Iwan IV Groźny

Siergiej Wasilijewicz Iwanow W czasach smuty

Kozacy pod wodzą Jermaka zdobywają Syberię. Obraz pędzla Wasilija Surikowa namalowany w 1895

Piotr I Wielki

Carstwo Rosyjskie (ros. Русское царство, "Carstwo Ruskie") – państwo historyczne istniejące w latach 1547–1721 i rozciągające się od wschodniej Europy poprzez północną część Azji po Ocean Spokojny. Carstwo Rosyjskie było kontynuacją Wielkiego Księstwa Moskiewskiego (1328-1547). W 1547 roku odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na „cara Wszechrusi”, co dało początek Carstwu Rosyjskiemu. Carowie rosyjscy nadal jednak używali (do 1917 roku) tytułów m.in. wielkich książąt włodzimierskich, twerskich i moskiewskich.

Po upadku Bizancjum i podboju Bałkanów oraz Kaukazu przez Turków Wielkie Księstwo Moskiewskie, a później Carstwo Rosyjskie stało się jedynym niepodległym państwem prawosławnym. Moskwa, jako spadkobierczyni Bizancjum aspirowała wówczas do roli stolicy świata prawosławnego, co wyrażono m.in. w teorii trzech Rzymów.

Początki Carstwa Rosyjskiego

W 1472 roku Iwan III Srogi poślubił Zofię Paleolog, bratanicę ostatniego cesarza bizantyjskiego, Konstantyna XI Dragazesa. Po upadku Cesarstwa Bizantyjskiego (1453) Wielkie Księstwo Moskiewskie zyskało na znaczeniu jako spadkobierca Bizancjum. Jako herb państwa przejęto bizantyjskiego dwugłowego orła oraz wprowadzono bizantyjski ceremoniał dworski. Aspiracje Księstwa Moskiewskiego sformułowano w tezie o Moskwie jako „trzecim Rzymie”. W 1478 Iwan III jako pierwszy władca przyjął tytuł zarówno wielkiego księcia jak i cara Wszechrusi, choć dopiero Iwan IV Groźny podniósł de facto państwo ruskie do rangi carstwa. Od tej chwili władcy Wielkiego Księstwa stali się spadkobiercami Bizancjum i zaczęli używać tytułu władców bizantyjskich „carów-cesarzy”. Wielkie Księstwo Moskiewskie istniało formalnie do 1547 roku, kiedy to wielki książę moskiewski Iwan IV Groźny przybrał tytuł cara Rosji, dając początek Carstwu Ruskiemu.

Rządy Iwana IV Groźnego

 Osobny artykuł: Iwan IV Groźny.

Iwan IV wstąpił na tron w wieku 17 lat. 16 stycznia 1547 przyjął tytuł cara Rosji. Oficjalny tytuł brzmiał:

«Мы, великiй государь Иванъ, Божiею милостiю царь и великiй князь всеа Русiи, Владимирскiй, Московскiй, Новгородцкiй, Псковскiй, Резанскiй, Тверскiй, Югорскiй, Пермскiй, Вятцкiй, Болгарскiй и иныхъ», później dodano «Казанскiй, Астараханскiй», «и всеа Сибирскiе земли повелитель».

«Мy, wielki hospodar Iwan, z bożej łaski car i wielki kniaź całej Rusi, Włodzimierski, Moskiewski, Nowogrodzki, Pskowski, Riazański, Twerski, Jugorski, Permski, Wiacki, Bułgarski etc.», później dodano «Kazański, Аstrachański», «i władca całej Syberii».

W 1555 r. Iwan IV przeprowadził gruntowną reformę systemu prawnego państwa i usprawnił jego administrację. Jego rządy, mimo wielu pozytywnych reform wewnętrznych, wyniszczyły kraj. Szczególną rolę odegrała wprowadzona dla złamania opozycji bojarskiej tzw. opricznina – spowodowała ona ruinę gospodarczą znacznych obszarów Rosji.

Iwan IV prowadził politykę ekspansji. Za jego panowania Rosja zdobyła Kazań, Astrachań i zachodnią Syberię. Doprowadzono też do nawiązania kontaktów handlowych z Anglią, Holandią i innymi krajami zachodnioeuropejskimi. W 1552 zlikwidował Chanat Kazański. Uderzył też na państwo Zakonu Kawalerów Mieczowych w Inflantach zdobywając w 1558 Dorpat i Narwę, rozpoczynając wojny inflanckie. Kontynuował ekspansję Rosji na wschodnie ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego. W czasie wojny litewsko-rosyjskiej 1558-1570 wojska rosyjskie zdobyły m.in. Połock (1563). W 1582 zawarł rozejm w Jamie Zapolskim z królem Polski Stefanem Batorym, kończący wojnę o Inflanty toczoną z państwem polsko-litewskim.