Canoe - łódź - Polski Serwis Naukowy

Podróżne canoe na porohach rzeki Niagara

Typowe indiańskie canoe z kory brzozowej

Canoe (pol. Kanu), to tradycyjna łódź wiosłowa (czasem żaglowa) Indian północnoamerykańskich; stanowiła ogromny wkład w eksplorację i podbój wschodnich obszarów kontynentu przez przybyszów z Europy, którym ułatwiała poruszanie się po bogatym w rzeki i jeziora terenie.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Ameryka Północna – kontynent o powierzchni 24 242 000 km² (co stanowi 16,3% całkowitej powierzchni lądów na kuli ziemskiej), położony na półkulach: północnej i zachodniej. Do Ameryki Północnej należy Ameryka Środkowa.

Pierwotnie były to dłubanki (czasem z drewna balsa) o coraz doskonalszych kształtach, ale w czasach historycznych pojawiły się canoe kryte korą lub skórami zwierzęcymi, przy czym spoiny uszczelniano żywicami lub tłuszczami zwierzęcymi. Kryte korą brzozową canoe było lekkie i tym samym łatwe do przenoszenia pomiędzy ciekami wodnymi, miały małe zanurzenie, a więc mogły poruszać się nawet wzdłuż niewielkich strumieni. Sposób wiosłowania tymi wąskimi i wywrotnymi łodziami pozwalał Indianom i traperom poruszać się cicho i szybko.

Ogorzałka wełnista (Ochroma lagopus Sw.), popularnie nazywana balsą – gatunek drzewa z rodziny wełniakowatych. Występuje w lasach Ameryki Południowej i Środkowej oraz na Antylach i Cejlonie. Jest często uprawiany wzdłuż atlantyckich wybrzeży Ameryki Południowej.

Świerk (Picea A. Dietr.) – rodzaj wiecznie zielonych drzew z rodziny sosnowatych (Pinaceae), który obejmuje około 35 gatunków. Występuje na obszarach chłodnych i umiarkowanych półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest Picea rubra A. Dietrich.

Szkielet canoe budowano z gałęzi świerkowych, wyjątkowo z czerwonego cedru. Pokrycie z kory zszywano przy użyciu włókien roślinnych lub jelit zwierzęcych, a następnie uszczelniano. Wewnątrzne lico kory znajdowało się po wewnętrznej stronie łodzi, gdy powierzchnię zewnątrzną – często bogato malowaną – stanowiła zewnętrzna gładź kory brzozowej. Dziób i rufa były zakończone półokrągło ze znaczym wychyleniem w kierunku wnętrza łodzi. Symetria canoe powodowała, że można było nim pływać w obu kierunkach, przy prostej zmianie osadzenia wioślarzy.

Traper - myśliwy, który za pomocą pułapek (ang. trap) poluje na zwierzęta futerkowe (lisy, norki, gronostaje itp.). Określeniem tym posługujemy się zwłaszcza odnośnie do takich myśliwych z Ameryki Północnej (USA, Kanada), chociaż ludzi trudniących się tym zawodem spotkać możemy i w innych rejonach świata (np. Syberia). Poprzez swój zawód często spotykali się z Indianami na preriach Kanady i USA, kontakty te zazwyczaj przynosiły korzyść i Traperom, jak i Indianom, zwani "Białymi Indiańcami"

Żywica - substancja zawarta w niektórych roślinach, najczęściej w drzewach, szczególnie iglastych. Służy do zabezpieczania miejsc będących ranami drzewa. Żywica ma analogiczne znaczenie, co płytki krwi w ciele kręgowców. Barwa żywicy zależna jest od gatunku drzewa, z którego została pozyskana (od białej, przezroczystej do szarej).

Canoe były używane na wschód od Gór Skalistych, a zwłaszcza w regionie Wielkich Jezior. Różniły się rozmiarami: od małych jedno- i dwuosobowych do poruszania się po mniejszych rzekach i strumieniach, aż po canoe podróżne (wojenne) o długości 12-13 metrów z ośmioma, a nawet dziesięcioma wioślarzami (wyjątkowo budowano jeszcze większe, obsługiwane nawet przez dwudziestu wioślarzy-wojowników) do poruszania się w obrębie krainy Wielkich Jezior. Canoe średniej wielkości (około 8-metrowej długości), służące do poruszania się po mniejszych jeziorach i średniej wielkości rzekach, obsługiwało zazwyczaj 4-5 ludzi, najczęściej podczas wypraw wojennych.

Wodospad – swobodny, pionowy spadek wody rzecznej, spowodowany istnieniem w korycie rzeki wyraźnego progu skalnego o wysokości od kilku do kilkuset metrów. Wodospad występuje w górnych odcinkach biegu rzek, w miejscach gdzie rzeka przecina warstwę twardych skał. Skały te, wymywane wolniej niż miękkie podłoże w dolnym biegu rzeki, tworzą stopień, z którego woda spada w dół. Szereg wodospadów nazywa się kaskadą.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Niewątpliwą ciekawostką była znaczna elastyczność konstrukcji, co pozwalało pokonywać w canoe porohy, a nawet mniejsze wodospady.

Zobacz też

Kanadyjka

Przypisy

↑ Pritzker, s.186
Pritzker, s.167
Pritzker, s.211
Grant, s.68

Bibliografia

Bruce Grant: Concise Encyclopedia of the American Indians, Wings Books, New York 1989, ISBN 0-517-69310-0

Barry M. Pritzker: A Native American Encyclopedia, Oxford University Press 2000, ISBN 0-19-513877-5

Kanadyjka (łódź)

Poroh, szypot, sula, szum – bystrze, rodzaj poprzecznego progu skalnego w korycie rzeki, zbudowanego ze skał znacznie odporniejszych na erozję, nie powodujących jednak powstania swobodnego spadku wody jak wodospad. Mianem porohów najczęściej określa się progi na Dniestrze i Dnieprze.

Kanadyjka, nazywana także canoe lub kanu – niewielka łódź turystyczna lub sportowa. Napędzana wiosłem o jednym piórze (pagajem). Załoga klęczy lub siedzi twarzą do kierunku płynięcia.