Bukietnicowate - Polski Serwis Naukowy

Bukietnicowate (Rafflesiaceae ) – rodzina roślin okrytonasiennych z rzędu malpigiowców. Obejmuje trzy rodzaje liczące ok. 20 gatunków, z czego 15 należy do rodzaju bukietnica (Rafflesia). Przedstawiciele rodziny występują w Azji południowo-wschodniej – na Półwyspie Indochińskim, na wyspach Sumatra, Jawa i Borneo oraz w Filipinach. Bukietnica Arnolda (Rafflesia arnoldii) znana jest jako roślina o największych kwiatach na Ziemi, przez co stanowi atrakcję dla ekoturystów.

Borneo – wyspa w Azji Południowo-Wschodniej. Największa wyspa Archipelagu Malajskiego, trzecia pod względem wielkości na świecie po Grenlandii i Nowej Gwinei. Jedna z Wielkich Wysp Sundajskich.

Wrzosowce, dwurożne (Ericales Bercht. & J. Presl) – klad roślin okrytonasiennych w tradycyjnych systemach klasyfikacyjnych w randze rzędu. Grupa ta jest blisko spokrewniona z dereniowcami Cornales, wraz z którymi oddzieliła się u podstawy linii rozwojowej tworzącej klad astrowych (ang. asterids). W zależności od systemu klasyfikacyjnego i rozwoju wiedzy o filogenezie tych roślin, bardzo zmieniał się zakres roślin jaki zaliczano do wrzosowców. W systemach preferujących podziały na liczne, niewielkie rzędy (system Takhtajana z 1997, system Reveala z 1999) do wrzosowców zaliczano nieliczne rodziny (od 3 do 5) z ok. 3,5 tysiącami gatunków. W ujęciu systemu APG III (2009) i wg aktualizowanej strony Angiosperm Phylogeny Website do rzędu zaliczana jest cała linia rozwojowa oddzielona od pnia astrowych obejmująca 11 rodzin z 11,5 tysiącami gatunków.

Morfologia

Bezzieleniowe rośliny zielne będące wyspecjalizowanymi endopasożytami roślin z rodzaju Tetrastigma (rodzina winoroślowate Vitaceae). O przynależności do roślin naczyniowych świadczą organy generatywne, bowiem żadne inne nie występują. Rośliny żywicielskie przenikają szeregi wielojądrowych komórek przypominające grzybnię. Promieniste, pojedyncze lub skupione w kwiatostany kwiaty wyrastają bezpośrednio z tkanek żywicieli (korzeni lub pędów). Kwiaty są zazwyczaj jednopłciowe, tylko u rodzaju Rhizanthes obupłciowe. Osiągają znaczne rozmiary – od 8 cm średnicy (rodzaj Rhizanthes) do 1 m i masy 7 kg (rodzaj bukietnica Rafflesia). Kwiaty są różnobarwne; od białych poprzez pomarańczowe, czerwone do brązowych, często są biało, żółto lub czarno kropkowane. Okwiat jest złożony z jednego okółka składającego się z 5 (u Rafflesia), 10 (u Sparia) lub 16 (u Rhizanthes) listków, połączonych u dołu. Z podstawy listków okwiatu wyrasta przesłona otaczająca znajdujący się pośrodku prętosłup (brak jej u Rhizanthes). W kwiatach żeńskich na obrzeżach górnej tarczy prętosłupa znajdują się powierzchnie znamienia przyjmujące ziarna pyłku. W kwiatach męskich pyłek produkowany jest w rurkowatych i skręconych woreczkach pyłkowych zagłębionych w górnej części prętosłupa. Pyłek otoczony śluzem wypychany jest otworem na górnej powierzchni prętosłupa, skąd przenoszony jest przez zapylające owady do kwiatów żeńskich. Zalążnia jest położona dolnie i tworzona jest z 4–8 połączonych owocolistków. Owocem jest jagoda zawierająca liczne nasiona pogrążone w śluzowej masie owocowej, powstającej w wyniku rozpuszczenia ścian zalążni.

Bukietnica Arnolda, raflezja Arnolda (Rafflesia arnoldii R. Br.) – gatunek wieloletniej rośliny pasożytniczej z rodziny bukietnicowatych. Roślina ta występuje w stanie dzikim w wilgotnych lasach tropikalnych Borneo i Sumatry. Odkryta została w 1821 r. przez dr. Josepha Arnolda i gubernatora Stamforda Rafflesa na cześć których została nazwana.

Ślazowce, malwowce (Malvales Dumort.) – rząd roślin okrytonasiennych z kladu różowych. W dawniejszych systemach (np. w systemie Cronquista z 1981) rząd obejmował pięć blisko spokrewnionych z sobą rodzin. W XXI wieku systematycy traktują ten rząd bardziej obszernie, włączając doń ponad 6 tysięcy gatunków roślin pochodzących od wspólnego przodka. W różnych ujęciach rośliny te łączone są w taksony różnych rang; w systemie Reveala z 2007 wyróżnionych zostało aż 21 rodzin (w tym wydzielane wcześniej przez Cronquista), podczas gdy w systemie APweb szereg wydzielanych tak rodzin łączonych w jedną rodzinę ślazowatych (Malvaceae), a w sumie rodzin w rzędzie jest 10.

Systematyka

Rodzina w przeszłości była szeroko ujmowana, obejmując około dziesięć rodzajów silnie wyspecjalizowanych roślin pasożytniczych. Silna redukcja organów skutkująca podobieństwem tych roślin oraz słabo poznana biologia były powodem długiego, łącznego traktowania tej grupy taksonów. Dopiero analizy molekularne wykazały, że w istocie cała grupa składa się z kilku niespokrewnionych linii ewolucyjnych. Grupy opisywane jako plemiona (ew. wyodrębniane jako rodziny, ale łączone w jednym rzędzie bukietnicowców (Rafflesiales) – jak w systemie Tahtajana z 1997) klasyfikowane są obecnie następująco:

Jawa – wyspa w , co oznacza, że jest ona najgęściej zaludnioną wyspą na świecie. Na obszarach nizinnych Jawy Centralnej na jeden km² przypada 2000 osób. Powierzchnia Jawy to 126,7 tys. km², co daje jej trzynaste miejsce na świecie i piąte w Indonezji.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

do rodziny bukietnicowatych (Rafflesiaceae sensu stricto) włączane są tylko trzy rodzaje bezpośrednio spokrewnione,

do rodziny morzyczystkowatych (Cytinaceae) z rzędu ślazowców (Malvales) przeniesiono rodzaje: morzyczystek (Cytinus) i Bdallophytum,

do rodziny Apodanthaceae o niejasnej pozycji systematycznej (prawdopodobnie z rzędu ślazowców lub dyniowców (Cucurbitales) włącza się rodzaje: Apodanthes i Pilostyles,

rodzaj Mitrastema wyodrębniany jest w monotypową rodzinę Mitrastemonaceae w obrębie rzędu wrzosowców (Ericales).

Bukietnicowate w wąskim ujęciu (Rafflesiaceae sensu stricto) stanowią grupę siostrzaną do rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae), a z kolei grupą siostrzaną dla tej pary rodzin jest rodzina Peraceae.

Kwiatostan (ang. inflorescence, łac. inflorescentium) – skupienie rozgałęzień pędów, które nie rozwijają się wegetatywnie, a są zakończone kwiatami. W obrębie kwiatostanu zwykle występują liście przykwiatowe – podsadki o uproszczonej budowie, które podpierają kwiatostan. Kwiatostany mogą być ulistnione, jeśli występują liście asymilacyjne. Kwiatostany bezlistne (nagie) występują rzadko.

Azja (gr. Ἀσία Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).

Podział rodziny Rafflesiaceae sensu stricto

rodzaj: Rafflesia R. Br. – bukietnica

rodzaj: Rhizanthes Dumort.

rodzaj: Sapria Griff.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-06-29].
↑ James Reveal: Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium (ang.). [dostęp 2011-06-29].
↑ Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 272–273. ISBN 1-55407-206-9. (ang.)
↑ Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 391-392. ISBN 83-7079-778-4.
↑ Family: Rafflesiaceae (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2011-06-29].