Budynek Dyrekcji Kolei w Bydgoszczy - Polski Serwis Naukowy

Widok od strony Brdy. Platany przed budynkiem są pomnikami przyrody o obwodach w pierśnicy 320-408cm

Budynek byłej Dyrekcji Kolei w Bydgoszczy – zabytkowy budynek w Bydgoszczy, dawna siedziba Dyrekcji Pruskiej Kolei Wschodniej.

Położenie

Budynek stoi przy ul. Dworcowej 63, w obrębie Śródmieścia Bydgoszczy, nieopodal brzegu Brdy, ok. 300 m od zabudowań dworca kolejowego Bydgoszcz Główna. Do czasu zmiany numeracji nieruchomości w okresie międzywojennym budynek nosił numer 28.

Historia

Dyrekcja Kolei w Bydgoszczy początkowo mieściła się w kamienicach przy Nowym Rynku. W 1853 została przeniesiona do budynku dworcowego. W miarę jak rozbudowywała się sieć kolejowa, rosło również zatrudnienie w administracji nią zarządzającej. Mimo że w 1861 budynek rozbudowano o masywne skrzydła, a w 1870 niemal w całości przeznaczono na cele administracyjne (urządzono w nim również poczekalnię i restaurację), pomieszczenia starego budynku dworcowego ponownie okazały się zbyt szczupłe i niektóre wydziały dyrekcji przenoszono do wynajmowanych od miasta domów (ok. 1880 wynajmowano 11 takich domów).

Latarnia (architektura) – cylinder umieszczony na górnym pierścieniu kopuły z otworami doświetlającymi pomieszczenie przekryte kopułą. Latarnia zazwyczaj przykrywana była hełmem. Rozwiązanie często stosowane w renesansie i baroku. W Polsce ze znanych kopuł z latarnią należy wymienić przykrycie Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu.
Sklepienie krzyżowe - sklepienie zbudowane na planie kwadratu z dwóch, przenikających się sklepień kolebkowych, z których pozostawiono górne części sklepień. Podparte jest na czterech filarach lub słupach usytuowanych w wierzchołkach kwadratu (planu pomieszczenia). Podpory znajdują się pod przekątnymi powstającymi przez przecięcie się kolebek. Wzdłuż nich przenoszone są obciążenia. Sklepienie stosowane znacznie częściej niż klasztorne, pozwalało na swobodniejsze kształtowanie wnętrza.

W związku z trudną sytuacja lokalową bydgoskiej dyrekcji zaczęto rozważać możliwość budowy nowego gmachu. Zaprojektowanie planu tej budowli powierzono berlińskiej firmie architektonicznej Gropius und Schmieden. Projektantem budynku był Martin Philipp Gropius (1824-1880).

Projekt nowego budynku dla Dyrekcji Kolei został w 1885 przedłożony do rozpatrzenia na obradach pruskiego parlamentu (Landtagu). Koszty budowy obliczone na ok. 2,5 miliona marek okazały się za wysokie (Ministerstwo Robót Publicznych wyasygnowało na nowy budynek jedynie 1,45 miliona marek), w związku z czym nastąpiła konieczność przerobienia planu i obniżenia kosztów inwestycji. Ponieważ Martin Gropius już nie żył, zmiany jego planów podjął się, zgodnie ze wskazówkami głównego radcy budowlanego Schmeitzera, krajowy inspektor budowlany Bergmann. Pod budowę nowego gmachu wyznaczono teren przy ulicy Dworcowej 63, ok. 20 m od rzeki Brdy i 300 m od dworca kolejowego.

Fryz – środkowy, poziomy człon belkowania z reguły leżący między architrawem i gzymsem. Bardzo często zdobiony płaskorzeźbami, był jednym z najbardziej ozdobnych elementów antycznych świątyń.
Portal – architektoniczne, ozdobne obramienie drzwi wejściowych w kościołach, pałacach, ratuszach, bogatszych kamienicach, czasami także drzwi wewnętrznych.

Prace przy wznoszeniu budynku rozpoczęto latem 1886, stan surowy osiągnięto pod koniec 1887, a prace wykończeniowe trwały do połowy 1888. Kierownictwo budowy stanowili: inspektor budowlany Bergmann i architekt Dahms. Instalacja wodnokanalizacyjna i centralnego ogrzewania powstawała pod nadzorem rządowego architekta Richtera. Wnętrza obiektu zostały zaprojektowane z użyciem bogatych form architektonicznych i zdobień, które miały podkreślać znaczenie, dostojeństwo i powagę urzędu.

Landtag to parlament jednego z krajów związkowych Niemiec. Landtagi działają na podstawie konstytucji danego kraju związkowego i mają swoją siedzibę w ich stolicach. Landtagi tworzą konstytucje krajów związkowych oraz prawodawstwo danych krajów związkowych, poza zakresem określonym przez ustawę zasadniczą Niemiec jako leżący w kompetencjach Bundestagu.
Manieryzm – termin, jakim określa się zjawiska w sztuce europejskiej XVI wieku. Dyskusyjny pozostaje zarówno sam termin, jak i jego zakres oraz geneza zjawiska nim określanego. Najogólniej poprzez pojęcie to rozumie się styl, występujący w od ok. 1520 do końca XVI wieku i charakteryzujący się dążeniem do doskonałości formalnej i technicznej, a także wysubtelnieniem, wyrafinowaniem, wykwintnością i swobodą form.

W efekcie prac powstał okazały trzykondygnacyjny budynek z dwupoziomowym poddaszem, który do dzisiaj zalicza się do najbardziej reprezentacyjnych budynków municypalnych w Bydgoszczy.

Krótko po wybudowaniu głównego gmachu jego otoczenie wzbogacone zostało o nieduży budynek znajdujący się przy ul. Królowej Jadwigi oraz o szereg budynków gospodarczych m.in. garaże i kotłownię z charakterystycznym, wysokim kominem.

Koncepcja projektu (zarówno wyglądu jego elewacji, jak i wnętrz ) miała odzwierciedlać pruski oficjalny styl architektury. W przypadku gmachu dyrekcji nawiązano do stosunkowo rzadko wykorzystywanego w sztuce oficjalnej Prus manieryzmu.

Ryzalit – występ z lica w elewacji budynku w jego części środkowej, bocznej lub narożnej, prowadzony od fundamentów po dach. W rzucie poziomym może mieć kształt prostokąta lub półkola. Popularny od renesansu w architekturze pałaców, później stosowany także przy budowie domów wielorodzinnych.
Lukarna - pionowe okienko na dachu doświetlające poddasze. Pojawiło się w architekturze gotyku we Francji. W okresie baroku najbardziej ozdobne, od XIX wieku stopniowo pozbawiane detali architektonicznych, stosowane do dnia dzisiejszego, zachowało swoją praktyczną rolę.

Planowane jest przekazanie budynku Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Powstanie tam wydział stomatologii.

Architektura

Budynek dyrekcji kolei zbudowany jest w stylu historycznym nawiązującym do manieryzmu niderlandzkiego, z wieżą i dekoracyjnymi szczytami.

Gmach zbudowano na planie wydłużonego prostokąta, z czterema ryzalitami w skrzydłach i środkowym od frontu oraz trzema wewnętrznymi dziedzińcami: dwoma większymi kwadratowymi i jednym mniejszym prostokątnym. Korpus nakryty jest wysokimi dachami dwuspadowymi, w ryzalitach zastosowano dachy namiotowe, a w ryzalicie od frontu dwie wieże, zwieńczone hełmami. Elewacja frontowa zdobiona jest detalem kamieniarskim. Szczególnie bogato dekorowany jest portal na osi ryzalitu frontowego.

Dach hełmowy, hełm (niem. Helm) – w architekturze historycznej zwieńczenie wieży (dach) o konstrukcji drewnianej, rzadziej murowanej z cegły lub kamienia.
Korpus budowli to zasadnicza część budynku, dająca się wyraźnie wyodrębnić w jego bryle. W przypadku kościoła nazwą tą określa się zwykle nawę główną z bocznymi, bez prezbiterium i przybudówek (np. kruchty, zakrystii, itp.), w przypadku budowli pałacowych główny budynek pałacu (w odróżnieniu od oficyn i budynków gospodarczych).

Gmach posiada piwnice i trzy kondygnacje oraz obszerne, dwupoziomowe poddasze. Głównym materiałem budulcowym ścian jest cegła łączona zaprawą wapienno-cementową i oblicowana z zewnątrz czerwoną cegłą licówką. Powierzchnie ścian zewnętrznych urozmaicone są fryzami z żółtej cegły klinkierowej i zielonej, glazurowanej, a boniowanie naroży budynku, gzymsy, portale, ościeża i węgary wykonane są z rzeźbionego piaskowca. W ryzalitach bocznych i środkowym znajdują się wejścia do budynku. Każde z nich ujęte jest w bogato zdobiony portal.

Budynek Dyrekcji Kolei Państwowych, a właściwie kompleks 7 obiektów (pięciu połączonych ze sobą biurowców i dwóch budynków mieszkalnych, w tym jednego spełniającego po drugiej wojnie światowej funkcję budynku biurowego) o łącznej kubaturze 101 tys. m³, mieszczący się w Warszawie przy ul. Targowej 74, róg ul. Wileńskiej i al. Solidarności oraz naprzeciwko obecnego dworca PKP Warszawa Wileńska i cerkwi Świętej Równej Apostołom Marii Magdaleny, powstał w latach 1928-1929 według kontrowersyjnego projektu Mariana Lalewicza, w stylu modernistycznym z pewnymi elementami klasycyzmu, przypominającego szereg monumentalnych gmachów sprzed rewolucji w Petersburgu. Wykonawcą była firma Fr. Martens i A. Daab. Zachował się wolno stojący przy wejściu do budynku dorycki portyk w formie antycznej świątyni oraz interesujący wystrój niektórych wnętrz w stylu art déco, np. dwóch holi, wydzielonej części dla kierownictwa.
Poznań (, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn, ros. - Познань) – jedno z najstarszych i największych polskich miast, położone nad rzekami Wartą i Cybiną, na Pojezierzu Wielkopolskim. Stolica Wielkopolski i województwa wielkopolskiego. W obrębie miasta znajduje się duży węzeł drogowy i kolejowy oraz międzynarodowy port lotniczy Ławica. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i szóste pod względem powierzchni.

Zachowana jest pierwotna stolarka okienna o zróżnicowanych formach, z najbardziej dekoracyjnymi oknami sali obrad (okna w ryzalicie środkowym), przechodzącymi przez dwie kondygnacje. Wszystkie zryzalitowane części budynku zwieńczone są podobnymi w formie szczytami, przy czym najbardziej rozbudowany jest szczyt ryzalitu środkowego. Flankują go dwie wysokie wieże o baniastych hełmach z ośmiokątnymi latarniami.

Świetlik - przeszklona konstrukcja na dachu, pełniąca funkcję przede wszystkim doświetlenia pomieszczeń. Świetliki stawiane są zazwyczaj da dachu hal zakładów produkcyjnych, magazynów. Tradycyjne świetliki umieszczane były bezpośrednio w połaci dachowej (jeśli dach miał wystarczający kąt nachylenia) albo w dodatkowej konstrukcji umieszczanej na dachu (rodzaj latarni, często o trójkątnym przekroju, umieszczonych wzdłuż kalenicy lub poprzecznie do niej). Konstrukcja tego typu świetlików była wykonywana zazwyczaj z profili stalowych wypełnionych taflami szkła. Obecnie najczęściej stosowane są różnej wielkości kopułki. Są to gięte powłoki z przejrzystego (przezroczystego lub barwionego) tworzywa sztucznego, np. z akrylu, osadzonego na metalowej ramie. Po wbudowaniu siłownika spełniają dodatkowo funkcję przewietrzania pomieszczeń. Ponadto, ze względów ochrony pożarowej, część świetlików ma zawsze wbudowaną funkcję oddymiania (otwierają się na sygnał z czujki pożarowej).
Budynek Dyrekcji Kolei Państwowych w Katowicach − wieżowiec położony w Katowicach przy al. Roździeńskiego 1, obok Spodka i ronda gen. Jerzego Ziętka, wybudowany na siedzibę ówczesnej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych (DOKP). Obecnie właścicielem jest PKP SA.

Dachy, wsparte na drewnianej konstrukcji, pierwotnie zostały przykryte angielską dachówką, obecnie pokryte są arkuszami blachy ocynkowanej. Połacie dachów urozmaicone są lukarnami z ostrosłupowymi daszkami oraz trójkątnymi świetlikami.

Obok głównego gmachu znajduje się (przy ul. Królowej Jadwigi) kolejny budynek, który powiela niderlandyzującą manierę stylistyczną budynku głównego. Przebudowy tego obiektu pozbawiły go stromych dachów i szczytów. W latach 2009-2010 wykonano remont tego budynku, który obejmował m.in. odtworzenie kształtu spadzistego dachu.

Manieryzm – termin, jakim określa się zjawiska w sztuce europejskiej XVI wieku. Dyskusyjny pozostaje zarówno sam termin, jak i jego zakres oraz geneza zjawiska nim określanego. Najogólniej poprzez pojęcie to rozumie się styl, występujący w okresie od ok. 1520 do końca XVI wieku i charakteryzujący się dążeniem do doskonałości formalnej i technicznej dzieła, a także wysubtelnieniem, wyrafinowaniem, wykwintnością i swobodą form.
Historia bydgoskiego węzła kolejowego rozpoczyna się w 1851, kiedy włączono Bydgoszcz w plany związane z budową kolei na wschodnich terenach państwa pruskiego. Spowodowało to powstanie koniunktury gospodarczej i stało się jednym z czynników przyszłego rozwoju ekonomicznego.

Po oddaniu budynku do użytku w 1889 znajdowały się w nim następujące pomieszczenia:

w piwnicy - dwa mieszkania dla woźnych, oddział druków i oddział kontroli;

na parterze - kasa główna, oddział techniczny, biuro taryfowe i biuro reklamacji;

na I piętrze - wydział personalny, kancelaria, sekretariat, biblioteka, kontrola ruchu, miejsce registratury i kalkulacji;

na II piętrze - izba planowania, oraz biura techniczne, statystyczne i materiałowe.

Pośrodku budynku, na I piętrze, nad hallem wejściowym znajdowała się reprezentacyjna sala posiedzeń z 3 wielkimi oknami.

Gzyms – element architektoniczny w postaci poziomej, zwykle profilowanej listwy wystającej przed lico muru, która chroni elewację budynku przed ściekającą wodą deszczową. Nierzadko pełni też funkcję ozdobną. W tym ostatnim przypadku gzyms tworzyć może kilka profilowanych listew z dodatkowymi ozdobami umieszczonymi nad lub pod listwami.
Pruska Kolej Wschodnia (niem. Preußische Ostbahn) – linia kolejowa długości około 740 km, łącząca Berlin ze stolicą Prus Wschodnich – Królewcem oraz z leżącymi na granicy z Imperium Rosyjskim Ejtkunami.

Dzisiaj wnętrze budynku tylko częściowo oddaje swój pierwotny charakter, głównie poprzez niezmienny układ trój-przęsłowego holu, korytarzy ze sklepieniami krzyżowymi, i reprezentacyjną klatkę schodową z oknami wypełnionymi szkłem z trawionymi motywami herbów Gdańska i Poznania. Reprezentacyjną rolę nadal zachowuje obszerna sala posiedzeń obudowana ozdobną boazerią biegnącą do wysokości ok. 2 m, zwieńczoną zdobionym gzymsem. Do sali prowadzą masywne portale z motywami konsolek, rautów i herm.

Bydgoszcz (łac. Bidgostia, niem. Bromberg) – miasto w północnej Polsce, położone na historycznych Kujawach, nad rzeką Brdą i Kanałem Bydgoskim, którego wschodni fragment graniczy na Wiśle, siedziba Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego oraz Wojewody Kujawsko-Pomorskiego i największe miasto województwa kujawsko-pomorskiego.
Hol (ang. hall) – duży reprezentacyjny przedpokój, poczekalnia, sala w hotelach, restauracjach, kinach, teatrach, również w mieszkaniach, domach, willach. Centralny węzeł komunikacyjny w budynkach.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)