Bydgoskie zakole Wisły - Polski Serwis Naukowy

Zakole na mapie topograficznej F.L. von Schröttera z 1796-1802 r.

Stary Fordon z mostu na Wiśle

Słownia GlobalMalt Polska Sp.z.o.o.

Ujście Brdy

Panorama z Wyszogrodu zimą

Ptactwo

Grodzisko Wyszogród z Wisły

Widok z przylądka w Brdyujściu

Mała Kępa Ostromecka

Mielizna

Most fordoński im. Rudolfa Modrzejewskiego

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Węzeł wodny i waterfront Bydgoszczy

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Wisła w Bydgoszczy

Bydgoskie zakole Wisły, zwane także zakolem dolnej Wisły lub kolanem Wisły – mikroregion fizyczno-geograficzny, dziesięciokilometrowy zakręt rzeki Wisły, od miejscowości Solec Kujawski po Fordon, w którym rzeka ta opuszcza Pradolinę Toruńsko-Ebeswaldzką i wpływa do makroregionu Doliny Dolnej Wisły.

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.
Friedrich Leopold Reichsfreiherr von Schrötter (ur. 1 lutego 1743, zm. 30 czerwca 1815), baron rzeszy, urodził sie w majątku Wohnsdorf - obecnie: ros.Kurortnoje - w Prusach Wschodnich między Frydlandem (niem. Friedland, ros. Prawdinsk) i Albergą (niem. Allenburg, ros. Drużba) - pruski kameralista, reformator i kartograf

Zakole jest czytelnym na mapie Polski, najdalej na zachód wysuniętym fragmentem rzeki Wisły, wschodnią granicą miasta Bydgoszczy, a także miejscem, w którym rozpoczyna się Fordoński Przełom Wisły.

Pod względem fizyczno-geograficznym zakole znajduje się w mezoregionie Kotlina Toruńska (315.35) i stanowi mikroregion Dolina Łęgnowska (315.356).

Lokalizacja

Zakole znajduje się w województwie kujawsko-pomorskim, w gminach: Bydgoszcz i Dąbrowa Chełmińska.

Stefan Czarniecki herbu Łodzia (ur. ok. 1599 w Czarncy, zm. 16 lutego 1665 w Sokołówce) – polski dowódca wojskowy, oboźny wielki koronny i kasztelan kijowski od 1652, starosta kowelski od 1655, regimentarz od 1656, wojewoda ruski od 1657, starosta tykociński od 1659, wojewoda kijowski od 1664, hetman polny koronny w 1665. Właściciel dóbr tykocińskich nadanych mu za zasługi na rzecz ojczyzny. Najbardziej znany z prowadzenia wojny partyzanckiej przeciw wojskom Karola X Gustawa w czasie potopu szwedzkiego, choć miał też poważny wkład w pacyfikację powstania Chmielnickiego i w trakcie wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667.
Śródlądowe drogi wodne to akweny, na których z uwagi na warunki hydrologiczne oraz istniejące urządzenia wodne możliwy jest przewóz osób i towarów statkami żeglugi śródlądowej. To akweny o specjalnym statusie. Istotnie, status ten posiadają wyłącznie akweny wymienione z nazwy w przepisach.

Dzieje

Historia geologiczna

Zobacz też: Historia geologiczna przełomu Wisły pod Fordonem.

Zakole Wisły powstało około 14-12 tys. lat temu, u schyłku zlodowacenia bałtyckiego, po skierowaniu wód płynących pradoliną Toruńsko-Eberswaldzką w dawną rynnę polodowcową (sandrową) na linii Chełmno-Fordon. Przez około tysiąc lat odpływ wód roztopowych lądolodu i zmieszanych z nimi wód rzecznych płynących Wisłą z południa Polski, odbywał się zarówno na zachód pradoliną Noteci-Warty, jak również na północ doliną dolnej Wisły (tzw. bifurkacja Wisły). Stosunkowo niski wówczas poziom wód kształtującego się Bałtyku (Bałtyckie Jezioro Lodowe), który był bazą erozyjną dla doliny Wisły, spowodował silne wcinanie się rzeki w dolinie kierującej wody na północ. W tej sytuacji odpływ wód Prawisły za zachód ku systemowi Odry i Morzu Północnemu został całkowicie zahamowany, na rzecz odpływu północnego. Fragment pradoliny w obrębie dzisiejszej Bydgoszczy wykorzystała dla swego odpływu rzeka Brda, natomiast na zachód od Bydgoszczy wytworzył się dział wodny między dorzeczem Odry i Wisły.

Jaz – budowla hydrotechniczna wybudowana w poprzek rzeki lub kanału piętrząca wodę, w celu utrzymania stałego poziomu rzeki dla celów żeglugowych lub (w ograniczonym zakresie) zabezpieczenia przed powodzią, zaopatrywania w wodę oraz do celów energetycznych. Równolegle do jazu czasami buduje się też śluzy umożliwiające żeglugę poniżej jazu i przepławki dla ryb. Jazy można podzielić na ziemne, ziemno-betonowe, gumowe. Ze względu na ich charakter na stałe i ruchome, tj. wyposażone w odpowiednie zamknięcia. W przypadku jazów ruchomych możliwa jest regulacja ich wysokości, co daje większe możliwości zarządzania zasobami wodnymi rzeki.
Kormoranowate (kormorany, Phalacrocoracidae) - rodzina ptaków z rzędu pełnopłetwych. Obejmuje gatunki wodne, zamieszkujące brzegi mórz i rzek poza Azją Środkową i Oceanią.

W ciągu kilkunastu tysięcy lat wody Prawisły ukształtowały dolinę dolnej Wisły, początkowo głęboko wcinając się w podłoże, a po podwyższeniu poziomu wód Bałtyku (Morze Litorynowe, 8-4 tys. lat temu), w dolinie przeważała akumulacja. Rzeka zyskała charakter roztokowy i meandrowała, powodując powstanie kilku rozszerzeń doliny (Basen Unisławski, Kotlina Grudziądzka i inne). Zmiany poziomu wód Wisły spowodowały powstanie 6 teras rzecznych w dolinie poniżej Fordonu i skorelowanych z nimi teras w Kotlinie Toruńskiej. Natomiast namuły wiślane spowodowały odsuwanie ujścia Brdy w kierunku północnym. Rzeka ta, która dawniej uchodziła w prostej linii do zakola Wisły, przedłużyła swój bieg, uchodząc 2 km niżej. Erozja krawędzi terasy rzecznej w rejonie Fordonu (na której znajduje się grodzisko Wyszogród, podmywane przez rzekę), była również przyczyną przesuwania się zakola w kierunku zachodnim, co z kolei powodowało skracanie ujścia Brdy i poszerzanie równiny zalewowej po wschodniej stronie zakola w rejonie Małej Kępy.

Rezerwat przyrody Wielka Kępa Ostromecka – rezerwat leśny o powierzchni 27,6 ha, położony w województwie kujawsko-pomorskim, powiecie bydgoskim i gminie Dąbrowa Chełmińska.
Dolina Fordońska (314.83) - niewielki mezoregion fizycznogeograficzny w północnej Polsce, stanowiący południową część Doliny Dolnej Wisły. Region graniczy od zachodu z Wysoczyzną Świecką, od południa z Kotliną Toruńską, od wschodu z Pojezierzem Chełmińskim a od północnego wschodu z Kotliną Grudziądzką. Dolina Fordońska leży w całości w obrębie woj. kujawsko-pomorskiego i bierze swą nazwę od Fordonu, dawnego miasta, obecnie dzielnicy Bydgoszczy.

Przekształcenia antropogeniczne

Osobny artykuł: Historia Bydgoskiego Węzła Wodnego.

W historii staropolskiego spławu wiślanego zakole Wisły słynęło z trudności nawigacyjnych, które przeszkadzały w żegludze i często prowadziły do utraty ładunku wskutek kolizji tratw i szkut z przeszkodami wodnymi. W dziele Sebastiana Klonowica „Flis, to jest Spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi” (1595 r.) zakole Wisły pod Bydgoszczą zostało określone nazwą „Piekielne Wrota”, co nawiązywało, zarówno do zmiany kierunku biegu Wisły, jaki i do flisackiej legendy o czartach, którzy zasypali kamieniami dno rzeki.

Bydgoski Węzeł Wodny (BWW) – związek cech hydrograficznych Brdy, Wisły, Kanału Bydgoskiego i Górnonoteckiego oraz mniejszych strug wodnych (Flis, Struga Młyńska, Struga Prądy) na obszarze miasta Bydgoszczy i w jego najbliższym sąsiedztwie, wraz z budowlami i urządzeniami hydrotechnicznymi oraz zabudową urbanistyczno-architektoniczną.
Krajna – kraina historyczna w Polsce, początkowo część Pomorza, w I poł. XII wieku przyłączona do państwa Polan, następnie do państwa zakonu krzyżackiego, od 1314 przynależąca do województwa kaliskiego i stąd najczęściej uznawana za część Wielkopolski; w okresie zaboru pruskiego część ówczesnej pruskiej prowincji Prusy Zachodnie; w okresie międzywojennym wschodni obszar Krajny, który wszedł w skład państwa polskiego, wchodził w skład województwa pomorskiego - część północna (od 1938 całość) i województwa poznańskiego - część południowa; zachodni obszar Krajny, który pozostał w granicach Niemiec przynależał administracyjnie do Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej, a od 1938 do prowincji pomorskiej; obecnie należąca do województw: kujawsko-pomorskiego (Kamień Krajeński, Sępólno Krajeńskie, Więcbork, Nakło nad Notecią, Koronowo), pomorskiego (Debrzno) i wielkopolskiego (Złotów, Krajenka, Wysoka, Wyrzysk, Łobżenica).

Na Wiśle, która wówczas miała charakter rzeki roztokowej, nie uregulowanej – istniało wiele wysp (ostrowów). Najbliżej ujścia Brdy do Wisły Sebastian Klonowic odnotował: Ostrów Łęski (naprzeciw Łęgnowa), Fordański (Kępa Bydlęca, zlikwidowana po regulacji Wisły) oraz Kępę Pełźnińską (poniżej Fordonu, naprzeciw wsi Pałcz). W tym czasie przy ujściu Brdy do Wisły znajdowała się również wyspa zwana „Stara Dbrzyca”, wzmiankowana w 1431 r., a czasie potopu szwedzkiego umocniona i obsadzona przez 300 szwedzkich rajtarów. W maju 1656 r. doszło do potyczki oddziału szwedzkiego z wojskiem Stefana Czarnieckiego, w wyniku czego oddział nieprzyjaciela wycofał się. Wyspa ta w XVIII wieku przekształciła się w półwysep, a następnie zanikła.

Historia Bydgoskiego Węzła Wodnego dotyczy przekształceń cieków wodnych łączących się w Bydgoszczy, dziejów prowadzenia na nich transportu wodnego oraz wykorzystania dla turystyki, sportu i rekreacji.
Koryto rzeki – najniższa część doliny, która znajduje się w obrębie jej dna i przez którą okresowo lub ciągle płynie woda dokonując zmian w kształcie powierzchni. Jeśli rzeka ma silny nurt, następuje erozja denna, jeżeli słaby - akumulacja niesionego materiału, a jeśli rzeka meandruje, dochodzi do erozji bocznej. Koryto należy do fragmentu łożyska rzeki.

W XVII i XVIII wieku Dolina Dolnej Wisły była miejscem osadnictwa olęderskiego. W bydgoskim zakolu Wisły i okolicy olędrzy pojawili się w 1594 r., kiedy to osiedli w szlacheckim Przyłubiu. Począwszy od 1600 r. prawie wszystkie nadwiślańskie wsie należące do starostwa bydgoskiego były już olęderskie: Otorowo (1604), Łęgnowo (1603), Makowska (1661), Czersk Niemiecki, okolice Solca, Fordonek (1603). Na prawie olęderskim założono też wsie szlacheckie na północ od Fordonu: Pałcz, Strzelce Dolne, Gądecz i inne. W 1771 r. właściciel majątku Ostromecko sprowadził również osadników do Małej Kępy, leżącej we „wnętrzu” zakola Wisły.

Natura 2000 – program utworzenia w krajach Unii Europejskiej wspólnego systemu (sieci) obszarów objętych ochroną przyrody. Podstawą dla tego programu są dwie unijne dyrektywy: Dyrektywa Ptasia i Dyrektywa Siedliskowa (Habitatowa). Celem programu jest zachowanie określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków, które uważa się za cenne i zagrożone w skali całej Europy. Wspólne działanie na rzecz zachowania dziedzictwa przyrodniczego Europy w oparciu o jednolite prawo ma na celu optymalizację kosztów i spotęgowanie korzystnych dla środowiska efektów. Jednolite prawo powinno ułatwić współdziałanie wielu instytucji zajmujących się ochroną przyrody stale i tych dla których jest to działanie oboczne. Zadanie i cel rangi europejskiej powinno łatwiej uzyskać powszechną akceptację społeczną, tym bardziej że poszczególne kraje członkowskie są zobowiązane do zachowania na obszarach wchodzących w skład sieci Natura 2000 walorów chronionych w stanie nie pogorszonym, co wcale nie musi wykluczać ich gospodarczego wykorzystania.
Pomnik przyrody – termin ten został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.

Zasługą olędrów było stworzenie systemu odwadniającego na równinach zalewowych Wisły, a na niektórych odcinkach – wałów przeciwpowodziowych.

Zakole Wisły na mapie z 1902 r. Widoczne ostrogi regulacyjne i port drzewny

Główne przekształcenia antropogeniczne rejonu zakola Wisły dokonały się w XIX wieku i na początku XX, w czasie gdy teren ten znajdował się pod administracją Królestwa Prus. Do połowy XIX wieku śródlądowe drogi wodne odgrywały pierwszorzędne znaczenie w systemie transportowym tego kraju. Po budowie Kanału Bydgoskiego w latach 1773-1774 zakole Wisły zyskało duże znaczenie transportowe jako węzeł wodny. Stykała się w tym miejscu droga wodna Wisła-Odra ze szlakiem Wisły.

Wiąz (Ulmus L. ) – rodzaj drzew, rzadziej krzewów z rodziny wiązowatych (Ulmaceae), obejmujący ok. 25 gatunków. Występują w strefie umiarkowanej półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest Ulmus campestris L..
Zboża lub rośliny zbożowe – rośliny uprawne z rodziny traw (Poaceae). Ich owoce wytwarzają nasiona o wysokiej zawartości skrobi, są one wykorzystywane do celów konsumpcyjnych (mąki, kasze, oleje, syropy), pastewnych i przemysłowych (piwowarstwo, młynarstwo, gorzelnictwo, farmaceutyka).

Wzrastający ruch żeglugowy, w tym zwłaszcza transport drewna z Rosji i Królestwa Kongresowego do Cesarstwa Niemiec przez Brdyujście, wprowadził konieczność regulacji i kanalizacji cieków wodnych. W latach 1876-1879 dokonano kanalizacji Brdy i budowy w rejonie zakola Wisły portu drzewnego. W Brdyujściu wybudowano śluzę i jaz oraz wypełniono wodą akwen o powierzchni ok. 50 ha, którego poziom wody był podpiętrzony o 2,5 m względem średniego poziomu Wisły. Z uwagi na konieczność oddzielenia Portu Drzewnego od Wisły, uformowano między nimi pas lądu o długości 3 km i szerokości 150 m, przecięty kanałami prowadzącymi od śluzy i jazu. Jednocześnie przekopano nowe koryto ujściowe Brdy, którym woda spływała z jazu i w efekcie w Brdyujściu powstała wyspa między obiema rzekami.

Obszar specjalnej ochrony ptaków (ang. SPA - Special Protection Area) – obszar wyznaczony do ochrony populacji dziko występujących ptaków jednego lub wielu gatunków, w którego granicach ptaki mają korzystne warunki bytowania w ciągu całego życia, w dowolnym jego okresie albo stadium rozwoju. Jest to obszar sieci Natura 2000 są wyznaczany przez państwa członkowskie Unii Europejskiej i notyfikowane Komisji Europejskiej. Głównym powodem utworzenia takich obszarów była Dyrektywa Ptasia.
Las łęgowy – zbiorowisko leśne, występujące nad rzekami i potokami, w zasięgu wód powodziowych, które podczas zalewu nanoszą i osadzają żyzny muł. Najbardziej typową glebą dla lasów łęgowych jest holoceńska mada rzeczna. Siedliska niemal wszystkich łęgów związane są z wodami płynącymi. W drzewostanie łęgów występują m.in.: olsza, topola, wierzba, wiąz, jesion, dąb. Gatunkami występującymi we wszystkich zespołach łęgowych są: podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria), kostrzewa olbrzymia (Festuca gigantea), pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica), wiązówka błotna (Filipendula ulmaria) i bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea). Lasy łęgowe zaliczane są do roślinności azonalnej, nie związanej z określoną strefą roślinną (klimatyczną), ale ze specyfiką siedliska. Lasy te narażone są na wyniszczenia spowodowane m. in. pracami związanymi z regulacją koryt rzecznych oraz melioracjami wodnymi.

W latach 1902-1906 dokonano przebudowy węzła wodnego w Brdyujściu. Powstał wówczas Jaz Czersko Polskie, który w większym, niż dotychczas stopniu podpiętrzył wody Brdy. Port Drzewny powiększył się, spełniając odtąd również rolę portu zimowego dla statków i barek. Po 1920 r., w związku z załamaniem handlu drewnem, wewnętrzny port drzewny przekształcono w tor regatowy, który przynajmniej do lat 70. XX w. był najokazalszym tego typu obiektem w kraju i jednym z ważniejszych w Europie.

Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.
Rybitwa rzeczna (r. zwyczajna) (Sterna hirundo) – gatunek średniego ptaka wędrownego z rodziny mew. Zamieszkuje większość Eurazji i Ameryki Północnej oraz północną i północno-zachodnią Afrykę. Wędrowna, przeloty w IV - V i VII - IX. Zimuje w Afryce.

Największe piętno na obecnym krajobrazie zakola Wisły sprawiła jednak pruska regulacja Wisły, przeprowadzona głównie w latach 1880-1892. W rejonie zakola Wisły Wisłę skierowano w 500-metrowe, pogłębione koryto ograniczone ostrogami oraz opaskami. Rzeka uzyskała bieg regularnie kręty o łagodnych krzywiznach oraz stałej szerokości koryta. Głównymi budowlami regulacyjnymi były ostrogi podprądowe zbudowane z faszyny obrzuconej kamieniami. Spowolniały one przepływ wody w przestrzeniach między brzegiem, a linią regulacyjną, doprowadzając z czasem do zamulenia i zlądowienia tych obszarów.

Użytki zielone – są to grunty (łąki i pastwiska) zajęte pod uprawę traw lub innych upraw zielnych, zarówno naturalnych jak i powstałych w wyniku działalności rolniczej (zasianych). Ze względu na czas trwania użytkowania wyróżnia się użytki:
Dicrano-Pinion – syntakson w randze związku należący do klasy borów szpilkowych Vaccinio-Piceetea (zobacz też las iglasty). W zasadzie pokrywa się z tradycyjnym pojęciem borów sosnowych (choć zaliczane do niego są występujące na podobnych siedliskach lasy mieszane, a nawet liściaste).

Największe zmiany środowiskowe nastąpiły na zachodnim brzegu poniżej Fordonu, gdzie zalądowiono obszar kilkuset hektarów (rejon dawnego zachodniego ramienia Wisły). Drugim celem regulacji było ustabilizowanie brzegu wschodniego we „wnętrzu” zakola (po stronie Małej Kępy) i odepchnięcie głównego nurtu na zachód.

Dolina Dolnej Wisły (314.8) kraina geograficzna w północnej Polsce, obejmuje dolinę rzeki na odcinku od Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej w Bydgoszczy do delty w okolicach Gniewu. Jej długość wynosi ok. 120 km, a szerokość waha się w granicach 5–6 km; wysokość zboczy doliny to najczęściej 50–60 m, nachylenie dochodzi nawet do 50°. W skład DDW wchodzą trzy jednostki morfogenetyczne: dno doliny (płaski obszar ukształtowany wylewami Wisły), strefa zboczowa i wysoczyzna morenowa. Dolinę dzieli się również na trzy mezoregiony: Dolinę Fordońską, Kotlinę Grudziądzką i Dolinę Kwidzyńską. W DDW wykształcone są kilkunastokilometrowe rozszerzenia zwane basenami: Unisławski, Świecko-Chełmiński i Grudziądzki.
Meander (inaczej zakole) – fragment koryta rzeki o kształcie przypominającym pętlę lub łuk. Jest to forma związana z krętym przebiegiem koryta rzeki, tworzącym zakręty, pętle i nawroty.

Razem z pracami regulacyjnymi prowadzono osuszanie terenu, w celu wykorzystania żyznych mad doliny Wisły dla rolnictwa. Karczowano lasy łęgowe, budowano sieć rowów, dróg i wałów przeciwpowodziowych. W tym czasie z krajobrazu znikły lub zostały znacznie ograniczone pod względem zajmowanej powierzchni starorzecza i mokradła.

Port Drzewny w Bydgoszczy – akwen na rzece Brdzie w Bydgoszczy, służący do magazynowania drewna w jego spławie na zachód drogą wodną Wisła-Odra oraz przerobu w miejscowych zakładach przemysłu drzewnego. Został zbudowany w 1879 r., a rozbudowany w 1906 r. Po zmniejszeniu transportu drewna do Niemiec, co nastąpiło po 1920 r. był tylko częściowo wykorzystywany. W 1920 r. akwen w Brdyujściu zaadaptowano na tor regatowy, zaś nazwa "port drzewny" pozostała jako pojęcie używane w kontekście historycznym.
Ostatnie zlodowacenie – najmłodsze ze zlodowaceń plejstoceńskich. Miało trwać od 115 tys. lat temu do 11,7 tys. lat b2k (przed rokiem 2000). Poprzedza je interglacjał eemski, a po nim nastąpił holocen – interglacjał współczesny. Ostatnie zlodowacenie jest różnie nazywane, w zależności od regionów geograficznych: w północnej Europie Środkowej jest to zlodowacenie północnopolskie (zlodowacenie bałtyckie, Wisły lub Vistulian), w systemie alpejskim – Würm, w Ameryce Północnej – Wisconsin.

W związku z rozwojem kolejnictwa w rejonie zakola Wisły powstały dwa mosty: w 1861 r. kolejowy most portowy nad ujściowym odcinkiem Brdy, w ciągu linii kolejowej Bydgoszcz-Toruń, zaś w 1891 r. rozpoczęto nad Wisłą w Fordonie wznoszenie mostu stalowego kolejowo-drogowego o 18 przęsłach i długości 1325 m. Budowę ukończono w 1895 r. Ze względu na znaczenie strategiczne przeprawa została silnie ufortyfikowana warowniami i basztami strzelniczymi. Do czasu zniszczenia w 1945 r. był to najdłuższy most w Niemczech i na ziemiach polskich oraz trzeci co do długości w Europie.

Jaz walcowy – urządzenie hydrotechniczne służące piętrzeniu wody na rzekach, kanałach. Stopień piętrzenia jest większy niż w przypadku jazów iglicowych.
Gmina Dąbrowa Chełmińska – gmina wiejska w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie bydgoskim.

Po przejęciu Bydgoszczy i dolnej Wisły przez odrodzone państwo polskie (1920 r.) nie przeprowadzano już inwestycji na tak dużą skalę, jak w okresie wcześniejszym. Do ważniejszych przedsięwzięć w rejonie zakola Wisły należały:

przebudowa toru regatowego wraz z budową trybun (1924 r.),

budowa mostu przez dolną Brdę w ciągu magistrali węglowej (1930 r.),

odbudowa w skróconej formie mostu przez Wisłę w Fordonie (1950-1956),

odwrócenie i przedłużenie toru regatowego (1956 r.) oraz dalsze prace modernizacyjne na tym obiekcie (1980, 1997, 2004),

budowa słodowni w Fordonie, wyróżniającej się w elewacji miasta od strony rzeki (1971 r.),

budowa wałów przeciwpowodziowych w Fordonie (1982-1996) oraz zabudowy osiedli mieszkaniowych dzielnicy „Nowy Fordon”,

wyłączenie z eksploatacji starej śluzy Brdyujście pochodzącej z 1879 r. i uruchomienie nowej śluzy Czersko Polskie wraz z nowym kanałem ujściowym, który podzielił wyspę w Brdyujściu na dwie części (1999 r.),

ukończenie budowy oczyszczalni ścieków: „Kapuściska” (w Łęgnowie) i „Fordon” (w Łoskoniu) - początek XXI w..

Wisła granicą Bydgoszczy

Zakole Wisły było naturalną granicą ekspansji miasta Bydgoszczy, w ciągu wieków rozwijającego się równoleżnikowo wzdłuż rzeki Brdy.

Ptaki (Aves) – gromada stałocieplnych zwierząt z podtypu kręgowców. Jest najbardziej zróżnicowaną spośród gromad kręgowców lądowych – istnieje około 10 000 gatunków ptaków, które zamieszkują ekosystemy na całym świecie. Ich wielkość waha się od 5 cm u koliberka hawańskiego do 2,7 m u strusia.
Flis – rzeczny spław towarów. W dawnej Polsce stanowił jedną z najważniejszych form transportu oraz istotną gałąź gospodarki. Do najczęściej spławianych towarów należało zboże, transportowane na statkach, m.in. na specjalnie przystosowanych jednostkach zwanych komięgami, oraz drewno, spławiane w postaci tratew. Ponieważ najważniejszym i największym ośrodkiem portowym w dawnej Polsce był Gdańsk, to w naturalny sposób najważniejszą drogą wodną stała się Wisła, jakkolwiek do spławu intensywnie wykorzystywano również inne rzeki Rzeczypospolitej, np. Niemen, czy też Dniepr. W okresie największego rozkwitu gospodarki folwarcznej w ciągu jednego roku przez Wisłę przepływało ponad pół tysiąca szkut, tyle samo dubasów, prawie tysiąc komięg oraz ok. trzystu tratew.

Przez większość okresu historycznego Bydgoszcz nie graniczyła z Wisłą bezpośrednio, lecz jej znaczenie dla miasta było bardzo istotne. Połączenie z rzeką zapewniała Brda (9 km). Żeglowność tego szlaku umożliwiło rozwój Bydgoszczy jako ośrodka handlu spławnego, w którym gromadzono duże ilości zboża przywożonego z majątków szlacheckich, królewskich i kościelnych Krajny i Wielkopolski, w dogodnej porze spławianego Wisłą do portu gdańskiego.

Topola (Populus L.) – rodzaj drzew z rodziny wierzbowatych (Salicaceae Mirb.). Zalicza się do niego około 40 gatunków, spośród których typowym jest Populus alba L.. W Polsce występują trzy rodzime gatunki topoli: topola czarna, topola biała i topola osika. Topole czarna, biała i szara występują głównie w lasach łęgowych dużych dolin rzecznych, osika natomiast jest rozpowszechniona w lasach liściastych i mieszanych na terenie praktycznie całego kraju. Popularnym drzewem ozdobnym, ze względu na swój kolumnowy pokrój sadzonym zwłaszcza wzdłuż dróg jest topola włoska stanowiąca odmianę uprawną topoli czarnej. W uprawie często spotykane są także mieszańce topoli czarnej z gatunkami amerykańskimi, określane wspólnie mianem topoli kanadyjskiej. Inne topole sadzone często w Polsce to grupa określana zbiorową nazwą topoli balsamicznych. Pochodzą one z Ameryki Północnej oraz Azji i charakteryzują się wydzielaniem silnego, balsamicznego zapachu przez rozwijające się pąki i młode liście.
Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Pod koniec XIX wieku, podmiejskie wsie, rozlokowane po obu stronach Brdy, zamieniły się w przedmieścia przemysłowe, a na dolnej Brdzie powstał port rzeczny i port drzewny. Granice miasta oparły się o Wisłę ostatecznie w 1920 r., kiedy włączono w jego obszar Czersko Polskie, Brdyujście i Fordonek. W latach 1920-1940 i 1945-1954 do miasta należało nawet Zawiśle), na prawym brzegu rzeki.

EECONET (ang. European Ecological Network) - koncepcja europejskiej sieci ekologicznej zainicjowana w Holandii i przyjęta w 1992 roku przez Radę Europejską.
Jesion (Fraxinus L.) – rodzaj roślin z rodziny oliwkowatych (Oleaceae), który obejmuje ok. 60 gatunków drzew i krzewów. Występuje w umiarkowanej strefie półkuli północnej.

W 1973 r. do obszaru administracyjnego Bydgoszczy włączono nadwiślańskie miasto Fordon, zaś w 1977 r. dokonano włączenia kolejnych terenów, przygotowywanych pod zabudowę dzielnicy mieszkaniowej Nowego Fordonu. Obecnie co piąty mieszkaniec Bydgoszczy mieszka w bezpośrednim sąsiedztwie Wisły w największej i najmłodszej zarazem dzielnicy miasta.

Ostroga regulacyjna - kamienna lub faszynowa budowla na brzegu rzeki mająca na celu odepchnięcie nurtu rzeki dla ochrony brzegu przed podmywaniem. Ostroga jest jednym z rodzajów tam – tamą poprzeczną.
Olędrzy – pierwotnie osadnicy z Fryzji i Niderlandów, najczęściej wyznania mennonickiego, którzy w XVI-XVII wieku zakładali wsie w Prusach Królewskich, wzdłuż Wisły i jej dopływów, na Kujawach, Mazowszu i w Wielkopolsce. Posiadali umiejętność melioracji i reprezentowali wysoką kulturę rolną. Byli wówczas najzamożniejszą grupą chłopów. Zachowywali wolność osobistą, własną religię i przekonania. Po I rozbiorze Polski częściowo wyemigrowali na Ukrainę.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)