Cecil Rhodes - Polski Serwis Naukowy

Cecil John Rhodes (1853-1902)

Cecil John Rhodes (ur. 5 lipca 1853 w Bishop's Stortford, Herefordshire w Anglii, zm. 26 marca 1902 w Muizenberg, obecnie dzielnica Kapsztadu) - polityk brytyjski, przedsiębiorca. Twórca idei "od Kapsztadu do Kairu", czyli kolonizacji przez Wielką Brytanię pasa ziem afrykańskich ciągnących się od Kraju Przylądkowego do Egiptu. Główny motor kolonizacji brytyjskiej w Afryce południowej. Od jego nazwiska nazwano dwie kolonie, Rodezję Północną i Południową (dziś Zambia i Zimbabwe).

Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt otoczony jest przez Morze Śródziemne na północy i Morze Czerwone na wschodzie; graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie.

Rajd Jamesona (af. Jameson-inval, ang. Jameson Raid) – rajd zbrojny zorganizowany w dniach 29 grudnia 1895 – 2 stycznia 1896 roku przez Leandera Starra Jamesona i podległych jemu policjantów z Rodezji i Beczuany przeciwko Republice Południowoafrykańskiej.

Syn pastora anglikańskiego. Jako dziecko przeszedł gruźlicę. Kłopoty ze zdrowiem przeszkodziły mu w kontynuowaniu nauki w szkole ponadpodstawowej. W roku 1870 wyjechał do Natalu, kolonii w w Afryce Południowej, gdzie jeden z jego braci miał plantację bawełny. W rok później został zarządcą jednej z działek diamentowych w pobliżu Kimberley, których właścicielem był jego brat Herbert. W 1873 r. wyjechał do Anglii, gdzie zarobione pieniądze zainwestował w budowę domków czynszowych oraz zakupił posiadłość ziemską.

Rodezja Północna - brytyjski protektorat w południowej Afryce, istniała w latach 1924-53 - wcześniej wchodziła w skład terytorium Rodezji. W latach 1953-63 wchodziła w skład brytyjskiej Federacji Rodezji i Niasy. Po jej rozwiązaniu ogłosiła się niepodległym państwem o nazwie Zambia.

Brytyjska Kompania Południowoafrykańska (ang. British South Africa Company) – brytyjska kompania handlowa, założona w 1889 roku przez Cecila Rhodesa poprzez połączenie Central Search Association i Exploring Company Ltd. po otrzymaniu koncesji od rządu brytyjskiego. Rhodes zakładając Kompanię Południowoafrykańską wzorował się na Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej i miał nadzieję, że umożliwi ona wzmożoną kolonizację i eksploatację ekonomiczną Afryki Południowej, co było częścią "Wyścigu o Afrykę".

Południowoafrykański klimat okazał się zbawienny dla zdrowia Cecila Rhodesa. Gruźlica została wyleczona, ale pozostawiła ślad w postaci przewlekłej choroby serca. Była to jedna z przyczyn powrotu do Anglii, gdzie wstąpił na uniwersytet w Oksfordzie (ukończył studia w 1881 r.); w latach 1874–1880 przejął kontrolę nad większością kopalń w Kimberley.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Botswana, Republika Botswany (ang. Republic of Botswana, tswana Lefatshe la Botswana) – państwo w południowej Afryce, bez dostępu do morza. Graniczy z Namibią (dł. granicy 1360 km), RPA (1840 km), Zimbabwe (813 km) i Zambią (<1 km). Do 1966 Botswana była brytyjskim protektoratem pod nazwą Beczuana, dziś członek Unii Afrykańskiej.

Cecil Rhodes jako premier Kraju Przylądkowego

W roku 1881 został wybrany do lokalnego parlamentu Kolonii Przylądkowej.

Jako rzecznik idei imperializmu pozyskał w r. 1885 dla Wielkiej Brytanii Beczuanaland, w cztery lata później zmusił lud Ndebele (zwany także Matabele) do oddania Wielkiej Brytanii ogromnych obszarów ziemi, nazwanej później na jego cześć Rodezją (obecnie Zimbabwe i Zambia). Kontrolę nad nową kolonią przejęła zarządzana przez Rhodesa Kompania Południowoafrykańska. W roku 1888 Rhodes – skonsolidowawszy wszystkie kopalnie diamentów jako spółkę De Beers Mines – stał się ogromnie bogaty. Jako premier rządu Kolonii Przylądkowej (od r. 1890) planował budowę linii kolejowej z Kapsztadu do Kairu, choć nie udało mu się zrealizować tego ambitnego zamierzenia, doprowadził linię z do Bulawayo. Przeszkodą byli zasiedziali w Transwalu potomkowie osadników z Europy Zachodniej zwani Burami. Spowodował, że siły brytyjskie z Rodezji zaatakowały Transwal w Rajdzie Jamesona. Po nieudanej wyprawie (która stała się początkiem wojen burskich) zrezygnował z wszelkich dostojeństw w Kolonii Przylądkowej i wycofał się do Rodezji.

Rodezja Południowa - brytyjska kolonia w południowej Afryce, istniejąca w latach 1923 - 1964. W 1964 r. przymiotnik "południowa" został usunięty, a kraj otrzymał nazwę Rodezja, którą nosił aż do uzyskania w 1980 r. niepodległości pod nazwą Zimbabwe.

Natal - nieistniejąca od 1994 roku prowincja w Republice Południowej Afryki, utworzona przez Burów w 1839 jako Republika Natalii. Prezydentem republiki był Andries Pretorius. W 1842 Brytyjczycy podporządkowali sobie republikę, zaś w 1845 Natal został przekształcony w posiadłość kolonialną Wielkiej Brytanii. W 1994 Natal połączono z bantustanem KwaZulu w prowincję KwaZulu-Natal.

Zmarł na zawał serca tuż przed zakończeniem drugiej wojny burskiej (1899–1902).

Pełnił funkcję członka Tajnej Rady Królewskiej. Był jednym z najpotężniejszych polityków brytyjskich.

Życie prywatne

Cecil Rhodes nigdy się nie ożenił. Według niektórych historyków, pozostawał w związku homoseksualnym z Nevillem Pickeringiem, jednak brak na to jednoznacznych dowodów (Rhodes nie prowadził pamiętników, nie pisywał też wielu listów). W 1896 spotkał się z Katarzyną Radziwiłłową, z domu Rzewuską, dla której stał się obsesją.

Katarzyna Radziwiłłowa z domu Rzewuska (ur. 30 marca 1858 w Sankt Petersburgu, zm. 12 maja 1941 w Nowym Jorku), córka Adama Rzewuskiego, generała rosyjskiego, siostra Stanisława, powieściopisarza i dramatopisarza. Pamiętnikarka, publicystka i powieściopisarka. Od 26 października 1873 żona Wilhelma Adama Radziwiłła, którego poślubiła w Wierzchownii. Po ślubie przeprowadziła się do Berlina, gdzie mieszkała z jego rodziną. Najprawdopodobniej była autorką plotkarskiej książki "La Nouvelle Revue" o Niemieckim Cesarzu Wilhelmie II i berlińskiej arystokracji pod przybranym nazwiskiem Paul Vasili. Po wywołaniu skandalu przeniosła się razem z męzem, z którym miała 5 dzieci do jego majątku nad Wołgą. Od roku 1895 oficjalnie żyła w separacji z mężem i w następnym roku spotkała Cecila Rhodesa, który stał się jej obsesją na kilka następnych lat. Wykorzystywała każdą okazję aby pokazać się w jego towarzystwie i niektórzy obserwatorzy przypuszczają, że łączył ich również, przez krótki okres, związek intymny. Po przybyciu do Południowej Afryki rzuciła się w wir życia towarzyskiego wśród miejscowej arystokracji wywołując skandal za skandalem i doprowadzając Cecila do rozpaczy. Korzystając z faktu, że nie miała pieniędzy na zapłacenie rachunków Cecil Rhodes wymógł na niej że wróciła do Europy. Do Południowej Afryki wróciła w 1901 roku i zaczęła publikować magazyn rzekomo propagujący idee Cecila o nazwie "Greater Britain". Ponieważ koszty wydawania magazynu były większe niż wpływy, skorzystała z faktu, że Cecil Rhodes wrócił na leczenie do Wielkiej Brytanii i zaczęła podrabiać podpisy Rhodesa nie tylko na listach i telegramach, ale również na czekach i zobowiązaniach bankowych. W 1902 roku trafiła do więzienia, z którego wyszła w sierpniu 1903 roku po czym wróciła do Europy. Swoje przygody opisała w pamiętnikach "Moje Wspomnienia", które ukazały się w 1904 roku. W 1918 roku opublikowała książkę "Cecil Rhodes, Człowiek i Twórca Imperium".

Zimbabwe, Republika Zimbabwe (Republic of Zimbabwe), dawniej Rodezja – państwo położone w południowej Afryce. Jego stolicą jest Harare. Prezydentem kraju jest Robert Mugabe. Około 98% ludności stanowią czarnoskórzy. Biali stanowią około 2% ludności.

Katarzyna Radziwiłłowa, która żyła w separacji z mężem wykorzystywała każdą okazję aby pokazać się w towarzystwie Cecila i niektórzy obserwatorzy przypuszczają, że łączył ich również, przez krótki czas, związek intymny. Po przybyciu do Południowej Afryki rzuciła się w wir życia towarzyskiego wśród miejscowej arystokracji wywołując skandal za skandalem i doprowadzając Cecila do rozpaczy. Korzystając z faktu, że nie miała pieniędzy na zapłacenie rachunków, Cecil Rhodes wymógł na niej powrót do Europy.

Bawełna, bawełnica (Gossypium L.) – rodzaj roślin z rodziny ślazowatych, obejmujący od 40 do 70 gatunków (w zależności od podziału taksonomicznego). W stanie dzikim występują na słabo nawodnionych obszarach wszystkich kontynentów, poza Australią i Antarktydą.

Kraj Przylądkowy (Prowincja Przylądkowa, af. Kaapprovinsie, ang. Cape Province, właściwie Prowincja Przylądka Dobrej Nadziei, Provinsie Kaap die Goeie Hoop Cape of Good Hope Province) - dawna prowincja w Republice Południowej Afryki (wcześniej też prowincja Związku Południowej Afryki), obejmująca południowe wybrzeża Afryki. W momencie utworzenia (w 1910) zajmowała powierzchnię 569 020 km² i była zamieszkana przez 2 564 965 osób. W 1994, kiedy nastąpił jej podział, powierzchnia wynosiła 721 tys. km², a zamieszkiwało ją 6 721 tys. mieszkańców (rok?), głównie ludy Bantu. Stolicą prowincji był Kapsztad.

Do Południowej Afryki wróciła w 1901 roku i zaczęła publikować magazyn rzekomo propagujący idee Cecila o nazwie "Greater Britain". Ponieważ koszty wydawania magazynu były większe niż wpływy, skorzystała z faktu, że Cecil Rhodes wrócił na leczenie do Wielkiej Brytanii i zaczęła podrabiać podpisy Rhodesa nie tylko na listach i telegramach, ale również na czekach i zobowiązaniach bankowych. Mszcząc się na Cecilu Katarzyna oskarżyła go o oszustwo i fałszerstwo. W 1902 roku, już po śmierci Cecila trafiła do więzienia, z którego wyszła w sierpniu 1903 roku i wróciła do Europy. W 1918 roku opublikowała książkę "Cecil Rhodes, Człowiek i Twórca Imperium".

Gruźlica (łac. tuberculosis, TB – tubercule bacillus) – powszechna i potencjalnie śmiertelna choroba zakaźna, wywoływana przez prątka gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis). Gruźlica dotyczy najczęściej płuc (gruźlica płucna) lecz również może atakować ośrodkowy układ nerwowy, układ limfatyczny, naczynia krwionośne, układ kostno-stawowy, moczowo-płciowy oraz skórę. Inne mykobakterie takie jak Mycobacterium bovis, Mycobacterium africanum, Mycobacterium canetti czy Mycobacterium microti wywołują choroby zwane mykobakteriozami i z reguły nie infekują zdrowych osób dorosłych, natomiast są często spotykane u osób z upośledzeniem odporności np. w przebiegu AIDS.

Imperializm (łac. imperialis - "imperium", "władza") – polityka państw o statusie lub aspiracjach mocarstwowych, zmierzająca do rozszerzenia ich wpływów politycznych, militarnych, gospodarczych i kulturalnych na obszary do nich nie należące. Jest to również okres historyczny zapoczątkowany w ostatniej ćwierci XIX wieku, odznaczający się światową dominacją kilku wielkich mocarstw. W myśli marksistowskiej, to najwyższe stadium rozwoju kapitalistycznej formacji społeczno-ekonomicznej.

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Cecila Rhodesa

Przypisy

Zins H., Cecil Rhodes..., s. 74.
Zins H., Schyłek życia Cecila Rhodesa. Romans z Katarzyną Radziwiłł?, rozdz. w: Cecil Rhodes..., s. 308-328.

Bibliografia

Zins Henryk, Cecil Rhodes. Ekspansja brytyjska w Afryce pod koniec XIX wieku, Gdańsk 2000, ISBN 83-86181-58-3.

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Cecil Rhodes