Cejlon - Polski Serwis Naukowy

Wyspa Cejlon - zdjęcie satelitarne

Krajobraz Cejlonu

Cejlon (syng. Śrī Lankā, tamil. Ilankai, ang. Ceylon) – druga co do wielkości wyspa leżąca na Oceanie Indyjskim, na południowy wschód od wybrzeży Indii, od których oddzielona jest cieśniną Palk. Wyspa ma powierzchnię 65,6 tys. km².

Szyb - wyrobisko górnicze pochyłe lub najczęściej pionowe o przekroju poprzecznym powyżej 4 m² i znacznej głębokości, prowadzące z powierzchni terenu do położonego w głębi ziemi złoża kopaliny użytecznej. Szyby służą do udostępnienia złoża oraz są głównymi wyrobiskami komunikacyjnymi i wentylacyjnymi kopalni. Posadowienie obudowy szybu to stopa szybowa. Szyb składa się z nadszybia, rury szybowej, podszybia i rząpia. Nad szybem na powierzchni terenu znajduje się wieża szybowa, nad wylotem szybu położone jest nadszybie. Na kolejnych poziomach kopalni bezpośrednio do szybu przylegają podszybia. Dolna część szybu, leżąca poniżej najgłębszego poziomu wydobywczego, nosi nazwę rząpia. Odcinek szybu między nadszybiem a rząpiem nazywany jest rurą szybową. Rura szybowa szybu podzielona jest na przedziały:

Migmatyt – skała ultrametamorficzna powstająca na pograniczu magmatyzmu i metamorfizmu, wykazująca foliację, zbudowana głównie z kwarcu, skaleni i biotytu, z domieszkami innych minerałów. Spotykana razem z gnejsami i granitami, w Polsce – w Sudetach oraz w Tatrach Zachodnich.

Ukształtowanie wyspy ma charakter nizinny, na południu znajduje się niewysoki płaskowyż. Panuje tam klimat zwrotnikowy monsunowy, są wysokie opady. Teren wyspy porośnięty jest w 40% lasami monsunowymi i równikowymi. Rosną tam też kolczaste zarośla i sawanny. Na plantacjach uprawia się herbatę.

granitoidy (granitoid) – skały plutoniczne, kwaśne (bogate w krzemionkę SiO2). Zbudowane są z widocznych gołym okiem kryształów minerałów skałotwórczych: kwarcu, skaleni potasowych, plagioklazów i łyszczyków. Struktura granitoidów jest fanerytowa (jawnokrystaliczna), zwykle średnioziarnista lub gruboziarnista, niekiedy porfirowata. Tekstura zbita, bezładna, lub lekko kierunkowa. Ze względu na stosunkowo małą zawartość minerałów ciemnych, barwa granitoidów jest jasna. Do granitoidów należą: granity, granodioryty, sjenity, tonality. Zespół cech strukturalnych oraz obecność dużej ilości kwarcu, jasne zabarwienie pozwalają łatwo odróżnić tę grupę skał od innych skał magmowych. Zawartość skaleni decyduje o nazwie i przynależności systematycznej skał w obrębie granitoidów. Granitoidy powstają podczas powolnego krzepnięcia gorącej magmy w głębi ziemi na głębokości od kilku do kilkunastu tysięcy metrów.

Rodolit – sybsferyczny element osadu o gładkiej lub guzkowatej powierzchni, będący ziarnem obrośniętym przez glony inkrustacyjne (zwykle krasnorosty).

Geologia Cejlonu

Cejlon pod względem geologicznym jest częścią płyty indyjskiej. W paleogenie doszło do uformowania głębokiego rowu tektonicznego oddzielającego morfologicznie Cejlon od Indii i częściowo zalanego morzem. Prawie cały obszar wyspy tworzą skały prekambru. Jedynie kilka procent powierzchni Cejlonu przykrywają skały osadowe kenozoiku (głównie miocenu). Utwory kenozoiczne występują tylko na wybrzeżu północnego krańca wyspy i cienkim pasem wzdłuż jej północno-zachodniego wybrzeża.

Herbata – napar przyrządzany z liści i pąków grupy roślin, nazywanych tą samą nazwą, należących do rodzaju . Polska nazwa herbata pochodzi od łac. herba thea. Rośliny uprawiane są w wielu krajach strefy zwrotnikowej, także poza Azją, dla pączków i liści, z których po uprzednim przygotowaniu (suszenie, czasami fermentacja) przyrządza się napar. Nazwą "herbata" określa się również napary z innych ziół, np. herbata rumiankowa, herbata paragwajska, herbata Rooibos.

Rów tektoniczny (graben) - rodzaj obniżenia geologicznego, obejmujący wąski i podłużny fragment skorupy ziemskiej, który zapadł się wzdłuż równoległych do siebie uskoków normalnych. Natomiast część skorupy, która została wypiętrzona i znajduje się ponad rowem nosi nazwę zrębu lub horstu.

Skały prekambryjskie reprezentowane są przez skały metamorficzne, wśród których dominują różne odmiany gnejsów. Najstarszym kompleksem jest tzw. Highland Complex, przebiegający przez całą wyspę w kierunku NE-SW miasta od Trincomalee do miasta Galle. Wiek kompleksu wydatowano na 2 - 3 mld lat, choć są też serie o wieku 3,4 mld lat, a więc jedne z najstarszych na świecie. Silnie zmetamorfizowane skały kompleksu reprezentują przede wszystkim gnejsy i granulity, rzadziej występują marmury i kwarcyty. W obrębie kompleksu występują też intruzje granitoidowe z ediakaru.

Granaty – grupa minerałów zaliczana do gromady krzemianów. Ich nazwa pochodzi od łacińskiego słowa granatus = granat, owoc granatu, co wskazuje na podobieństwo kamieni do ziaren owocu granatu.

Palk (syngal. Pōk samudrasandhiya, hindi Pāk jalasandhi, ang. Palk Strait) - cieśnina między Cejlonem a Półwyspem Indyjskim, łącząca Zatokę Bengalską z Zatoką Mannar na Oceanie Indyjskim. Jej głębokość dochodzi do 9 m (min. 2 m), szerokość do blisko 135 km, a długość do 150 km. W najwęższym miejscu ma ok. 55 km. Na cieśninie znajduje się wiele małych wysp (m.in. łańcuch wysepek Most Adama). Nad Palkiem leży miasto Dżafna (Jaffna).

Na północ od pasa Highland Complex leży Wanni Complex obejmujący pozostałą część wyspy (północny i zachodni Cejlon). W kompleksie tym dominują różne odmiany gnejsów, rzadziej migmatytów i innych skał, o wieku 1 - 2 mld lat.

Vijayan Complex tworzy południowo-wschodnią część wyspy i budują go głównie gnejsy proterozoiczne o wieku 1 - 2 mld lat.

Pierwotnie wszystkie trzy kompleksy leżały w oddaleniu od siebie, dopiero 610 - 550 mln lat temu doszło do stopniowego połączenia w jeden obszar. W tym czasie miał też miejsce zasadniczy metamorfizm większości skał prekambryjskich.

Grafit – pospolity i szeroko rozpowszechniony minerał z gromady pierwiastków rodzimych. Stosowany jako naturalny suchy smar. Jest – obok diamentu i fulerytu – odmianą alotropową węgla. Nazwa pochodzi od gr. graphein = pisać, nawiązuje do tradycyjnego zastosowania tego minerału.

Według podziału dokonanego przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych w 2004 r. paleogen jest to starszy okres ery kenozoicznej trwający od 65,5 ± 0,3 mln do 23 ± 0,3 mln lat temu.

Surowce mineralne Cejlonu

Na terenie zachodniego Cejlonu występują największe na świecie złoża grafitu, który obecnie wydobywany jest w czterech rejonach w środkowej części wyspy (na południe od Kegalla i na północ od Dodangaslanda).

Tradycyjnym surowcem eksploatowanym na Cejlonie od wieków są bardzo zróżnicowane kamienie szlachetne. Większość kamieni pozyskuje się ze złóż wtórnych, z aluwiów rzecznych, głównie w niewielkich (do 25 m głębokości) szybach, rzadziej poprzez płukanie aluwiów rzecznych czy w kopalniach odkrywkowych. Największym rejonem wydobycia są okolice miasta Ratnapura, gdzie koncentruje się też przemysł jubilerski. Najważniejszymi kamieniami szlachetnymi w złożach cejlońskich są szafiry i rubiny, ale wydobywane są także wielkie ilości półszlachetnych spineli (odmiana cejlonit) oraz różowawych granatów zbliżonych do almandynu (rodolit). Na Cejlonie eksploatuje się też wielkie złoża kamienia księżycowego

Trikunamalaja (Trinkomali) (tamilski: திருகோணமலை, syngaleski: Tricounamale) - miasto portowe w północno-wschodniej Sri Lance nad Oceanem Indyjskim. Liczy 93 tys. mieszkańców (2003). Miasto położone jest na półwyspie o skomplikowanej linii brzegowej. Jego nazwa wywodzi się z tamilskiego Thiru-kona-malai, co oznacza Święte Wschodnie Wzgórze. Miasto jest znane z plaż, oraz Thirukonesvaram Kovil najstarszej na Sri Lance świątyni hinduistycznej. Chociaż w Trikunamalaji znajdują się bazy armii Sri Lanki (lotnicza i morska), Tamilskie Tygrysy uważają miasto za stolicę państwa Ilam, o którego niepodległość walczą.

Miocen – najstarsza epoka neogenu. Epoka wielkich przemian geologicznych skorupy ziemskiej. Wypiętrzenie nowych łańcuchów górskich zmieniło cyrkulację powietrza w atmosferze i wód w morzach. Trwał od 23,03 mln do 5,332 mln lat temu.

Główne miasta leżące na wyspie to Kolombo, Moratuwa, Dehiwala, Kandy, Sri Dźajawardanapura Kotte i Kamti. Całe terytorium zajmuje państwo Sri Lanka (do 1972 roku pod nazwą Cejlon).

Bibliografia

J. Pająk, 2007: Sri Lanka - nie tylko herbata. Geoturystyka, 3.

Linki zewnętrzne

Zobacz hasło Cejlon w Wikisłowniku

Zdjęcia z Cejlonu