Fragment Stonehenge

Menhiry w Callanish

Budowle megalityczne (megality) występują na obszarze całego świata, w tym również w Europie i Polsce. Początki megalityzmu na terenach Europy sięgają V tysiąclecia p.n.e. Stopniowy zanik idei obserwuje się około 2 tysiąclecia p.n.e. Czasem jednak budowle megalityczne funkcjonowały jeszcze w epoce brązu. Stonehenge straciło swe znaczenie kultowe około 1400 r p.n.e. Szczególnym typem budowli megalitycznej były megaksylony (gr., mega = wielki; ksylon = drzewo), zbudowane wg podobnej idei, ale z innego materiału – z drewna i ziemi.

Menhiry, dolmeny i kromlechy

Najprostszymi postaciami budowli megalitycznej były dolmeny, menhiry i kromlechy.

Dolmeny

Dolmen to prostokątny grobowiec, składający się z trzech lub czterech płyt ustawionych pod kątem prostym do podłoża i przykrytych od góry jednym masywnym blokiem. Długość boku dolmeny rzadko przekracza 3 metry, zdarzają się jednak dolmeny większe, wręcz monumentalne. Przykładem może być dolmen z Bagneux we Francji, o wymiarach 16X5 m i wysokości 2,4 m.

Menhiry

Menhirami nazywamy pionowo wkopane w ziemię słupy kamienne. Jeden z największych znajduje się w Bretanii (miejscowość Lockmariaquer) – obecnie rozbity i obalony, miał kiedyś 21-23 m wysokości, prawie 5 m grubości i ważył 350 ton. Menhirami zwieńczano czasem szczyty kurhanów. W okolicy miasta Carnac we Francji znajduje się "aleja" wyznaczona menhirami.

Kromlechy

Z innych stanowisk europejskich znane są też konstrukcje koliste – zwane kromlechami. Na Wyspach Brytyjskich naliczono ich około tysiąca. Mają średnicę od kilku do kilkudziesięciu metrów – do tego rodzaju zaliczane jest gigantyczne Stonehenge.

Grobowce

Bardziej złożonymi strukturami megalitycznymi są grobowce korytarzowe, galeriowe i skrzynkowe oraz grobowce o konstrukcji kamienno-ziemnej.

Grobowce korytarzowe

Grobowce korytarzowe charakteryzują się komorą grobową zbudowaną z potężnych płyt kamiennych. Prowadzi do nich również kamienny, długi korytarz. Grobowiec taki przysypywano nasypem kurhanu. Najbardziej rozwiniętą formą grobowca korytarzowego był tolos. Komora tolosa osiągała olbrzymie rozmiary. Do najbardziej znanych należy tolos z Newgrange w Irlandii.

Grobowce galeriowe

Grobowce galeriowe nie mają korytarza. Są to wąskie i długie komory. Ich długość wielokrotnie przekracza szerokość. Najdłuższe osiągają 60 m długości, przy zaledwie 5 metrach szerokości (np. grobowiec w West Kennet, Anglia). Odmianą grobowców galeriowych są grobowce transeptowe – komora grobowca transeptowego była zaopatrzona w symetryczne nawy.

Grobowce skrzynkowe

Grobowce skrzynkowe to z reguły niewielkie budowle, osiągające kilka metrów długości, zbudowane z cienkich płyt, bez korytarza, za to przykryte kurhanem.

Grobowce kamienno-ziemne

Głównym elementem budowlanym tych grobowców są specjalnie ukształtowane masy ziemne. Przykłady takich grobowców spotykane są w Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech, Danii i Polsce (tzw. grobowce kujawskie). Są to struktury bezkomorowe, różniące się od typowych megalitów zarówno strukturą jak i pochodzeniem. Być może na ich kształt wywarły wpływ wczesnorolnicze kultury naddunajskie.