Byk - gwiazdozbiór - Polski Serwis Naukowy

Byk (łac. Taurus, dop. Tauri, symbol , skrót Tau) – duży i wyraźny gwiazdozbiór zodiakalny nieba północnego, leżący w pobliżu równika niebieskiego. Linia ekliptyki przechodzi w tym gwiazdozbiorze między formacją Plejad, a „głową byka”.

Pochodzenie nazwy gwiazdozbioru

Konstelacja ta, znana już w starożytności, przedstawia byka, którego postać, wedle mitologii greckiej, przybrał Zeus, aby, uciekając się do fortelu, porwać fenicką księżniczkę Europę.

Gwiazdozbiór ten na niebie sąsiaduje m.in. z Orionem, tworząc wielką scenę polowania.

Gwiazda zmienna zaćmieniowa – gwiazda, która obserwowana na ziemskim niebie wykazuje zmiany w swojej jasności. Zmienność gwiazd tego typu wynika z faktu, iż są one układami najczęściej podwójnymi, w których składniki systemu obiegając się, w regularnych odstępach czasu wzajemnie się zasłaniają. To wzajemnie zakrywanie się składników jest powodem zmiany jasności widomej.

Mgławice to obłoki gazu i pyłu międzygwiazdowego lub bardzo rozległe otoczki gwiazd (dawniej również tak nazywano galaktyki). W przestrzeni kosmicznej liczne są niewidoczne obłoki gazu możliwe do wykrycia tylko dzięki analizie ich widma w niewidzialnych dla oka zakresach. Ośrodek międzygwiazdowy gromadzi się w spiralnych ramionach galaktyk i jest w ciągłym ruchu. Jego tworzywo stanowią w 99% wodór i hel, zaś reszta to inne gazy oraz pył. Do mgławic należą także obłoki molekularne składające się głównie z wodoru dwuatomowego i tlenku węgla. Mają one temperaturę ok. 10 K. Miejscami zbijają się w gęste skupiska będąc kolebką nowych gwiazd. Rozmiary, temperatura i skład molekularny obłoku determinują rozmiary i przebieg życia rodzących się gwiazd (np. mgławica Oriona).

Gwiazdy

Najjaśniejszą gwiazdą w gwiazdozbiorze Byka jest Aldebaran – czerwony olbrzym 40 razy większy od Słońca i jednocześnie jedna z najjaśniejszych gwiazd na niebie (13. pod względem jasności na ziemskim niebie), gwiazda podwójna.

Inne jaśniejsze gwiazdy w Byku:

Al Nath (Beta Tauri 1,65 )

Alkione (Eta Tauri) 2,8, gwiazda wielokrotna

Alheka (Dzeta Tauri) 2,9, gwiazda zmienna

Theta Tauri i Theta Tauri (gwiazda zmienna) 3,87 i 2,97

Lambda Tauri 3,4, gwiazda zaćmieniowa, potrójna

Ain (Epsilon Tauri) 3,41

Omikron Tauri (Atirsagne) 3,53, gwiazda podwójna

Atlas (27 Tauri) 3,62

Prima Haydum (Gamma Tauri) 3,65

Elektra (17 Tauri) 3,72

Ksi Tauri 3,73

Secunda Haydum (Delta Tauri) 3,77

Maja (20 Tauri) 3,87

Ni Tauri 3,91

Inne znaczące gwiazdy, w tym zmienne, podwójne i wielokrotne:

Terminem supernowa określa się kilka rodzajów kosmicznych eksplozji, które powodują powstanie na niebie niezwykle jasnego obiektu, który już po kilku tygodniach bądź miesiącach staje się niemal niewidoczny. Istnieją dwie możliwe drogi prowadzące do takiego wybuchu: w jądrze masywnej gwiazdy przestały zachodzić reakcje termojądrowe i pozbawiona ciśnienia promieniowania zaczyna zapadać się pod własnym ciężarem, lub też biały karzeł tak długo pobierał masę z sąsiedniej gwiazdy, aż przekroczył masę Chandrasekhara, co spowodowało eksplozję termojądrową. W obydwu przypadkach, następująca eksplozja supernowej z ogromną siłą wyrzuca w przestrzeń większość lub całą materię gwiazdy. Utworzona w ten sposób mgławica jest bardzo nietrwała i ulega całkowitemu zniszczeniu już po okresie kilkudziesięciu tysięcy lat, znikając zupełnie bez śladu. Z tego powodu w naszej Galaktyce znamy obecnie zaledwie 265 pozostałości po supernowych, choć szacunkowa liczba tego rodzaju wybuchów w ciągu ostatnich kilku miliardów lat jest rzędu wielu milionów.

Gwiazdy zmienne typu R Coronae Borealis, gwiazdy typu R CrB - grupa gwiazd zmiennych wybuchowych, nadolbrzymów o nieregularnym okresie zmienności. Pierwszą odkrytą gwiazdą tej grupy jest R Coronae Borealis.

R Tauri – gwiazda zmienna, miryda

RV Tauri – prototyp dla gwiazd zmiennych pulsujących (nadolbrzymów typów widmowych G i K)

BU Tauri (28 Tauri, Plejone) – zmienna nieregularna

HU Tauris – gwiazda zmienna zaćmieniowa (typu β Per)

TU Tauri – gwiazda zmienna półregularna (typu R CrB)

Kappa Tauri – podwójna

Tau Tauri – podwójna

Fi Tauri – podwójna

Chi Tauri – podwójna

60 Tauri – podwójna

Obiekty niegwiazdowe: gromady gwiazd i mgławice

Aldebarana otacza najbliższa oficjalnie rozróżniana gromada otwarta – Hiady, której najjaśniejsze gwiazdy, wraz z Aldebaranem, tworzą głowę byka. Hiady są oddalone od nas o około 150 lat świetlnych. Do gromady tej nie zalicza się samego Aldebarana, bo mimo że na niebie widoczny jest na tle gromady, to jednak znajduje się dużo bliżej. Nieopodal Hiad znajduje się druga, chyba najbardziej znana gromada otwarta, a zarazem jeden z najłatwiej zauważalnych obiektów na niebie – Plejady, których układ przypomina trochę kształt Małego Wozu. Plejady są oddalone od Ziemi o około 450 lat świetlnych. Na długo eksponowanych zdjęciach tej gromady widać obraz otaczającej je mgławicy. W Byku znajduje się też bardzo ciekawa mgławica M1 – Mgławica Kraba. Jest to pozostałość po wybuchu supernowej; przy pomocy dobrej lornetki ujrzymy ten obiekt w postaci drobnej plamki. W gwiazdozbiorze znajdują się również NGC 1554 i 1555.

Aldebaran (α Tauri, Alpha Tauri, "Oko Byka") - gwiazda podwójna, najjaśniejszy obiekt gwiazdozbioru Byka (+0,85 mag.) i czternasty pod względem jasności na nieboskłonie. Gwiazda oddalona jest o 65,1 roku świetlnego od Ziemi (wg pomiarów satelity Hipparcos).

Gwiazdozbiór (konstelacja) to grupa gwiazd zajmujących określony obszar sfery niebieskiej. Z czasem gwiazdy te połączono w symboliczne kształty i nadano im nazwę pochodzącą z mitologii (np. gwiazdozbiór Centaura, Cefeusza itp). Gwiazdy tworzące gwiazdozbiór nie są ze sobą zazwyczaj fizycznie związane, a ich bliskie położenie na niebie jest wywołane geometrycznym efektem rzutowania ich położeń na sferę niebieską.

Inne gromady gwiazd w Byku:

NGC 1647 – gromada otwarta

NGC 1746 – gromada otwarta

NGC 1807 – gromada otwarta

NGC 1817 – gromada otwarta

Zobacz też

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Gwiazdozbiór Byka

Zobacz hasło Byk w Wikisłowniku

Zobacz w Wikiźródłach Wół

lista gwiazd w gwiazdozbiorze Byka

lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach

Bibliografia

Ian Ridpath, Wil Tirion: Collins Stars and Planets Guide (Collins Guide). Collins, 2007. ISBN 978-0-00-725120-9.

J. Desselberger, J. Szczepanik: Tablice astronomiczne z przewodnikiem po gwiazdozbiorach. Bielsko-Biała: Wydawnictwo PARK, 2002, s. 69-72. ISBN 83-7266-156-1.

Linki zewnętrzne

The Deep Photographic Guide to the Constellations: Taurus

BBC article on the possibility of Taurus being represented in Lascaux

WIKISKY.ORG: Taurus constellation