Centralny Komitet Obywatelski w Warszawie (CKO) – organizacja społeczno-gospodarcza utworzona w 1914 r. za zgodą władz rosyjskich, z inicjatywy Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego i Stronnictwa Polityki Realnej, która skupiała działaczy Centralnego Towarzystwa Rolniczego, Towarzystwa Przemysłowców Guberni Królestwa Polskiego, Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego oraz Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu.

Struktury CKO

Działacze CKO zbudowali szeroką sieć lokalnych Komitetów Obywatelskich działających na terenie całego Królestwa, a nawet poza jego granicami m.in. w Galicji Wschodniej. Obok CKO najważniejszym był Komitet Obywatelski miasta stołecznego Warszawy, na czele z ks. Zdzisławem Lubomirskim. W wielu regionach Komitety dublowały rosyjską administracje powodując gorące protesty carskich urzędników i gubernatorów. CKO zajmował się pozornie jedynie niesieniem pomocy poszkodowanym przez wojnę (organizując m.in. schroniska, jadłodajnie, ochronki) faktycznie działacze CKO podjęli także prace nad rejestracją strat wojennych, z myślą o przyszłym kongresie pokojowym, a także nawiązywali stosunki z zagranicą. Z inicjatywy CKO powołano także Sądy Obywatelskie i Straż Obywatelską jako zalążki polskiego sądownictwa i policji. Tym samym w okresie istnienia CKO położono pierwsze fundamenty pod niepodległe państwo polskie na terenie zaboru rosyjskiego.

Osoby zaangażowane w działalność CKO

Prezesem organizacji był Seweryn Światopełk-Czetwertyński, natomiast wiceprezesem i głównym jego organizatorem Władysław Grabski. Na czele CKO formalnie stało Zebranie Ogólne złożone z 12 członków CKO: ks. Seweryna Czetwertyńskiego, Władysława Grabskiego, Stanisława Karpińskiego, Alfonsa Bogusławskiego, Zygmunta Chrzanowskiego, Stanisława Czekanowskiego, Piotra Drzewieckiego, Ludwika Górskiego, Fryderyka Jurjewicza, Henryka Konica, Stanisława Leśniowskiego, ks. Zdzisława Lubomirskiego, Mariana Lutosławskiego, Wacława Męczkowskiego, Tadeusza Rutkowskiego, Antoniego Wieniawskiego, Andrzeja Wierzbickiego, Stanisława Wojciechowskiego i Bronisława Załęskiego, którzy obradowali pod kierownictwem rosyjskiego gubernatora Essena. Faktycznie większość decyzji podejmowano w szczuplejszym gronie Komisji Wykonawczej złożonej z: ks. Czetwertyńskiego, Grabskiego, Karpińskiego, Wierzbickiego i Wieniawskiego. Komisji Wykonawczej podlegały natomiast Wydziały i Sekcje, których pracownicy zajmowali się różnymi dziedzinami (istniały m.in. sekcja leśna, sekcja prawna, sekcja opałowa itp.).

W lipcu 1915 skład CKO uległ zmianie; nowym prezesem został ks. Zdzisław Lubomirski. Dotychczasowy prezes i wiceprezes udali się natomiast do Rosji gdzie kontynuowali swą działalność organizujać tzw. Centralny Komitet Obywatelski Królestwa Polskiego w Rosji. 12 września 1915, z rozkazu generał-gubernatora Hansa von Beselera, CKO został rozwiązany. Od 1 stycznia 1916 prace CKO kontynuowała, utworzona za zgodą Niemców, Rada Główna Opiekuńcza

Literatura

Mariusz Patelski, Władysław Grabski jako współorganizator i działacz warszawskiego Centralnego Komitetu Obywatelskiego (1914-1915), w: 80. rocznica reform rządu profesora Władysława Grabskiego 1924-2004, pod red. Tomasza Głowińskiego, Wrocław 2004, ISBN 83-88178-25-3