Centrala Handlu Zagranicznego - Polski Serwis Naukowy

Centrala handlu zagranicznego (CHZ), także przedsiębiorstwo handlu zagranicznego (PHZ) oraz biuro handlu zagranicznego (BHZ) – specjalny typ przedsiębiorstwa państwowego funkcjonujący w PRL.

Posiadał on rzadki wówczas przywilej prowadzenia obrotu gospodarczego w walutach wymienialnych, w szczególności handlu z podmiotami zagranicznymi. CHZ były obowiązkowymi pośrednikami we wszystkich kontaktach handlowych z zagranicą dla krajowych podmiotów gospodarczych. Większość central handlu zagranicznego posiadało quasi-monopol na handel zagraniczny, w tym sprzedaż za granicę usług np. inżynieryjnych czy budowlanych, w określonych branżach (np. Universal w branży AGD). Niektóre, jak np. Baltona i Pewex, posiadały dodatkowo przywilej handlu detalicznego za waluty wymienialne na terenie kraju (tzw. eksport wewnętrzny). Ze względu na swoją strategiczną rolę dla gospodarki, monopol na handel zagraniczny, związane z nim dochody oraz wynikające z nich możliwości podróży do krajów zachodnich dla pracowników, CHZ były przedmiotem szczególnej kontroli służb specjalnych. W szczególności lokowani byli w nich funkcjonariusze Departamentu I MSW, Departamentu II MSW, żołnierze Zarządu II SGWP oraz Zarządu I WSW pracujący pod przykryciem. Praca w tych przedsiębiorstwach uważana była powszechnie za prestiżową i często łączyła się z możliwością uzyskania dodatkowych dochodów związanych z kontaktami zagranicznymi i dostępem do dewiz. Poza sprzedażą produktów PRL prowadzony był na zagranicznych przedstawicielstwach pehazetów wywiad przez ww. pracowników polskiego wywiadu. Funkcjonariuszem pracującym na jawnym stanowisku pracy w Unitrze był płk SB Dep. I MSW Zdzisław Przychodzeń, zdobył m. in. informacje techniczne pocisku rakietowego Minuteman III.

Departament I Ministerstwa Spraw Wewnętrznych – organ w strukturze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (PRL) część Służby Bezpieczeństwa MSW zajmujący się m.in. zdobywaniem tajnych dokumentów i informacji dotyczących politycznych, ekonomicznych, militarnych i wywiadowczych planów i zamierzeń skierowanych przeciwko Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i krajom obozu socjalistycznego, w latach 1956-1990. W maju 1990 r. zadania Departamentu I MSW przejął nowo utworzony Zarząd Wywiadu UOP.

Departament II Ministerstwa Spraw Wewnętrznych - organ w strukturze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej), działający w latach 1956-1990, zajmujący się m.in. organizowaniem i prowadzeniem walki ze szpiegowską działalnością wywiadów państw kapitalistycznych wymierzaną przeciwko Polsce Ludowej, wprowadzaniem własnej agentury do obcych ośrodków wywiadowczych oraz ochroną tajemnicy państwowej.

Po upadku socjalizmu realnego znaczna część CHZ została sprywatyzowana, część przekształcono w spółki akcyjne obecne na giełdzie. W szeregu przypadków przekształceń własnościowych CHZ w podmioty prywatne pojawiały się oskarżenia, iż były one przypadkami tzw. "uwłaszczenia nomenklatury".

Zarząd II Sztabu Generalnego WP - organ wywiadu wojskowego działający w ramach struktur Sztabu Generalnego Ludowego Wojska Polskiego, istniejący w Polsce w latach 1951-1990. W 1990 roku połączony z Wojskową Służbą Wewnętrzną utworzył Zarząd II Wywiadu i Kontrwywiadu, który w 1991 roku został zastąpiony przez Wojskowe Służby Informacyjne.

Realny socjalizm – termin wprowadzony przez oficjalną propagandę radziecką w latach 70. XX wieku, określający ustroje polityczne ukształtowane w krajach rządzonych przez partie komunistyczne i robotnicze (tzw. kraje demokracji ludowej), następnie przejęty przez krytyków systemu realnego socjalizmu. Zastosowany pierwotnie w celu przeciwstawienia się krytyce stosunków panujących w tych krajach, prowadzonej przez opozycję odwołującą się do tradycji socjalistycznych (rewizjonizm, dysydenci w ZSRR) i dowodzącą, że system typu radzieckiego nie jest w stanie zrealizować idei socjalistycznej.