Cape Breton - Polski Serwis Naukowy

Cape Breton (franc.: île du Cap-Breton, szkocki gaelicki: Eilean Cheap Breatuinn, Míkmaq: Únamakika) – wyspa na Oceanie Atlantyckim u północnych wybrzeży Ameryki Północnej. Powierzchnia 10 311 km², 147 454 mieszkańców (2001). Nazwa wyspy nawiązuje do europejskiego regionu, Bretanii. Współrzędne geograficzne: 46°10′N 60°45′W / 46.167, -60.75.

Strumień (strumyk) – mały naturalny ciek wodny, zazwyczaj uchodzący do rzeki. Strumienie płyną w terenie o różnicowanej rzeźbie, w wąskim, płytkim korycie o niewielkim spadku i zlewni na ogół nieprzekraczającej 20 km². W Polsce są najczęściej spotykane na pogórzach i w najwyższych partiach pojezierzy. Strumienie okresowe mogą powstawać po silnych opadach deszczu, roztopach.
Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Wyspa Cape Breton stanowi część kanadyjskiej prowincji Nowa Szkocja. Od stałego lądu oddziela ją Cieśnina Cabota, istnieje jednak połączenie poprzez groblę Canso Causeway. Północne i zachodnie wybrzeża Cape Breton leżą nad Zatoką Świętego Wawrzyńca, natomiast południowe i wschodnie obmywa Ocean Atlantycki. Ukształtowanie powierzchni wyspy jest południkowe, wysokości względne rosną z południa na północ, osiągając kulminację nieopodal północnego przylądka wyspy. Słonowodne jezioro Bras d'Or zajmuje większość powierzchni centralnej części wyspy.

Guglielmo Marconi (ur. 25 kwietnia 1874 w Bolonii, Włochy, zm. 20 lipca 1937 w Rzymie, Włochy) – włoski fizyk i konstruktor, laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w roku 1909 za wkład w rozwój telegrafii bezprzewodowej.
Fiord - rodzaj głębokiej zatoki wrzynającej się w ląd, często rozgałęzionej, typowo z charakterystycznymi stromymi brzegami miejscami dochodzącymi do 1000 metrów. Fiordy powstały przez zalanie żłobów i dolin polodowcowych.

Pod względem administracyjnym wyspa podzielona jest na 4 hrabstwa (z 18 tworzących prowincję Nowa Szkocja): Cape Breton, Inverness, Richmond oraz Victoria. Ich łączna populacja to 147 454 osoby (według spisu z 2001 roku), co stanowi ok. 16% ludności prowincji i oznacza spadek zaludnienia o 6,8% w stosunku do poprzedniego spisu z roku 1996. Około 72% ludności zamieszkuje Region Municypalny Cape Breton (Cape Breton Regional Municipality, CBRM) zajmujący większość hrabstwa Cape Breton, z wyjątkiem obszaru rezerwatów indiańskich Eskasoni 3 i Membertou 28B, oraz wąskiego pasa wzdłuż wybrzeża, zwanego Industrial Cape Breton, będącego swoistym skansenem przemysłowym, dokumentującym historię górnictwa, hutnictwa i przemysłu w XIX i XX wieku w tym regionie.

. Są to drugorzędne jednostki podziału administracyjnego, wyznaczane na podstawie przeprowadzanego co 5 lat spisu ludności. Mogą służyć jako samorząd i wtedy nazywane są (podana nazwa angielska i francuska, w nawiasach propozycje tłumaczeń):
Cieśnina Cabota – cieśnina oddzielająca Nową Fundlandię i wyspę Cape Breton. Łączy Ocean Atlantycki z Zatoką Świętego Wawrzyńca. Jej szerokość wynosi ok. 50 km.

Historia

Pierwotnymi mieszkańcami wyspy Cape Breton byli Indianie. W momencie odkrycia Cape Breton przez Europejczyków zamieszkiwało ją plemię Míkmaq. Giovanni Caboto (John Cabot) opisywał swój pobyt na Cape Breton w 1497 roku, jednakże część historyków podważa prawdziwość jego relacji.
8 lutego 1631 Karol I Stuart podarował wyspę Cape Breton Robertowi Gordononowi z Lochinvar i jego synowi, również Robertowi.
Osadnictwo - całokształt działalności grup ludzkich wywołujący zmiany w środowisku geograficznym. Obejmuje ono proces zajmowania, podziału i użytkowania terenu wraz ze wszystkimi wytworami powstałymi w ramach tej działalności i służącymi jej. (wg Z. Woźniaka)
Przemysł – dział produkcji materialnej, w którym wydobywanie zasobów przyrody i dostosowanie ich do potrzeb ludzi odbywa się na dużą skalę, na zasadzie podziału pracy i za pomocą maszyn. Jego rozwój decyduje o poziomie i tempie rozwoju gospodarczego, gdyż jest jedynym działem gospodarki wytwarzającym środki pracy[potrzebne źródło].

Louisbourg - współcześnie

Na Cape Breton intensywną akcję osadniczą prowadzili Francuzi, którzy przyłączyli ją do swej kolonii, Akadii. Na początku XVIII wieku w centralnej części wyspy wzniesiono fort Ste-Anne, zastąpiony później przez znacznie potężniejszą fortyfikację, Louisbourg. Służyło to ochronie drogi wodnej do Zatoki Świętego Wawrzyńca oraz francuskich rybaków, łowiących na leżącej nieopodal ławicy Grand Banks. Francuzi nazywali wyspę "Île Royale" (Wyspa Królewska). Pozostawała ona we władaniu Francji aż do układu paryskiego z 1763 roku, w którym Francja zrzekała się większości swych północnoamerykańskich posiadłości na rzecz korony brytyjskiej. Brytyjczycy przyłączyli Cape Breton do kolonii Nowa Szkocja, obejmującej wówczas także Nowy Brunszwik.
Autostrada (wł. autostrada, niem. Autobahn, fr.autoroute, ang. motorway, freeway) oznaczona symbolem A (wg Ustawy z dnia 21 marca 1985 – Ustawa o drogach publicznych, stan na 6 kwietnia 2005) – droga publiczna o ograniczonej dostępności, przeznaczona wyłącznie do ruchu pojazdów samochodowych, charakteryzująca się bezkolizyjnymi skrzyżowaniami oraz podzielona na pasy ruchu dla różnych szybkości i kierunków (co najmniej dwa w każdą stronę, oddzielone pasem zieleni lub barierami). Autostrada wyposażona jest w miejsca obsługi podróżnych, pojazdów i przesyłek, przeznaczone wyłącznie dla użytkowników drogi.
Indianie – najliczniejsza i najbardziej zróżnicowana z trzech – obok Inuitów (Eskimosów) i Aleutów – grup ludności tubylczej (rdzennej, autochtonicznej) zamieszkujących oba kontynenty amerykańskie, obejmująca – zarówno dawniej, jak i dziś – setki ludów, plemion i grup o bardzo różnym charakterze i stopniu rozwoju. W tradycyjnej antropologii zaliczani są do rasy żółtej.

Osadnictwo brytyjskie na Cape Breton rozpoczęło się podczas wojny siedmioletniej, byli to przeważnie imigranci z Irlandii. Wielu z nich zmieszało się później z osiadłymi na wyspie wcześniej Francuzami, tworząc nową mieszankę kulturową. W okresie 1763-1784 wyspa była administracyjnie podporządkowana kolonii Nowa Szkocja i zarządzana z Halifaksu.
Prasa (łac. presso tłoczyć) – określenie dzienników, czasopism i "środków masowego przekazywania powstałych w wyniku postępu technicznego" o charakterze informacyjnym, wydawanych periodycznie, nie rzadziej niż raz do roku, wyróżniających się stałym tytułem i kolejnym numerem. Określenie "prasa" pochodzi od nazwy maszyny drukarskiej i sposobu powstawania "prasy", który polega na odciskaniu znaków na papierze. Informacja jest podawana za pomocą pisma i obrazu stałego lub, w przypadku mediów elektronicznych, za pomocą dźwięku, wizji lub innej metody przekazywania informacji. Prasa zalicza się do mediów jednokierunkowych, co oznacza pewną pasywność i powoduje brak bezpośredniej reakcji odbiorcy w stronę nadawcy.
Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa".

W roku 1784 dokonano podziału dotychczasowej kolonii Nowa Szkocja na 3 części: Nowy Brunszwik, Cape Breton oraz część leżącą na półwyspie Nowa Szkocja, którą połączono z koloniami Wyspa Księcia Edwarda oraz Nowa Fundlandia. Stolicą nowo utworzonej kolonii Cape Breton zostało Sydney.
W 1820 Cape Breton ponownie przyłączono do Nowej Szkocji. Powody takiej zmiany były ekonomiczne – wielkie zyski zaczął przynosić przemysł oraz górnictwo wyspy, zwłaszcza wydobycie węgla kamiennego z pola wydobywczego Sydney (obecnie tereny te stanowią jako Industrial Cape Breton skansen przemysłowy). Począwszy od końca XIX wieku zaczęły zacieśniać się związki z kontynentem, ludność wyspy nie izolowała się już tak jak miało to miejsce wcześniej, co zostało wymuszone przez rozwój rybołówstwa i przemysłu.
Irlandia (irl. Éire [ˈeːɾʲə]; ang. Ireland) – państwo w Europie Zachodniej, od 1973 państwo członkowskie Wspólnoty Europejskiej. Zajmuje większość terytorium wyspy o tej samej nazwie.
Laboratorium – to miejsce, gdzie przeprowadza się tę część badań naukowych, która wymaga wykonywania wielu powtarzalnych eksperymentów w ściśle kontrolowanych warunkach.

W pierwszej połowie XIX wieku na wyspie osiedliła się duża grupa imigrantów ze Szkocji, a dokładniej z Highlands, osadnictwo to liczyło ok. 50 000 osób i było spowodowane niepokojami wewnętrznymi w ich ojczyźnie. Ich współcześni potomkowie zdominowali kulturę wyspy, stanowią też większość tutejszych elit intelektualnych i finansowych. Nadal część z nich używa szkockiego gaelickiego jako pierwszego języka. Na przełomie XIX i XX wieku podejmowane były wysiłki w celu wyrugowania języka gaelickiego z życia publicznego, m.in. likwidując nauczanie szkolne w tym języku. Także anglojęzyczne media miały swój udział w zapoczątkowaniu procesu wymierania języka gaelickiego na Cape Breton.
Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma – "Nauka Przebudzonego") – system filozoficzno-etyczny uznawany przez wielu ludzi za religię, rzadziej za psychologię. Założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Jako religia buddyzm zalicza się do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.
Alexander Graham Bell (ur. 3 marca 1847 w Edynburgu, zm. 2 sierpnia 1922 w Beinn Bhreagh, Nowa Szkocja w Kanadzie) – szkocki wynalazca telefonu i kilkudziesięciu innych wynalazków telekomunikacyjnych. Z zawodu był logopedą i nauczycielem muzyki.

Zwrot nastąpił w latach 50. XX wieku, kiedy to zaczęto dostrzegać rolę turystyki jako ważnego źródła dochodów. Uznano kulturę gaelicką, w tym język, za element mogący wypromować wyspę dla celów turystycznych. Gaelicki powrócił do szkół, utworzono też "Gaelic College of Celtic Arts and Crafts" (Gaelickie Kolegium Sztuk i Rzemiosł), zaprzestano prób anglicyzacji kultury szkockiej.
Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.
Październik – dziesiąty miesiąc w roku, wg używanego w Polsce kalendarza gregoriańskiego, ma 31 dni. Jest najdłuższym miesiącem w roku kalendarzowym, ponieważ wypada wtedy zmiana z czasu letniego na zimowy (jest dłuższy o jedną godzinę od pozostałych 31-dniowych miesięcy). Nazwa miesiąca (wg Brücknera) (dawniej również paździerzec) pochodzi od słowa paździerze oznaczającego "odpadki od lnu lub konopi". Obok tego funkcjonowały również nazwy: paździerzec, paździerzeń, pościernik, a także winnik (por. starogermańska nazwa miesiąca Weinmond).

Na początku XX wieku na Cape Breton prowadziło działalność i dokonywało swych odkryć dwóch słynnych wynalazców: Alexander Graham Bell i Guglielmo Marconi.
Po sukcesie, także finansowym, wynalazku telefonu, Bell nabył w 1885 roku ziemię nieopodal Baddeck. W jego posiadłości funkcjonowało dobrze wyposażone laboratorium, w którym opracowywano projekty nowych konstrukcji. M.in. powstały tam plany wodolotu, a także zbudowano prototyp samolotu Silver Dart, którym dokonano pierwszego kontrolowanego lotu nad terytorium Kanady. Bell pracował tu także nad wynalazkiem żelaznego płuca.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Włosi – naród zamieszkujący Włochy. We Włoszech jest ich około 56 mln, z czego prawie połowa wszystkich osób pochodzenia włoskiego mieszka poza Włochami a najwięcej w Brazylii, Argentynie i w USA. Mówią językiem włoskim. Religią większości Włochów jest katolicyzm.

Marconi natomiast rozsławił wyspę, gdyż właśnie z niej, a konkretnie ze stacji nadawczej w Glace Bay dokonał po raz pierwszy udanego przesyłu sygnału radiowego przez Atlantyk, sygnał odebrano w stacji odbiorczej Poldhu w Kornwalii (Anglia).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)