Car - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy tytułu władcy. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Car (bułg. цар, ros. царь, srb. цар / car) – tytuł władcy, pochodzący ze starosłowiańskiego zniekształcenia tytułu cesarza (z łac. caesar).

Z formy cěsarь powstała na gruncie cerkiewnym cьsarь gdzie redukcja ě ⇒ ь spowodowana była słabym wymawianiem tej samogłoski w pozycji przedakcentowej. Dalszą redukcją był zanik nieakcentowanego jeru miękkiego, być może pod wpływem sąsiedztwa blisko brzmiących c i s. W języku rosyjskim cьsarь zamienił się w caŕ (царь), dopełniacz caria (царя), z niego rozwinęły się terminy carica (царица), carstwo (царство), carskij (царский), carstwowat' (царствовать) = „panować, rządzić”, carstwowanije (царствование) = „panowanie” etc., ale źródłosłów zachował się w formie cesariewicz (цесаревич) = „następca tronu”.

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

Cesarzewicz (ros. Цесаревич) - termin określający następcę tronu Rosji, a także część jego oficjalnej tytulatury (dokładnie: Jego Imperatorska Wysokość Następca Cesarzewicz i Wielki Książę) od 1797 roku. Jego żeńskim odpowiednikiem jest cesarzówna.

Początkowo słowiański termin używany na określenie cesarzy bizantyjskich, stąd też na określenie Konstantynopola powstały Cariь gradъ, Carь gradъ, które dały później formę rosyjską Carьgrad, Cariegrad, ukraińską Carehrad i wersję spolszczoną Carogród. Od IX-X wieku tytuł ten przyjęli władcy bułgarscy, a w latach 1346-1371 używali go także serbscy. Od 1910 do 1946 roku król Bułgarii nosił tytuł cara.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.

Teoria Trzech Rzymów – koncepcja historiozoficzna stworzona przez mnicha Filoteusza z Pskowa pod koniec XV wieku. Teoria trzech Rzymów głosiła, że pierwszy Rzym upadł na skutek herezji, drugi Rzym – Konstantynopol na skutek zdrady prawdziwej wiary, trzecim Rzymem jest Moskwa a czwartego już nie będzie. Najstarszym zachowanym dokumentem, w którym teoria trzech Rzymów została zaprezentowana jest list Filoteusza do księcia Wasyla III Rurykowicza z 1510.

W Rosji tytulatura carska równoznaczna była tytulaturze królewskiej, natomiast wprowadzona przez Piotra I Wielkiego tytulatura imperatorska, równoznaczna była tytulaturze cesarskiej.

Pierwszym carem rosyjskim był wielki książę moskiewski Iwan IV Groźny, który przyjął ten tytuł w 1547 roku, jako wnuk księżniczki Zofii z dynastii Paleologów (rządzącej w Bizancjum w latach 1259-1453). Tytuł cara oznaczał nie tylko pretendowanie do kontynuacji tradycji Cesarstwa Bizantyjskiego i zwierzchnictwa nad światem prawosławnym (doktryna Moskwa – Trzeci Rzym), ale przede wszystkim dążenie do zjednoczenia wszystkich ziem ruskich. Od 1721 roku, decyzją cesarza Piotra I, tytuły cara i imperatora wobec władców rosyjskich używane są zamiennie. Co ciekawe, dyplomacja I Rzeczypospolitej nie uznawała obu rosyjskich tytułów monarszych, aż do 1764 roku, tytułując władców Rosji wielkimi książętami moskiewskimi.

Carstwo Serbskie (serbski: Српско Царство, Srpsko Carstvo) było średniowiecznym bałkańskim imperium, które powstało ze średniowiecznego Królestwa Serbskiego w XIV wieku. Carstwo Serbskie istniało od 1346 do 1371 i było jednym z największych państw tamtego okresu.

Św. Mikołaj II Aleksandrowicz Romanow, ros. Николай II, Николай Александрович Романов, ur. 6 maja/18 maja 1868 w Petersburgu, zm. 16/17 lipca 1918 w Jekaterynburgu) – ostatni cesarz Rosji, panujący w latach 1894-1917. Koronowany w Moskwie 26 maja 1896; syn Aleksandra III z dynastii Romanowów i jego żony carycy Marii Fiodorowny. Święty prawosławny.

Ostatnim carem Rosji był Mikołaj II, panujący w latach 1894-1917. Ostatnim carem Bułgarii był Symeon II, późniejszy premier tego państwa do lipca 2005.

Rządzące cesarzowe Rosji, jak również małżonki carów nazywano caryca (ros. цaрицa), syna cara carewicz (ros. цapeвич), następcę tronu cesarzewicz (ros. цесаревич), a córki carewna (ros. цapeвнa).

W języku staropolskim odpowiednikiem „cara” ('cesarza') był carz.

Wielki książę (łac. magnus dux, franc. Grand Duc, niem. Grossherzog (Großfürst)), ros. великий князь (welikij kniaź) - tytuł feudalny i arystokratyczny, między rangą królewską a książęcą.

Chan – tytuł oznaczający władcę w dawnych krajach Azji Środkowej; także część imienia, oznaczająca wysokie urodzenie w krajach muzułmańskich. W Mongolii, i państwach rządzonych przez potomków Czyngis-chana, tytuł ten był odpowiednikiem króla, a funkcja Wielkiego Chana odpowiednikiem Cesarza.

Carem (carzem) prócz wymienionych władców słowiańskich nazywano także władców Gruzji oraz chanów tatarskich, zwłaszcza chana krymskiego – car perekopski (zob. Złota Orda, Wielka Orda, Chanat Krymski, Chanat Kazański, Chanat Syberyjski i in.). Stąd carewiczami (carzewicami, carzykami) określano także synów chana oraz jego potomków w dalszych pokoleniach.

Chanat Kazański - państwo z ośrodkiem w Kazaniu powstałe około połowy XV wieku w wyniku rozpadu Złotej Ordy, w 1552 roku podbite przez Wielkie Księstwo Moskiewskie.

Jer to głoska tworząca sylabę, tzw. półsamogłoska lub samogłoska zredukowana. Jery powstały w wyniku skrócenia samogłosek i oraz u, jak również innych samogłosek wywodzących się z języka praindoeuropejskiego. Szacuje się, że zaczęły funkcjonować we wczesnej epoce prasłowiańskiej.

Państwa będące caratami

Carstwo Rosyjskie

Carstwo Bułgarii

Carstwo Serbskie

Zobacz też

Zobacz hasło car w Wikisłowniku

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o carze

Przypisy

Józef Birkenmajer, O tytułach cesarz i król (dokończenie), „Język Polski” 1938, nr 5 (listopad/grudzień), wymaga DjVu.