemię.
Leninizm, czasem określany jako marksizm-leninizm (ros. Mарксизм-ленинизм), to doktryna polityczna, religijna i ekonomiczna, powstała na bazie wcześniej istniejącego marksizmu, którego filozoficznym źródłem był materializm dialektyczny opracowany przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Wielu marksistów, wśród nich m.in. główny teoretyk II Międzynarodówki, Karl Kautsky, uważało leninizm za odstępstwo od marksizmu, wskazując, że próba budowy socjalizmu w kraju niedorozwiniętym ekonomicznie musi zakończyć się fiaskiem. Wielu teoretyków marksistowskich, m.in. Róża Luksemburg, krytykowało leninizm za jego antydemokratyczną, dyktatorską koncepcję partii i sprawowania władzy.

W 1922 doszło do ocieplenia w stosunkach między BPK i BLZCh. Jego przyczyną była dyrektywa Kominternu nakazująca utworzenie wspólnego frontu robotniczo-chłopskiego. Dzięki temu obie partie mogły uzgodnić wspólne stanowisko odnośnie przeprowadzonego 19 listopada 1922 referendum dotyczącego osądzenia winnych tzw. katastrofy narodowej (mianem tym określono warunki traktatu pokojowego z Neuilly-sur-Seine). Porozumienie obu formacji przyczyniło się do powołania Sądu Państwowego (bułg. Държавен съд).

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Biurokracja (do słów fr. bureau – urząd i gr. kratos – władza) – scentralizowany system organizacyjny, w którym władza powiązana jest z urzędem, ogół ludzi zajmujących się administrowaniem lub typ organizacji społecznej charakterystyczny dla zracjonalizowanego społeczeństwa nowoczesnego.

Mimo zgody odnośnie referendum, BPK kontynuowała walkę z rządem ludowców o wpływy w uboższych warstwach społeczeństwa. W niektórych regionach kraju stosunki między ludowcami i komunistami były bardzo napięte i groziły wybuchem konfliktu zbrojnego. Działacze BPK, wśród których znaczącą rolę wciąż odgrywała umiarkowana grupa skupiona wokół Dimityra Błagojewa, uważali, że taki konflikt byłby niepożądany. Chęć uniknięcia otwartej walki stała się jedną z przyczyn zajęcia przez BPK neutralnej pozycji wobec tzw. przewrotu czerwcowego (9 czerwca 1923), w wyniku którego wojsko obaliło rząd Stambolijskiego i powołało na stanowisko premiera Cankowa. Wkrótce po przewrocie w niektórych regionach kraju wybuchły spontaniczne bunty ludności wiejskiej nazywane niekiedy powstaniem czerwcowym. Mimo iż władze BPK oficjalnie odcięły się od powstania, niektóre lokalne organizacje komunistyczne wzięły w nim aktywny udział. Z tego powodu po pokonaniu buntowników przez siły rządowe wielu działaczy BPK zostało poddanych represjom.

Zgromadzenie Narodowe (bułg. Народно събрание, czyli Narodno sybranie) - jest od 1879 roku najwyższym organem władzy ustawodawczej w Bułgarii.
Aleksandyr Stoimenow Stambolijski (bułg. Александър Стоименов Стамболийски; ur. 13 marca 1879 we wsi Sławowica w Obwodzie Pazardżik, zm. 14 czerwca 1923 tamże) – bułgarski polityk, lider i ideolog Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopskiego, deputowany do Zwyczajnego Zgromadzenia Narodowego 14. (1908–1911), 16. (1913), 17. (1914–1915), 18. (1919–1920), 19. (1920–1923) i 20. kadencji (1923) oraz 5. kadencji Wielkiego Zgromadzenia Narodowego (1911), minister budynków publicznych, dróg i zagospodarowania (1919), wojny (1919-1921) oraz spraw zagranicznych i wyznań wiary (1921-1923), premier Carstwa Bułgarii (1919-1923). Odsunięty od sprawowania władzy poprzez wojskowy zamach stanu 9 czerwca 1923, zaś pięć dni później brutalnie zamordowany przez bojowników WMRO.

Powstanie wrześniowe i delegalizacja BPK

Osobny artykuł: powstanie wrześniowe 1923.

W połowie 1923, pod wpływem nacisków ze strony Kominternu i radykalnych frakcji wewnątrzpartyjnych, władze BPK zdecydowały się zmienić dotychczasową politykę i rozpocząć wraz z ludowcami zbrojną walkę przeciwko dyktaturze Cankowa. Na czele zorganizowanego we wrześniu 1923 powstania stanęli Georgi Dimitrow i Wasyl Kołarow. Bunt został krwawo stłumiony przez wojsko. Działaczy komunistycznych i ludowców dosięgły rozległe represje. W obawie o własne życie wielu z nich wyemigrowało.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
Front Ojczyźniany (bułg. Отечествен фронт) - koalicja lewicowych partii politycznych utworzona w Bułgarii podczas II wojny światowej. Podstawowym celem Frontu było wycofanie Bułgarii z tzw. paktu trzech i przystąpienie do wojny po stronie koalicji antyhilterowskiej oraz likwidacja monarchii w kraju. Dominującą rolę w koalicji, która po zakończeniu wojny sprawowała władzę totalitarną w Bułgarskiej Republice Ludowej, odgrywali komuniści z Bułgarskiej Partii Komunistycznej (do 1948 pod nazwą Bułgarska Partia Robotnicza).

Konsekwencją powstania wrześniowego była delegalizacja BPK (w kwietniu 1924) przez Najwyższy Sąd Kasacyjny. Decyzja Sądu była wynikiem rządowej Ustawy o Ochronie Państwa (bułg. Закон за защита на държавата). BPK kontynuowała swoją działalność w podziemiu.

Zamach w cerkwi "Sweta Nedelja"

Osobny artykuł: zamach bombowy w cerkwi "Sweta Nedelja".

Represje ze strony rządu doprowadziły do wzrostu znaczenia ultralewicowej frakcji w BPK. Podczas zorganizowanej nielegalnie w 1924 konferencji partyjnej radykalnie nastawieni działacze podjęli decyzję o kontynuowaniu walki zbrojnej i pracy nad przygotowaniem kolejnego powstania, mimo iż Komintern był przeciwny, a sytuacja w kraju nie sprzyjała takiemu rozwiązaniu. 16 kwietnia 1925 skrajni aktywiści Organizacji Wojennej BPK przeprowadzili zamach bombowy w cerkwi "Sweta Nedelja" w Sofii, którego celem miał być car Borys III oraz wojskowe i polityczne elity kraju. W efekcie eksplozji śmierć poniosło 213 osób (w większości przypadkowych ludzi), w tym troje deputowanych i kilkudziesięciu wojskowych. Borys III przebywał w chwili wybuchu w innym miejscu. Zamach doprowadził do nasilenia represji przeciwko komunistom. Wielu działaczy i zwolenników BPK zostało zamordowanych przez siły rządowe.

Gospodarka narodowa - całokształt działalności gospodarczej prowadzonej na terytorium danego państwa. Dzieli się na działy, do których zaliczamy przemysł, rolnictwo, budownictwo, transport, łączność, handel itp. Niektóre działy dzielą się na gałęzie, w których skład wchodzą różne przedsiębiorstwa.
Macedonia (gr. Μακεδονία, mac. Македонија, bułg. Македония) to region geograficzno-historyczny leżący w znacznej części na terenie Grecji, Republiki Macedonii i Bułgarii (niewielkie części regionu znajdują się w Albanii i Serbii). Ma powierzchnię około 67 000 km i liczy niemal 5 milionów mieszkańców. Nazwa regionu i obszar przez niego zajmowany powoduje wiele sporów między Grecją i Republiką Macedonii. Macedonia obejmuje dorzecza rzek Aliakmon, Wardar i Strumy, a także równiny w okolicach Salonik i Serres.

Utworzenie Partii Robotniczej i Bułgarskiej Partii Robotniczej

Podczas narady działaczy komunistycznych latem 1925 w Moskwie i na plenum zorganizowanym w 1926 w Wiedniu, umiarkowane skrzydło BPK, na czele którego stali Georgi Dimitrow i Wasyl Kolarow, zdołało przeforsować swoją koncepcję przyszłej działalności BPK, która zakładała rezygnację z dążenia do zbrojnej konfrontacji z rządem. W międzyczasie, pod wpływem nacisków ze strony opinii międzynarodowej, rząd Cankowa (nazywanego „krwawym profesorem” z uwagi na stosowane represje) został zdymisjonowany. Na czele nowego rządu stanął Andrej Liapczew, który prowadził łagodniejszą politykę antykomunistyczną od swego poprzednika.

Totalitaryzm (dawniej też: totalizm) – charakterystyczny dla XX-wiecznych reżimów dyktatorskich system rządów dążący do całkowitej władzy nad społeczeństwem za pomocą monopolu informacyjnego i propagandy, ideologii państwowej, terroru tajnych służb wobec przeciwników politycznych, akcji monopolowych i masowej monopartii. Termin został utworzony przez włoskiego filozofa Giovanniego Gentile, ideologa Włoch faszystowskich. Głównymi teoretykami genezy totalitaryzmu są Hannah Arendt i Karl Popper. Totalitaryzm charakteryzuje państwa, w których ambicje modernizacyjne i mocarstwowe idą w parze z brakiem tradycji demokratycznej lub - jak w przypadku Niemiec - rozczarowania demokracją, jej kryzysem lub niedostatkiem. Występowały różne odmiany totalitaryzmu zarówno wśród prawicy jak i lewicy.
Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG) – organizacja międzynarodowa krajów bloku wschodniego koordynująca procesy ich integracji gospodarczej. Działała w okresie od 25 stycznia 1949 do 28 czerwca 1991.

W tych okolicznościach możliwe stało się wznowienie legalnej działalności przez komunistów. Podczas zorganizowanej w 1927 Konferencji Bezpartyjnych Grup Robotniczych zdecydowano o utworzeniu Partii Robotniczej z organem prasowym w postaci tygodnika „Czyn Robotniczy” (bułg. „Работническо дело”) oraz powiązanych z nią Robotniczego Związku Młodzieżowego (bułg. Работнически младежки съюз) i Niezależnych Robotniczych Związków Zawodowych (bułg. Независими работнически професионални съюзи).

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Zamach bombowy w cerkwi "Sweta Nedelja" – najbardziej krwawy w historii Bułgarii zamach terrorystyczny, przeprowadzony przez radykalnych (ultralewicowych) działaczy Bułgarskiej Partii Komunistycznej w sofijskiej cerkwi "Sweta Nedelja". Zamachu dokonano w Wielki Czwartek 16 kwietnia 1925, podczas uroczystości pogrzebowych generała Kosty Georgijewa. Celem ataku, przeprowadzonego za pomocą detonacji ukrytych ładunków wybuchowych, był car Borys III oraz wojskowe i polityczne elity kraju. W wyniku eksplozji śmierć poniosło ok. 213 osób, zaś ok. 500 zostało rannych. Sam monarcha ocalał, gdyż w momencie wybuchu nie przebywał w świątyni. W odpowiedzi na zamach rząd Aleksandyra Cankowa wprowadził stan wojenny oraz nasilił represje wymierzone przeciwko komunistom i ich sympatykom.

W 1929 Partia Robotnicza stanęła na czele serii masowych strajków w Bułgarii, dzięki czemu komuniści częściowo odbudowali swoje znaczenie wśród klasy robotniczej. Podczas wyborów do Zgromadzenia Narodowego w 1931 działacze partii zdobyli 31 mandatów deputowanych (na 240 miejsc). Wybory do stołecznego samorządu w 1932 zakończyły się zdobyciem większości miejsc przez komunistów, jednak rząd sformowany przez koalicję Blok Narodowy, unieważnił je. Nowe wybory, w których popełniono szereg nieprawidłowości, przyniosły wygraną Blokowi Narodowemu.

Bałkany – region Europy, obejmujący w przybliżeniu obszar Półwyspu Bałkańskiego. Jednak nazwa ta mniej odnosi się do geografii, a bardziej do wspólnoty historyczno-kulturowej. Przy takim podejściu o przynależności danego kraju do Bałkanów decydują cechy kulturowe (np. język należący do ligi bałkańskiej, pewne elementy kultury ludowej), społeczne (np. wieloetniczność, współwystępowanie katolicyzmu, prawosławia i islamu) oraz historyczne (np. dawna przynależność do Cesarstwa Bizantyjskiego, zasiedlenie przez Słowian w VI wieku naszej ery, a przede wszystkim doświadczenie panowania tureckiego).
Kimon Georgiew Stojanow (bułg. Кимон Георгиев Стоянов; ur. 11 sierpnia 1882 w Pazardżiku, zm. 28 września 1969 w Sofii) – bułgarski wojskowy i polityk, deputowany do Zwyczajnego Zgromadzenia Narodowego 21. (1923-1927), 22. (1927-1931) i 26. (1945-1946) kadencji, do Wielkiego Zgromadzenia Narodowego 6. kadencji (1946-1949) oraz do Zgromadzenia Narodowego 1. (1950-1953), 2. (1954-1957), 3. (1958-1961) i 4. kadencji (1962-1965). Premier Bułgarii w latach 1934-1935 oraz 1944-1946. Od 1946 do 1962 wicepremier i minister w kilku kolejnych rządach. Od 1962 do śmierci członek Prezydium Zgromadzenia Narodowego. Uczestnik trzech zamachów stanu.

Słynna mowa obrończa Georgiego Dimitrowa podczas procesu lipskiego (związanego z oskarżeniem komunistów o podpalenie Reichstagu) w 1933 przyniosła mu światowy rozgłos i ogromną popularność wśród działaczy partyjnych. Dzięki temu Dimitrow i Kolarow mogli na plenach w 1935 i 1936 skutecznie przeforsować odsunięcie radykalnych aktywistów od zarządu partii. Tym samym możliwe stało się nawiązanie współpracy z ludowcami i socjaldemokratami i utworzenie wspólnego Frontu Narodowego, stosownie do dyrektywy wystosowanej przez siódmy zjazd Kominternu. Czołową rolę w tych działaniach odegrał Dimitrow, który był już wówczas sekretarzem generalnym III. Międzynarodówki.

Obóz koncentracyjny - miejsce przetrzymywania, zwykle bez wyroku sądu, dużej liczby osób uznawanych z różnych powodów za niewygodne dla władz. Służyć może różnym celom: od miejsca czasowego odosobnienia osób, wobec których zostaną podjęte później inne decyzje, poprzez obóz pracy przymusowej, czyli de facto niewolniczej, aż po miejsce fizycznej eksterminacji.
Macedonia Pirińska – obejmuje obszar 6798 kilometrów kwadratowych. Jej granice stanowią na wschodzie Rodopy, na północy góry Riła, na zachodzie Macedonia, a na południu Grecja.

W 1938 Komitet Centralny zdecydował o połączeniu wciąż działającej nielegalnie BPK z Partią Robotniczą i utworzeniu Bułgarskiej Partii Robotniczej (bułg. Българска работническа партия, BPR). Partia Robotnicza oraz BPR zorganizowały w latach 1936-1940 szereg strajków robotniczych, co doprowadziło do wzrostu ich popularności.

Arkadij Aleksandrowicz Sobolew (ros. Аркадий Александрович Соболев) (ur. 1903 – zm. 1964) – radziecki dyplomata, ambasador ZSRR w ONZ w latach 1955-1960, ambasador ZSRR w Polsce w latach 1951-1953, sekretarz generalny Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRR w latach 1939-1942.
Bułgarski Związek Socjaldemokratyczny (bułg. Български социалдемократически съюз, BZS) - bułgarska partia polityczna założona w 1892 (wg innych źródeł w 1893) przez socjaldemokratów o poglądach reformistycznych. W 1894 BZS połączył się z Bułgarską Partią Socjaldemokratyczną tworząc Bułgarską Robotniczą Partię Socjaldemokratyczną.

Bułgarska Partia Robotnicza podczas II wojny światowej

W 1940 BPR przeprowadziła szeroko zakrojoną kampanię propagandową (nazwaną „Akcją Sobolewową”, bułg. Соболева акция, od nazwiska dyplomaty radzieckiego Arkadija Sobolewa) na rzecz propozycji wysuniętej Bułgarii przez ZSRR. Stosownie do niej oba kraje miały podpisać pakt o przyjaźni i wzajemnej pomocy, a na jego mocy Bułgaria miała udostępnić armii radzieckiej swoje bazy wojskowe w Burgasie i w Warnie. Mimo nacisku ze strony komunistów rząd Fiłowa odrzucił propozycję ZSRR i obrał kurs ku współpracy z nazistowskimi Niemcami, który 1 marca 1941 został uwieńczony przystąpieniem Bułgarii do Paktu trzech.

Republika Macedonii (maced. Република Македонија, alb. Republika e Maqedonisë), na forum międzynarodowym państwo określane jest tymczasową nazwą Była Jugosłowiańska Republika Macedonii – BJRM, (ang. Former Yugoslav Republic of Macedonia – FYROM, mac. Поранешна Југословенска Република Македонија – ПЈРМ, transliteracja Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija – PJRM, alb. Ish Republika Jugosllave e Maqedonisë – IRJM) lub Macedonia – państwo na Półwyspie Bałkańskim, powstałe po rozpadzie Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii.
Borys III, właśc. Borys Klemens Robert Maria Pius Stanisław Ksawery Sachsen-Coburg-Gotha (ur. 30 stycznia 1894 w Sofii, zm. 28 sierpnia 1943) – car Bułgarii z dynastii Sachsen-Coburg-Gotha

W dniu napaści Niemiec na ZSRR, 22 czerwca 1941, BPR wystosowała odezwę do narodu, w której nawoływała do bojkotu rządu. 24 czerwca tego samego roku partia zdecydowała się rozpocząć walkę zbrojną z rządem Fiłowa. Aktywiści BPR sformowali bojówki i zorganizowali ruch oporu w Bułgarii. Propagandziści komunistyczni wydawali podziemną prasę i broszury. BPR współtworzyła tzw. Front Ojczyźniany (bułg. Отечествен фронт), tj. koalicję skupionych wokół komunistów partii, której celem było przyłączenie Bułgarii do państw alianckich.

Koło Polityczne "Zweno" (bułg. Политически кръг "Звено"; звено tłum. się jako ogniwo lub sekcja) - społeczno-polityczna organizacja istniejąca w Bułgarii w latach 1927-1949. Poglądy i cele KP "Zweno" kilkakrotnie ulegały zmianom. W 1934 organizacja przeprowadziła wraz ze Związkiem Wojskowym zamachu stanu w kraju i przez rok sprawowała rządy autorytarne. W czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu KP "Zweno" współtworzyło Front Ojczyźniany.
Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.

26 sierpnia 1944, pod wpływem informacji o wkroczeniu Armii Czerwonej na Bałkany, zarząd BPR wydał Okólnik Nr 4 (bułg. Окръжно №4), w którym wezwał wszystkich swoich aktywistów do przygotowania powstania zbrojnego przeciwko „monarchistyczno-faszystowskiej dyktaturze”. 6 września tego samego roku partyzanci i bojówkarze komunistyczni (nazywani Ludowo-Wyzwoleńczą Armią Powstańczą) rozpoczęli proces przejmowania władzy w kraju. 7 września zdobyto więzienia w Plewenie i w Warnie i uwolniono z nich więźniów politycznych. Wczesnym ranem 9 września oddziały wojskowe, które przeszły na stronę Frontu Ojczyźnianego dopomogły powstańcom w zajęciu kluczowych punktów w stolicy kraju i w obaleniu rządu Konstantina Murawijewa.

Wasyl Petrow Kołarow (bułg. Васил Коларов, ur. 28 lipca 1877 roku w Szumenie – zm. 23 stycznia 1950 roku w Sofii) – bułgarski działacz komunistyczny, prawnik i polityk, obok Georgi Dymitrowa i Dimityra Błagojewa, z którymi w 1919 roku założył Bułgarską Partię Komunistyczną, był liderem bułgarskiego ruchu robotniczego w XX-leciu międzywojennym, jednym z pomysłodawców krwawo stłumionego powstania wrześniowego w 1923 roku, po którym musiał wyjechać z kraju. Od początku lat 20. sekretarz generalny Międzynarodówki Komunistycznej, po 1945 roku – obok Dymitrowa – najważniejsza postać w budowaniu nowego, socjalistycznego porządku w Bułgarii: po obaleniu monarchii pełnił obowiązki tymczasowego prezydenta (1946-1947), następnie był wicepremierem i ministrem spraw zagranicznych (1947-1949) w rządzie Georgi Dymitrowa, a po jego śmierci – premierem (1949-1950).
Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).

BPK w latach 1944-1989

Polityka rządu Georgijewa (1944-1946)

Po odsunięciu od władzy Murawijewa Front Ojczyźniany sformował rząd tymczasowy, na czele którego stanął Kimon Georgijew. Do składu rządu weszło po czerech działaczy Bułgarskiej Partii Robotniczej (komuniści) (pod tą nazwą od 1944) i BLZCh „Aleksander Stambolijski” (frakcja ludowców, potocznie nazywana BLZCh „Pładne”, bułg. БЗНС Пладне), po dwóch przedstawicieli Koła Politycznego „Zweno” (bułg. ПК „Звено“) i Bułgarskiej Robotniczej Partii Socjaldemokratycznej (szerocy socjaliści) oraz dwóch działaczy niezależnych. Lokalne komitety Frontu, w których główną rolę sprawowali komuniści i lewicowi ludowcy, przejmowały władzę w różnych regionach kraju. 4 października 1944 rząd wydał rozporządzenie o utworzeniu tymczasowego Sądu Ludowego (bułg. Народен съд) i osądzeniu winnych uczestnictwa Bułgarii w wojnie po stronie Paktu trzech. 20 grudnia tego samego roku rozpoczęto tworzenie wychowawczych obozów pracy dla osób uważanych za zagrożenie dla polityki rządu. W istocie Sąd Ludowy posłużył komunistom do wyrównania rachunków ze swoimi przeciwnikami politycznymi. Po zakończeniu serii procesów, w kwietniu 1945 rozpoczęto tworzenie obozów koncentracyjnych dla więźniów politycznych.

Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (KPZR, ros. Коммунистическая партия Советского Союза - КПСС) - ostatnia nazwa założonej w 1898 r. partii komunistycznej, rządzącej w Rosji i ZSRR od 1917 do 1991 roku (1898-1912 SDPRR, Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji; 1912-1918 SDPRR(b), Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików); 1918-1925 RPK(b), Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików); 1925-1952 WKP(b), Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (bolszewików)). Centralną instancją partii był Komitet Centralny (KC), największą zaś realną władzę posiadało jego Biuro Polityczne. Generalny sekretarz KC był przywódcą całej partii. W okresie istnienia ZSRR partia miała też swoje republikańskie platformy w każdej z republik radzieckich z wyjątkiem (do 1990 r.) Rosji. Kontrolowała też większość innych partii komunistycznych na świecie, zarówno formalnie poprzez organizacje międzynarodowe (np. Komintern, Kominform), jak i nieformalnie w wyniku faktycznego zwierzchnictwa ZSRR nad częścią z państw oraz sponsorowanie i utrzymywanie kontaktów w pozostałych przez Wydział Zagraniczny i radziecki wywiad.
Nacjonalizacja – akt przejęcia przez państwo prywatnego mienia. W rzadkich przypadkach może to być również przejęcie mienia należącego do samorządu. Nie należy mylić nacjonalizacji, która jest stosowana wobec określonej kategorii mienia lub osób, z wywłaszczeniem, które dotyczy konkretnej osoby i konkretnej sprawy.

Wkrótce po przejęciu władzy przez komunistów armia bułgarska przystąpiła do walki u boku Armii Czerwonej przeciwko swym niedawnym sojusznikom, nazistowskim Niemcom. Działania wojenne trwały do maja 1945.

W 1945 rząd Gergijewa zdecydował o rozpisaniu wyborów do Zgromadzenia Narodowego. W wyborach po raz pierwszy mogły brać udział kobiety (zarówno jako głosujące jak i kandydatki do parlamentu) i żołnierze czynnej służby. Z uwagi na wyraźne manipulacje ze strony komunistów wybory zostały zbojkotowane przez opozycję. Pod naciskiem Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, zwycięski Front Ojczyźniany początkowo zgodził się włączyć przedstawicieli innych partii do składu rządu, jednak rozmowy negocjacyjne z opozycją na ten temat zakończyły się fiaskiem. W marcu 1946 komuniści sformowali rząd, na czele którego ponownie stanął Kimon Georgijew.

Józef Stalin ( (ur. ) – formalnie pełnił obieralne, kadencyjne funkcje sekretarza generalnego KPZR i jej poprzedniczek oraz premiera ZSRR, a faktycznie był dożywotnim dyktatorem Związku Radzieckiego, posiadającym nieograniczoną władzę.
Strajk (ang. strike, niem. Streik) - forma nacisku i protestu społecznego stosowana przez różne grupy społeczne, głównie jednak przez pracowników najemnych. Znane są różne formy strajku, większość z nich polega na dobrowolnym powstrzymaniu się od pracy przez protestujących.

Likwidacja monarchii i uchwalenie nowej konstytucji

W 1946 Front Ojczyźniany zainicjował ogólnonarodowe referendum odnośnie przyszłości monarchii. Zarówno komuniści jak i ich oponenci opowiedzieli się za likwidacją monarchii i wprowadzeniem ustroju republikańskiego. W sfałszowanym referendum 92,7% głosujących opowiedziało się za republiką. Zmiana ustroju wiązała się z koniecznością uchwalenia nowej konstytucji, dlatego pod koniec 1946 rozpisano wybory do tzw. Wielkiego Zgromadzenia Narodowego (Konstytuanty). Wybory zakończyły się zwycięstwem komunistów z Frontu Ojczyźnianego, którzy sformowali rząd na czele z Georgim Dimitrowem. Konstytuanta zmieniła dotychczasową Konstytucję Tyrnowską z 1879, zastępując ją tzw. Konstytucją Dimitrowską. Ta ostatnia obowiązywała do 1971, kiedy to uchwalono Konstytucję Bułgarskiej Republiki Ludowej (nazywaną potocznie Konstytucją Żiwkowską).

Wietnam (oficjalnie: Socjalistyczna Republika Wietnamu, wiet.: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam) − państwo w Azji Południowo-Wschodniej. Graniczy z Chinami, Laosem i Kambodżą. Z liczbą ludności ponad 86 mln, jest 13. co do wielkości populacji państwem świata.
Aleksandyr Cołow Cankow (bułg. Александър Цолов Цанков; ur. 29 czerwca 1879 w Oriachowie, zm. 27 lipca 1959 w Buenos Aires) – bułgarski prof., ekonomista, polityk i publicysta, członek rzeczywisty Bułgarskiej Akademii Nauk. Lider Porozumienia Demokratycznego (1923-1926) oraz pronazistowskiego Narodowego Ruchu Socjalnego (1932-1934). Deputowany do Zwyczajnego Zgromadzenia Narodowego 21. (1923-1927), 22. (1927-1931), 23. (1931-1934), 24. (1938-1939) i 25. (1940-1944) kadencji, Przewodniczący Zgromadzenia Narodowego 21. i 22. kadencji. Po zamachu stanu 9 czerwca 1923 premier Carstwa Bułgarii (1923-1926).

Budowa systemu totalitarnego

Od 1947 BPR (komuniści) rozpoczęła, z pomocą ze strony władz ZSRR, budowę systemu totalitarnego. Przyjęto Rozporządzenie o Ochronie Władzy Ludowej (bułg. Наредба-закон за защита на народната власт), które stało się podstawą do represjonowania opozycji politycznej. Liderzy partii opozycyjnych zostali umieszczeni w więzieniach i obozach, zaś same partie zdelegalizowane. Prześladowania dotknęły znanych działaczy politycznych takich jak Nikoła Petkow, Cweti Iwanow, Krystio Pastuchow, Trifon Kunew i in. Zlikwidowane zostały również nielegalne organizacje takie jak: Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna, „Car Krum”, „Chan Kubrat”, Związek Bułgarskich Legionów Narodowych (bułg. Съюз на българските национални легиони) i in. Należące do Frontu Ojczyźnianego Bułgarska Robotnicza Partia Socjaldemokratyczna (szerocy socjaliści) i Koło Polityczne „Zweno” zjednoczyły się z BPR (komuniści) i przyjęły jej program. Tym samym na scenie politycznej oficjalnie pozostały tylko dwie partie: BPR (komuniści) i współpracujący z nią BLZCh. Ludowcy zrezygnowali z tzw. teorii klasowej opracowanej przez Aleksandyra Stambolijskiego, która dotychczas stanowiła podstawę ideologiczną ich działalności i przyjęli program komunistów, uznając tym samym wiodącą rolę BPR (komuniści).

Petyr Mładenow, buł. Петър Тошев Младенов (ur. 22 sierpnia 1936, zm. 31 maja 2000 w Sofii) - bułgarski działacz, komunista. Od 1971 do 1989 minister spraw zagranicznych Bułgarii, a w latach 1977-1990 był członek biura politycznego KC BPK. Gdy kończył swoją działalność na stanowisku ministra spraw zagranicznych (1989), został września tego roku sekretarzem generalnym KC BPKb (do II 1990) i przewodniczącym Rady Państwa (do IV 1990), następnie prezydentem Bułgarii do sierpnia 1990.
Wojna wietnamska (zwana też drugą wojną indochińską, a w Wietnamie wojną amerykańską) – działania militarne na Półwyspie Indochińskim w latach 1957-1975. W konflikt zaangażowane były z jednej strony komunistyczna Demokratyczna Republika Wietnamu (wspierana przez inne kraje komunistyczne, gł. Związek Radziecki oraz Chiny) i kontrolowane przez to państwo organizacje komunistyczne w Wietnamie Południowym, Laosie i Kambodży oraz z drugiej strony Republika Wietnamu i wspierająca ją międzynarodowa koalicja obejmująca Stany Zjednoczone i ich sojuszników – Koreę Południową, Tajlandię, Australię, Nową Zelandię i Filipiny. De facto stronami konfliktu były również Kambodża i Laos.

W 1948, podczas piątego kongresu partii w Sofii, komuniści mieli już pełnię władzy w kraju. Na kongresie zdecydowano o przywróceniu partii jej dawnej nazwy Bułgarska Partia Komunistyczna.

BPK nie ominęły charakterystyczne dla okresu stalinizmu czystki wewnątrzpartyjne. Wielu zasłużonych dla partii działaczy, takich jak były wicepremier Trajczo Kostow, poddano represjom i skazano na śmierć. Rozbudowano również system represji wobec przeciwników systemu totalitarnego. Jego ofiarą stał się później m.in. znany dysydent Georgi Markow.

Czystka – usuwanie niepożądanych osób. Czystkami zwykło się określać likwidowanie części elit rządzących lub kierujących różnymi strukturami państwa (wojsko, policja, rząd) przez despotycznych władców. Charakteryzowała je zazwyczaj masowość oraz bezwzględność. Najczęstszą motywacją do ich przeprowadzania była obsesyjna podejrzliwość władcy i przemożne pragnienie wyeliminowania wyobrażonych wrogów wewnętrznych. Najbardziej znane czystki miały miejsce za rządów Józefa Stalina, Adolfa Hitlera i Aleksandra Macedońskiego
Pakt trzech to porozumienie, które zostało podpisane przez rządy Niemiec, Włoch i Japonii 27 września 1940 roku w Berlinie. Było ono rozszerzeniem podpisanego w 1939 roku przez Niemcy i Włochy paktu stalowego. Sygnatariuszami paktu byli ministrowie spraw zagranicznych: Joachim von Ribbentrop – Niemcy, Galleazo Ciano – Włochy oraz ambasador Japonii Saburō Kurusu. Przy podpisywaniu paktu obecny był również Adolf Hitler. Porozumienie określiło wzajemne zobowiązania militarne stron, a w szczególności zasady udzielania pomocy sojusznikom prowadzącym wojnę z innymi państwami. Pakt określił podział stref wpływów. Strefą wpływów Niemiec i Włoch, ze szczególnym uwzględnieniem tych pierwszych, pozostawała Europa, a Japonii - Azja. Do paktu przystąpili również europejscy sojusznicy Niemiec:

W 1949 komuniści rozpisali nowe wybory do Zgromadzenia Narodowego. Front Ojczyźniany, który stanowiła koalicja BPK i BLZCh, był jedyną startująca w nich formacją i zdobył 97,66% głosów. Wszystkie następne wybory, aż do końca Bułgarskiej Republiki Ludowej, miały wyłącznie formalne znaczenie i kończyły się zwycięstwem komunistów. W kraju nastąpiło charakterystyczne dla systemów totalitarnych zlanie się aparatu partyjnego z państwowym. Mimo iż teoretycznie rządziły dwie formacje (BPK i BLZCh), dominująca rola komunistów nie podlegała dyskusji, w związku z czym właściwe jest mówienie o jednopartyjnym systemie rządów. Na czele partii i państwa stali kolejno: Georgi Dimitrow (1946-49), Wasyl Kołarow (1949-50), Wyłko Czerwenkow (1950-56), Anton Jugow (1956-62) i Todor Żiwkow (do 1989). W okresie tzw. odwilży po śmierci Stalina, zapoczątkowanej w ZSRR przez Nikitę Chruszczowa, w BPK osądzono i odsunięto od władzy Czerwenkowa i Jugowa, a także zrehabilitowano Trajcza Kostowa. Oficjalnie potępiono kult jednostki i skrytykowano błędy popełnione w minionych latach.

Praska Wiosna (czes. Pražské jaro, słow.: Pražská jar) – okres politycznej liberalizacji w Czechosłowacji w roku 1968, trwającej od 5 stycznia do momentu, gdy ZSRR i inni członkowie Układu Warszawskiego (Polska, Węgry, NRD i Bułgaria) dokonali inwazji w nocy 20 sierpnia na 21 sierpnia tego roku.
Głasnost (ros. jawność) – element reform Michaiła Gorbaczowa w latach 1985-1990, którego ideą było ujawnienie faktów historycznych oraz dotyczących sytuacji politycznej i gospodarczej ZSRR. Informacje te uprzednio były niedopuszczane do publikacji (cenzura), a represje groziły za ujawnianie ich nawet w prywatnych rozmowach.

W latach 1968-1972 w ramach bułgarskiejs służby bezpieczeństwa (Dyrżawna Sigurnost) działała komórka (Service 7) zajmująca się dyskredytowaniem, porwaniami i morderstwami (ostri meropriatia) bułgarskich obywateli za granicą uznanych za zdrajców narodu. Szefem komórki był Petko Kovachev. Komórka współpracowała także z rosyjską KGB. Celami grupy, których nie udało się zlikwidować byli m.in. Blago Slavenov, Traicho Belopopski oraz Nikola Kostov, były szef komunistycznych służb bezpieczeństwa, który uciekł na Zachód. Grupa została formalnie rozwiązana w 1972 roku, ale jeszcze w 1978 roku zamordowany został w Londynie dysydent Georgi Markow. Dokumenty byłych komunistycznych służb bezpieczeństwa opisujące działalność grupy zostały odtajnione w 2010 roku.

KGB ZSRR (ros. Комите́т Госуда́рственной Безопа́сности при Совете министров СССР (КГБ СССР), Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti pri Sowietie ministrow SSSR, Komitet Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR) – radziecka struktura administracyjna łącząca funkcje instytucji czuwającej nad bezpieczeństwem państwa, dokonującej politycznej inwigilacji obywateli, zwalczającej rzeczywistą i potencjalną opozycję oraz niezależny obieg informacji, kontrolująca większą część służb specjalnych (z wyjątkiem wojskowych) ZSRR.
Krystio Pastuchow - bułg Кръстьо Пастухов (ur. 15 października 1874 w Sewliewie, zm. 25 sierpnia 1949 w Sliwenie) - bułgarski polityk socjaldemokratyczny, prawnik i dziennikarz, więzień polityczny.

BPK była partią masową. W latach 1944-1989 liczebność jej członków wzrosła około 40-krotnie i w 1989 wynosiła około 1 milion. Tak wielka popularność BPK była w dużej części spowodowana znacznymi przywilejami, jakimi cieszyli się jej członkowie. Przynależność do BPK była niekiedy jedyną szansą realizacji wybranej kariery zawodowej.

Industrializacja, inaczej uprzemysłowienie, jest to proces przekształcania się społeczeństw tradycyjnych w przemysłowe dzięki wprowadzeniu gospodarki opartej na mechanizacji produkcji, kierowanej planowo przy użyciu określonych metod zarządzania, charakteryzujący się zwiększaniem się odsetka osób zatrudnionych w przemyśle, standaryzacją czasu pracy, wyraźnym podziałem pracy i wzrostem heterogeniczności społeczeństwa. Procesowi temu towarzyszy przyspieszona urbanizacja, zwiększaniem się liczby grup wtórnych w stosunku do grup pierwotnych, zmniejszaniem się roli grup wspólnotowych.
Pieriestrojka (ros. перестройка – przebudowa) – potoczna nazwa procesu przekształceń systemu komunistycznego w ZSRR w latach 1985-1991. Początkowo pierestrojka wraz z hasłami głasnosti (ros. jawności) i uskorienia (ros. przyspieszenia) stanowiły symbol nowego kursu politycznego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR). Został on zapoczątkowany w 1985 przez Michaiła Gorbaczowa po objęciu przezeń stanowiska sekretarza generalnego Komitetu Centralnego KPZR i jego doradcy Aleksandra N. Jakowlewa. Podstawowe zasady pierestrojki określił Gorbaczow w książce pt.: Przebudowa i nowe myślenie dla naszego kraju i dla całego świata, opublikowanej w 1988.

Polityka gospodarcza BPK

Rządy komunistów bułgarskich wywarły znaczący wpływ na gospodarkę narodową. Na mocy specjalnej uchwały z końca 1946 niemal wszystkie krajowe przedsiębiorstwa zostały znacjonalizowane. W kraju rozpoczął się proces szybkiej industrializacji. Na obszarach rolnych stopniowo przeprowadzono kolektywizację, w efekcie której powstały rolnicze spółdzielnie produkcyjne (bułg. трудово-кооперативни земеделски стопанства), a później również kompleksy agrarno-przemysłowe (bułg. aграрно-промишлени комплекси). Byli właściciele skolektywizowanej ziemi otrzymywali tzw. rentę gruntową, której wysokość stopniowo obniżano.

Michaił Siergiejewicz Gorbaczow (ros. Михаил Сергеевич Горбачёв, ur. 2 marca 1931) – polityk radziecki i rosyjski. Ostatni przywódca Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR) i jedyny prezydent ZSRR.
Dimityr Błagojew, właśc. Dimityr Nikołow, (ur. 14 czerwca 1856 w Tetovie w Macedonii - zm. 7 maja 1924 w Sofii), bułgarski działacz rewolucyjny, krytyk literacki. Jeden z pierwszych popularyzatorów marksizmu w Rosji i Bułgarii. W roku 1891 został współtwórcą Bułgarskiej Partii Socjaldemokratycznej, od roku 1903 na czele jej nurtu lewicowego, od 1919 przywódca Bułgarskiej Partii Komunistycznej, współorganizator Międzynarodówki Komunistycznej. Autor prac z historii ruchu robotniczego w Bułgarii, m.in. Szto e socializym i ima li toj poczwa u nas? (1891), w której uzasadniał społeczną potrzebę istnienia socjalizmu w Bułgarii. W pracach estetycznych i krytycznoliterackich (Obsztestweno-literaturni wyprosi 1901) głosił przekonanie, że sztuka jest odbiciem rzeczywistości i że najważniejszymi jej funkcjami są funkcje poznawcze i dydaktyczne.

Pod rządami BPK bułgarska gospodarka narodowa rozwijała się stosunkowo stabilnie do lat 80., jakkolwiek zdaniem niektórych historyków w latach 60. kraj zmuszony był odsprzedać ZSRR swoje rezerwy złota by pokryć część zadłużenia zagranicznego. Bezrobocie było bardzo znikome, jednak utrzymanie go na niskim poziomie wiązało się ze wzrostem biurokracji i spadkiem efektywności pracy. Utrzymanie stabilnej produkcji było możliwe dzięki współpracy z ZSRR. Związek Radziecki otworzył swój rynek dla bułgarskich wyrobów, zapewnił dostawy ważnych surowców po preferencyjnych cenach, a także niejednokrotnie udzielał Bułgarii bezzwrotnej pomocy. Ceną za te korzyści było całkowite uzależnienie polityczne i gospodarcze Bułgarskiej Republiki Ludowej od ZSRR, które w końcu lat 80. przyczyniło się do kryzysu gospodarczego w kraju.

Andrej Tasew Liapczew (bułg. Андрей Тасев Ляпчев; ur. 12 grudnia 1866 w Resenie, zm. 6 listopada 1933 w Sofii) – bułgarski publicysta i polityk, działacz Partii Demokratycznej (ok. 1903-1923) oraz Porozumienia Demokratycznego (1923-1933), przewodniczący Porozumienia Demokratycznego (1926-1933), deputowany do Zwyczajnego Zgromadzenia Narodowego 14. (1908-1911), 16. (1913), 17. (1914-1919), 18. (1919-1920), 19. (1920-1923), 21. (1923-1927), 22. (1927-1931) i 23. kadencji (1931-1933), minister handlu i rolnictwa (1908-1910), finansów (1910-1911 i 1918), wojny (1918-1919) oraz spraw wewnętrznych i zdrowia publicznego (1926-1931), premier Carstwa Bułgarii (1926-1931).
Prof. Bogdan Dimitrow Fiłow (bułg. Богдан Димитров Филов; ur. 9 kwietnia 1883 w Starej Zagorze, zm. 1 lutego 1945 w Sofii) – bułgarski archeolog, historyk i polityk, dyrektor Narodowego Muzeum Archeologicznego w Sofii (1911-1920), pierwszy dyrektor Bułgarskiego Instytutu Archeologicznego (1921-1944), rektor Uniwersytetu Sofijskiego "Św. Klemensa z Ochrydy" (1931-1932), przewodniczący Bułgarskiej Akademii Nauk (1937-1944), członek niemieckiej loży masońskiej (od 1923), minister oświaty narodowej (1938-1942) oraz spraw zagranicznych i wyznań wiary (1942-1943), premier Carstwa Bułgarii (1940-1943), po śmierci Borysa III członek Rady Regencyjnej (1943-1944). Współodpowiedzialny za przyłączenie Bułgarii do koalicji hitlerowskiej, za co w 1945 został stracony przez komunistów.

Polityka zagraniczna BPK

Polityka zagraniczna BPK była podporządkowana woli przywódców ZSRR. W okresie zimnej wojny Bułgaria była jednym z sojuszników Związku Radzieckiego w ramach RWPG (1949-1991) oraz Układu Warszawskiego (1955-1991). W latach 60. kierownictwo BPK, na czele z Todorem Żiwkowem, zaproponowało Chruszczowowi przyłączenie Bułgarii do ZSRR. Mimo iż propozycja była niemożliwa do zrealizowania, jej wysunięcie miało korzystne dla Żiwkowa następstwa: kierownictwo KPZR nabrało zaufania do lidera BPK, co pozwoliło mu pozostać u władzy aż do 1989. Innym następstwem było nierozmieszczenie na terenie Bułgarii wojsk radzieckich, co było dość wyjątkowe w krajach Układu Warszawskiego.

Kolektywizacja - (zwykle przymusowe) nadawanie formy zbiorowej, czyli kolektywnej, na przykład przekształcanie indywidualnych gospodarstw rolnych w przedsiębiorstwa rolnicze (zob. PGR, Kołchoz), warsztatów rzemieślniczych w spółdzielnie produkcyjne, itp.
Mniejszość narodowa – grupa etniczna, która jest osiedlona na terytorium innego kraju/grupy etnicznej. Wyróżnia się od innych zbiorowości odrębnym pochodzeniem i kulturą, a często także językiem i wyznaniem. Mniejszość etniczna może starać się zachować tę odrębność, aczkolwiek zdarzają się przykłady asymilacji kulturowej, kiedy członkowie jednej grupy etnicznej odłączają się od swoich pobratymców i wstępują do innej grupy etnicznej, np. Żydzi europejscy.

Wypełniając zobowiązania wobec ZSRR BPK zdecydowała o udziale wojsk bułgarskich w tzw. interwencji w Czechosłowacji w 1968, a także o wysłaniu do Wietnamu (podczas wojny wietnamskej) instruktorów wojskowych.

Polityka BPK w kwestii ważnego dla Bułgarów tzw. problemu macedońskiego (dotyczącego przyszłości Macedonii jako regionu geograficzno-historycznego) ulegała zmianie. W rezultacie zainicjowanej przez Stalina kampanii na rzecz utworzenia na Bałkanach federacji państw komunistycznych, BPK ogłosiła, iż zamieszkująca Macedonię Pirińską ludność (ok. 250 tys. osób) to etniczni Macedończycy. Stwierdzenie to otwierało drogę do zmian terytorialnych w obrębie planowanej federacji. Po upadku idei Stalina, BPK wycofała się z tego oświadczenia, zaś w 1963, podczas plenum KC, oficjalnie odcięła się od niego.

Zamach – działanie polityczno-przestępcze mające zwykle na celu osiągnięcie pewnego celu politycznego w sposób nielegalny np. obalenie aktualnej władzy przy użyciu siły militarnej, czy też wyeliminowanie osoby (zwykle osobistości zajmującej ważne stanowisko państwowe lub w innych organach politycznych np. instytucji międzynarodowej), bądź grupy ludzi poprzez morderstwo. Jeden z głównych elementów walki stosowany przez organizacje terrorystyczne.
Turcja (tur. Türkiye, Republika Turcji – Türkiye Cumhuriyeti) – państwo położone w Azji na półwyspie Azja Mniejsza, a częściowo również w Europie ze stolicą w Ankarze. Część europejska – Tracja stanowi 3% powierzchni i oddzielona jest od części azjatyckiej morzem Marmara oraz cieśninami Bosfor i Dardanele. Turcja jest krajem czterech mórz, gdyż od północy otacza ją Morze Czarne, od zachodu Morze Egejskie i morze Marmara, a od południa Morze Śródziemne – nazywane w języku tureckim Morzem Białym.

W kwestii tzw. zachodnich kresów (bułg. Западни покрайнини), tj. obszarów za zachodnią granicą Bułgarii odjętych jej na mocy traktatu pokojowego z 1919, polityka prowadzona przez BPK była ukierunkowana na podtrzymanie świadomości bułgarskiej wśród zamieszkującej je ludności. Z inicjatywy partii uzgodniono utrzymanie bułgarskiego szkolnictwa na kresach, a w 1968 rozpoczęto w Bosilegradzie budowę elektrowni, finansowaną przez budżet Bułgarii.

Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna (VMRO) powstała w 1893 roku. Jej celem było wyzwolenie Macedonii i Tracji. Najwybitniejszym działaczem VMRO był Goce Delčev.
Bezrobocie jest zjawiskiem społecznym polegającym na tym, że część ludzi zdolnych do pracy i deklarujących chęć jej podjęcia nie znajduje faktycznego zatrudnienia z różnych powodów.

Polityka BPK względem mniejszości narodowych

Polityka BPK względem mniejszości narodowych zamieszkujących Bułgarię ulegała zmianom. W pierwszych latach po 9 września 1944 partia umożliwiła swobodną emigrację Żydom oraz Turkom. W 1951 Politbiuro BPK zdecydowało o nadaniu mniejszości tureckiej względnie szerokich jak na państwo totalitarne praw: prawa do samookreślenia narodowego i do nauczania szkolnego w języku tureckim; zezwolono na emitowanie tureckich audycji w radiu i w telewizji. Młodzież pochodzenia tureckiego miała specjalne przywileje w uczelniach wyższych. Jednocześnie podpisano z Turcją kilka umów o wysiedleniu części mniejszości tureckiej z Bułgarii. Polityka BPK wobec mniejszości uległa zmianie kiedy pogorszyły się stosunki między Bułgarską Republiką Ludową i Turcją. W latach 80. BPK zainicjowała tzw. proces odrodzenia, którego przejawem była m.in. przymusowa zmiana turecko brzmiących imion i nazwisk na bułgarskie. Represje ze strony komunistów dosięgnęły znaczną część mniejszości tureckiej i tzw. Pomaków i spowodowały falę emigracji, która pogorszyła jeszcze złą sytuację ekonomiczną kraju w latach 80.

Georgi Dymitrow Michajłow (znany w Rosji jako Georgi Michajłowicz Dymitrow, ur. 18 czerwca 1882, zm. 2 lipca 1949) – bułgarski działacz komunistyczny.
Anton Jugow bułg. Антон Танев Югов (ur. 15 sierpnia 1904 we wsi Karasuli - dzis. Polikastron w Macedonii Egejskiej, zm. 6 lipca 1991 w Sofii), bułgarski działacz komunistyczny. Od 1928 członek Bułgarskiej Partii Komunistycznej (BPK), uczestnik powstania wrześniowego 1923.

BPK u schyłku Bułgarskiej Republiki Ludowej

Po 1985, pod wpływem reform w ZSRR zainicjowanych przez Gorbaczowa, BPK prowadziła politykę tzw. głasnosti i pieriestrojki. Zmiany te nie były w stanie uratować gospodarki narodowej, która tkwiła w głębokiej stagnacji.

10 listopada 1989 plenum KC BPK zdecydowało o dymisji Todora Żiwkowa z funkcji sekretarza generalnego. Datę tę uważa się dziś za początek transformacji ustrojowej w Bułgarii. Następca Żiwkowa, Petyr Mładenow obrał kurs ku demokratyzacji i gospodarce rynkowej. Na początku 1990 zarząd BPK zdecydował o zmianie systemu wartości partii i uznaniu demokratycznego socjalizmu jako partyjnej ideologii. Wiosną tego samego roku wśród członków partii zorganizowano referendum, na którym zdecydowano o przyjęciu nowej nazwy. Od 3 kwietnia 1990 brzmi ona Bułgarska Partia Socjalistyczna.

Transformacja ustrojowa – to zmiany zachodzące wewnątrz systemu politycznego oraz partyjnego, danego kraju lub też ich grupy. Zmiany związane z jakościową zmianą sposobu rządzenia, sprawowania władzy. Wiąże się także wielokrotnie ze zmianą elit. Transformacja prowadzi także do zmiany ustroju państwa.
Powstanie wrześniowe 1923 - powstanie w Bułgarii 23-29 września 1923, zainicjowane przez Bułgarską Partię Komunistyczną w odpowiedzi na prawicowo-wojskowy zamach stanu.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)