Burgrabia - urząd - Polski Serwis Naukowy

Zobacz hasło burgrabia w Wikisłowniku

Burgrabia (łac. burggrabius capitanei, dawniej także murgrabia) – urząd grodzki I Rzeczypospolitej, zastępca starosty grodowego.

Kompetencje

Urząd ten powstał w czasach upadku rzeczywistego znaczenia urzędu kasztelana, stąd też przejął część jego kompetencji. Jako zarządca zamku (łac. praefectus castrorum) czuwał nad powierzonym sobie zamkiem, dbając o bezpieczeństwo miasta. Jego kompetencje w wielu przypadkach pokrywały się z kompetencjami podstarościego. Burgrabia przeprowadzał egzekucję sądową, aresztował zakłócających sesje sądowe, chwytał przestępców. Od 1507 na mocy specjalnej konstytucji sejmowej do jego kompetencji należało pilnowanie bezpieczeństwa na drogach.

Sejm walny – nazwa parlamentu w dawnej Polsce. Było to zgromadzenie decydujące o polityce całej Rzeczypospolitej, istniejące w okresie od XV do XVIII wieku. W tym czasie znacząco zmieniał się jego skład i charakter.

Urząd wójta krajowego na Warmii powstał po utworzeniu diecezji warmińskiej. Pierwszym wójtem krajowym był pruski mistrz krajowy Hartmud von Grumbach, którego powołał w 1261 r. na swojego zastępcę do spraw świeckich biskup Anzelm. W kompetencji wójta było sprawowanie władzy administracyjnej, sądowej i wojskowej. Wójt biskupi sprawował swój urząd na terenie siedmiu komornictw podległych biskupowi, a Kapituła warmińska miała swojego wójta, który siedzibę swoją miał w Pieniężnie.

Burgrabiowie byli mianowani przez starostów spośród szlachty zamieszkującej daną ziemię. Nie mogli nimi zostać kasztelanowie ani urzędnicy ziemscy.

W Wielkopolsce istniał urząd burgrabiów ziemskich (łac. burgrabii terrestes), którzy byli odpowiednikami podstarościch w innych prowincjach Rzeczypospolitej.

Najwyżej w hierarchii stał burgrabia krakowski, ale urząd ten zaliczany był już do stanowisk centralnej administracji państwa.

Podstarości (łac. vicecapitaneus) – urząd ziemski I Rzeczypospolitej w Wielkim Księstwie Litewskim. W Koronie był urzędem grodzkim. Był zastępcą i namiestnikiem starosty, przez niego dobieranym i zaprzysięganym. Posiadał pełnię władzy starosty i mógł go zastępować w sądzie grodzkim.

Kasztelan (łac. castellanus mieszkający w twierdzy; wcześniej komes grodowy, nazwa kasztelan pojawia się od XII w.) – urzędnik lokalny w średniowiecznej Polsce. Zajmował się administracją gospodarczą (ściąganiem danin na rzecz panującego), obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii. Podlegali mu chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz.

Na Warmii burgrabiowie byli odpowiednikiem starosty grodowego w Koronie i podlegali warmińskiemu wójtowi krajowemu.

W tzw. wielkich miastach pruskich (Gdańsku, Toruniu i Elblągu), włączonych do Królestwa Polskiego w ramach Prus Królewskich, ale posiadających dużą niezależność i samorządność, burgrabia był namiestnikiem króla. Król mógł wybrać burgrabiego tylko spośród kandydatów do tego urzędu, których wskazywały Rady miejskie tych miast (w Toruniu czterech kandydatów, w Gdańsku z ośmiu). Interesy króla w tych miastach osłabiał więc fakt, iż burgrabia reprezentował jednocześnie interesy Rady. W wielkich miastach pruskich burgrabia stał na straży bezpieczeństwa publicznego w mieście, prowadził procesy w sprawach przeciwko naruszaniu pokoju publicznego i rozbojom w obrębie obwarowań, a do XVIII w. sądy miejskie musiały uzyskać jego zgodę na wykonanie wyroku śmierci. Wyroki jego były ostateczne i nie mogły być kwestionowane przez władze miejskie.

Warmia lub Warmija (pruskie Wormjan – czerwona ziemia, warm. Warńija, mazur. Warmzia, łac. Varmia, Warmia, niem. Ermland lub Ermeland) – kraina historyczna w obecnym województwie warmińsko-mazurskim. Nazwę wzięła od pruskiego plemienia Warmów. Barwy historycznej Warmii to czerwień i biel. Powierzchnia Warmii wynosi 4249 km².

Korona Królestwa Polskiego (łac. Corona Regni Poloniae) – termin określający instytucję państwa polskiego w późnym średniowieczu, rozumianą zgodnie z koncepcją niezależności instytucji państwa od osoby monarchy. Zarazem nazwa ideologii politycznej wyrażającej się nowym sposobie postrzegania władzy, powstałej pod wpływem koncepcji płynących z Czech i Węgier.