Buk - województwo wielkopolskie - Polski Serwis Naukowy

Ulica Poznańska

Buk – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie poznańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Buk. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Według danych z 31 grudnia 2009, miasto liczyło 6102 mieszkańców.

Położenie

Położone na Pojezierzu Wielkopolskim, na krańcu polodowcowego Ozu Bukowsko-Mosińskiego, 30 km na zachód od Poznania. Przez Buk przepływa rzeczka Mogilnica, potocznie nazywana "Trupiną".

Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.
Erich Hecke (ur. 20 września 1887 w Buku – zm. 13 lutego 1947 w Kopenhadze), niemiecki matematyk zajmującym się głównie algebraiczną teorią liczb i formą modularną.

Obszar Buku jest obecnie ograniczony linią kolejową od południa i terenami przyległej Wielkiej Wsi od północy i wschodu.

Historia

Pierwsza zachowana wzmianka o Buku znajduje się w dokumencie z 1257, w którym mowa o tutejszej wsi i civitas (prawdopodobnie w znaczeniu "gród"). Do lokacji miasta doszło zapewne później, zaś jej pierwszym śladem jest zachowana kopia dokumentu Przemysła II, przyznającego tutejszym mieszczanom zwolnienie od ceł. Źródło to budzi jednak poważne wątpliwości - opatrzone jest datą 1299, mimo iż władca zginął 3 lata wcześniej. Data ta została arbitralnie poprawiona przez wydawcę dokumentu na 1289 i spopularyzowana, jednak obecnie przyjmuje się, że najbardziej uzasadnionym rozwiązaniem będzie przyjęcie, że lokacja Buku nastąpiła w nieznanym nam momencie panowania Przemysła II, a zatem przed 1296.

Gmina Buk - gmina miejsko-wiejska w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie poznańskim.
Powstanie wielkopolskie – zbrojne wystąpienie polskich mieszkańców Wielkopolski przeciwko państwu niemieckiemu wkrótce po zakończeniu I wojny światowej. Polacy domagali się powrotu ziem zaboru pruskiego do Polski, która w tym czasie umacniała swą niepodległość.

W okresie średniowiecza rozkwita rzemiosło, szczególnie włókiennictwo. Dzięki przywilejowi organizowania jarmarków i lokalizacji komory celnej rozwija się także handel. Miasto wzbogaciło się o wodociąg, szkołę, szpital i łaźnię miejską. W owym czasie Buk był własnością diecezji poznańskiej z rezydencją biskupią, dzięki czemu miasto gościło wielu dostojników, z królami Władysławem Jagiełłą oraz prawdopodobnie też Zygmuntem Starym i Henrykiem Walezym na czele.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Kazimierz Zenkteller (Zenkteler), pseud. Warwas (ur. 24 stycznia 1884 w Wojnowicach, zm. 22 stycznia 1955 w Jędrzejowie) – podpułkownik rezerwy piechoty Wojska Polskiego, powstaniec wielkopolski i śląski.

Na przeszkodzie w dalszym rozwoju miasta stanęły wojna rodu Grzymalitów z Nałęczami, polsko-szwedzka w XVII wieku oraz pożary i zarazy. Odtąd miasto utraciło na znaczeniu.

Po II rozbiorze Polski w 1793 r. Buk wszedł w skład Prus Południowych. Dobra biskupie uległy zeświecczeniu a mieszkańcy przeszli pod jurysdykcję pruską. Językiem urzędowych stał się niemiecki (przez początkowy okres dopuszczano także język polski). W toku germanizacji osiedlono w Buku wiele rodzin niemieckich, mieszkała też ludność żydowska. W 1815 r. miasto zostało siedzibą powiatu bukowskiego o powierzchni 130 km² i liczącego 58 tys. mieszkańców. Ze względu na aktywny udział bukowian w Wiośnie Ludów w 1848 r. (słynni kosynierzy bukowscy) siedzibę powiatu przeniesiono do Nowego Tomyśla. W tym okresie zbudowano też linię kolejową.

Tadeusz Wojtczak, ps. Butny Ryś (ur. 1 kwietnia 1915 w Berlinie – zm. 20 lutego 1944 w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen) – instruktor harcerski, podharcmistrz, komendant ZHP i Szarych Szeregów w Buku.
Stanisław Reszka (ur. 14 września 1544 w Buku, zm. 3 kwietnia 1600 w Neapolu) – kanonik warmiński, sekretarz królewski, protonotariusz apostolski, dyplomata, pamiętnikarz, polemista piszący głównie po łacinie.

Pożar 8 czerwca 1858 r. strawił niemalże cały rynek wraz z ratuszem i przyległe ulice. Obecna zabudowa rynku pochodzi niemal całkowicie z II poł. XIX wieku.

Podobnie jak na większości obszaru Wielkopolski ścierały się ze sobą odgórna germanizacja Polaków i idee pracy organicznej. Powstawały liczne towarzystwa kulturalne, społeczno-polityczne, oświatowe i sportowe, Bank Ludowy, a także organizacje samopomocowe i spółdzielnie rolnicze. W 1904 r. powstała polska szkoła przy ulicy Przykop.

Andrzej Marcin Niegolewski (ur. 12 listopada 1787 w Bytyniu koło Szamotuł, zm. 18 lutego 1857 w Poznaniu), pułkownik Wojska Polskiego, uczestnik kampanii napoleońskich, ziemianin, działacz społeczny.
Uniwersytet Jagielloński (historyczne nazwy: łac. Studium Generale, Akademia Krakowska, Szkoła Główna Koronna, Szkoła Główna Krakowska, Uniwersytet Krakowski) (łac. Universitas Jagellonica Cracoviensis) – najstarsza polska szkoła wyższa, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie, mieszczący się w Krakowie.

Do Polski powrócił Buk w listopadzie 1918 r. Zorganizowana niezwłocznie po wybuchu powstania wielkopolskiego kompania bukowska pod dow. kpt. Witolda Wegnera oswobodziła okoliczne miejscowości i brała udział w walkach na froncie zbąszyńskim. Pierwsza polska Rada Miejska Buku powstała w kwietniu 1919 r., a burmistrzem został Konstanty Scholl, którego po rezygnacji zastąpił pół roku później Maksymilian Holland i pełnił to stanowisko nieprzerwanie aż do wybuchu II wojny światowej.

Św. Stanisław ze Szczepanowa (ur. ok. 1030 w Szczepanowie, zm. 11 kwietnia 1079 w Krakowie) – polski duchowny katolicki, biskup krakowski, męczennik, uznany przez Kościół katolicki za świętego. Jeden z katolickich patronów Polski, patron archidiecezji krakowskiej i diecezji sandomierskiej.
Holandia (nid. Nederland) – europejska część Królestwa Niderlandów (nid. Koninkrijk der Nederlanden), tworzonego także przez Arubę i Antyle Holenderskie. Holandia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO. Holandia jest monarchią konstytucyjną położoną w zachodniej części Europy nad Morzem Północnym, które oblewa ją od północy i zachodu. Graniczy na południu z Belgią oraz na wschodzie z Niemcami. Obecne granice wytyczono w roku 1839.

W okresie międzywojennym swoją działalność kontynuowała większość organizacji działających w okresie przedwojennym. Najaktywniejsze były organizacje katolickie z Akcją Katolicką na czele, cechy rzemieślnicze, Towarzystwo Przemysłowe, Kurkowe Bractwo Strzeleckie, Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" i Towarzystwo Śpiewacze "Harmonia". W 1922 r. powstał Klub Sportowy "Patria". W mieście mieszkała także ludność niemiecka, skupiająca się wokół parafii ewangelickiej oraz istniała gmina żydowska z synagogą przy ulicy Mury.

Karol Fryderyk Schinkel (niem. Karl Friedrich Schinkel także Carl Friedrich Schinkel) (ur. 13 marca 1781 w Neuruppin, zm. 9 października 1841 w Berlinie) – niemiecki architekt, projektant i malarz, jeden z wybitniejszych twórców okresu klasycyzmu w Prusach, tworzący także w stylu arkadowym. Szkołą Schinkla (niem. Schinkelschule) nazwano działalność grupy niemieckich architektów kontynuujących styl Schinkla.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Wojska niemieckie zajęły Buk 10 września 1939 r. Nastąpiły liczne rewizje i aresztowania, ludność żydowska i część polskiej została wywieziona z miasta, a większość mienia, z warsztatami rzemieślniczymi włącznie, przejął okupant. Zniszczeniu uległy m.in. stojąca na środku rynku kolumna św. Stanisława Biskupa (patrona bukowskiej parafii) i pomnik powstańców wielkopolskich. Rozstrzelany został m.in. poseł na sejm Franciszek Górczak. Działalność konspiracyjną prowadzili bukowscy harcerze, których przywódca, Tadeusz Wojtczak przypłacił to życiem w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen (Rogoźnica). Podczas okupacji niemieckiej nazistowska administracja przemianowała miasto na Buchenstadt (od 1943).

Leszno (niem. Lissa) – miasto w województwie wielkopolskim, położone w zachodniej części Polski, pomiędzy dwoma dużymi centrami gospodarczymi – Poznaniem i Wrocławiem. Zamieszkuje je 64 338 mieszkańców na powierzchni 31,9 km², co daje miastu siódmą lokatę pod względem wielkości w województwie.
Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

Tuż przed wejściem wojsk radzieckich (26 stycznia 1945 roku) Niemcy podpalili kościół farny (który pełnił wtedy rolę magazynu) wraz z cudownym obrazem Matki Boskiej Literackiej. Tymczasową administrację przejęła sowiecka Komendantura Wojenna. Pierwszym burmistrzem po zakończeniu II wojny światowej został Leon Grabowski, a przewodniczącym Miejskiej Rady Narodowej Franciszek Kulczyński. Powoli, w miarę łagodzenia obowiązkowego zaopatrzenia wojska wznawiały działalność bukowskie zakłady przemysłowe i usługowe: spółdzielnie "Rolnik" i "Zgoda", mleczarnia, gorzelnia i Spółdzielczy Bank Ludowy. Powstały też nowe zakłady: Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska", Spółdzielnia "Zryw" i Fabryka Czapek, będąca poprzedniczką dzisiejszej "Bukowianki". Odzyskiwało znów na znaczeniu rzemiosło, a także okoliczne rolnictwo, które padło jednak ofiarą reformy rolnej. Ponownie otwarto dwie szkoły podstawowe i powstała średnia szkoła rolnicza. Do normalnej działalności powróciły organizacje kulturalne i społeczne.

Mieczysław Fęglerski (ur. 28 listopada 1930 w Buku, woj. wielkopolskie, zm. 8 lutego 2011 w Poznaniu) – polski koszykarz. Reprezentant Polski, ligowiec w barwach Lecha Poznań. Występował na pozycji obrońcy.
Pleszew – miasto w województwie wielkopolskim, w Kaliskiem, na Wysoczyźnie Kaliskiej, nad Nerem, siedziba powiatu pleszewskiego i gminy Pleszew; muzeum (1983).

W latach 1965-1968 wybudowano Fabrykę Elementów Wyposażenia Budownictwa "Metalplast" – obecnie "Wavin-Metalplast Buk", będącą największym pracodawcą w gminie. Powstały osiedla na Przykopie, Przyjaźni i 700-lecia. Powstały także nowe przedszkole, przychodnia lekarska, kino, biblioteka, dom kultury "Harcerz" i stadion sportowy. Rozbudowane zostały szkoły i ratusz.

Teofil Ratajczak (ur. 12 marca 1908 w Łobzowcu, zm. 15 września 2004 w Buku) – polski ksiądz katolicki, protonotariusz apostolski (supra numerum), honorowy obywatel miasta Buk.
Pallotyni, właściwie Stowarzyszenie Apostolstwa Katolickiego (łac. Societas Apostolatus Catholici – SAC) – katolicka wspólnota księży i braci, założona przez św. Wincentego Pallottiego w 1. połowie XIX wieku. Pallotyni charakteryzują się licznymi dziełami duszpasterskimi i misyjnymi na wszystkich kontynentach oraz promowaniem współpracy z ludźmi świeckimi. Pallotyni są integralną częścią Zjednoczenia Apostolstwa Katolickiego, a według prawa kanonicznego są stowarzyszeniem życia apostolskiego na prawie papieskim. Pallotyńskie wyższe seminarium duchowne w Polsce znajduje się w miejscowości Ołtarzew koło Warszawy, w gminie Ożarów Mazowiecki (powiat warszawski zachodni).

Ostatnimi dużymi inwestycjami są hala sportowa, pełna kanalizacja i gazyfikacja (z kopalni w pobliskim Józefowie) miasta oraz nowy budynek gimnazjum.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)