Cerkiew i monaster Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Warszawie

Drzeworyt Michała Starkmana z około 1855 r.

Cerkiew i monaster Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy i św. Jozafata biskupa i męczennika w Warszawie – cerkiew greckokatolicka oraz monaster ojców bazylianów znajdująca się w Warszawie, przy ulicy Miodowej 16.

Historia

Powstanie monasteru

Bazylianie przybyli do Warszawy w 1721 z Monasteru Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w Supraślu, ówcześnie unickiego. Początkowo zamieszkiwali przy ulicy Podwale. Uroczystość wprowadzenia bractwa św. Onufrego do pałacu metropolity ruskiego odbyła się 22 czerwca 1745 r (Kuryjer polski nr 446), bractwo wprowadzał ks. Załuski – referendarz koronny a uczestniczyła kapituła kościoła św. Jana, kler miasta i magistrat. Protektorem zakonu był król August III Sas, który ok. 1760 nadał bazylianom działkę przy ul. Miodowej 16, na której początkowo zbudowali oni skromną kaplicę. Inne źródła budowę klasztoru opisują odmiennie. Sejm delegacyjny tzw. „repninowski” w 1768 r, uchwalając prawa kardynalne, umożliwił bazylianom założenie fundacji (kupienie dóbr za 200 000 złp.) i budowę klasztoru na placu królewskim w Ujazdowie („po za Nowym-Światem po prawej stronie ulicy na samym początku alei”). Pieniądze na fundację dał król i sami bazylianie. Zarządzający nią ks. Komarkiewicz z Supraśla robił to nieudolnie i praktycznie udało mu się zaledwie w ciągu kilku lat wybudować tylko fundamenty. Wraz z jego śmiercią upadła fundacja a król plac odebrał. Dopiero biskup Smogarzewski, na swoim placu leżącym pomiędzy ulicami Podwale i Miodową, z własnych funduszy postanowił wybudować kościół i klasztor.

Tympanon - w architekturze klasycznej (starożytna Grecja, starożytny Rzym, renesans, klasycyzm) wewnętrzne trójkątne pole frontonu, często wypełnione rzeźbą.

Monaster Męski Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy Maryi i św. Apostoła Jana Teologa w Supraślu – jeden z sześciu prawosławnych monasterów męskich w Polsce. Znajduje się na terenie diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Budynek, w jakim zamieszkali, został wzniesiony w latach 1782-1784 z fundacji unickiego metropolity kijowsko-wileńskiego Jazona Smogorzewskiego. Projekt obiektu wykonał architekt Dominik Merlini.

Poświecenie cerkwi odbyło się 25 sierpnia 1784 r. we środę przed samą uroczystością Wniebowzięcia podług ruskiego kalendarza: nazajutrz pierwszy raz odprawiono tutaj nabożeństwo.

I jeszcze jeden cytat z powołanego w przypisach J. Bartoszewicza:

Sejm delegacyjny – forma sejmu walnego, polegająca na wyłonieniu ze składu plenarnego delegacji sejmowej, obdarzonej określonymi przez sejm pełnomocnictwami. Przyjęte przez delegację uchwały sejm akceptował na posiedzeniu plenarnym bez prawa dyskusji merytorycznych i zastosowania prawa weta.

Powstanie warszawskie () – wystąpienie zbrojne przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji "Burza", połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

(wyżej mowa o malarzu Franciszku Smuglewiczu)

Pod zaborem rosyjskim klasztor został zlikwidowany w 1872, zaś cerkiew zamieniona w świątynię prawosławną w jurysdykcji patriarchy Moskwy w 1875 (jako ostatnia na terenie zaboru). Był to najdłużej działający w Imperium Rosyjskim klasztor bazyliański. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę monaster w 1929 zwrócony jego pierwszym właścicielom, którzy początkowo zamieszkiwali jedynie część budynku. W 1932 cerkiew przyjęła rolę parafialnej, a w cztery lata później bazylianie odzyskali cały obiekt.

Cerkiew (z gr. kyriaké - należąca do Pana, w uzupełnieniu do eklezja - lud, zgromadzenie, później świątynia, kościół) – budynek przeznaczony do sprawowania nabożeństw w cerkwi prawosławnej lub unickiej (greckokatolickiej). Jest przestrzenią sakralną dla celebracji Boskiej Liturgii. Prawosławni oraz grekokatolicy wierzą, iż jest ona miejscem szczególnego przebywania samego Boga. Nazwa cerkiew w języku staropolskim oznaczała po prostu kościół, dopiero w późnym średniowieczu nazwą tą określano tylko kościoły prawosławne.

Język ukraiński (українська мова, ukrajinśka mowa) to język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego, używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.

Cerkiew uległa całkowitemu zniszczeniu podczas powstania warszawskiego. Została odbudowana w latach 1946-1949 wg projektu J. Grudzińskiego. Za czasów komunizmu warszawski klasztor był jednym legalnie funkcjonującym klasztorem Bazylianów na terenach kontrolowanych przez Związek Radziecki. Cerkiew jest konkatedrą Archieparchii przemysko-warszawskiej.

Klasycyzm (z łac. classicus – doskonały, pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony) – styl w muzyce, sztuce, literaturze oraz architekturze odwołujący się do kultury starożytnych Rzymian, Greków oraz Żydów. Styl ten nawiązywał głównie do antyku. W Europie tzw. "powrót do źródeł" (klasycznych) pojawił się już w renesansie - jako odrodzeniu kultury wielkiego Rzymu. Jako styl dominujący epoki wpływał na kształt innych nurtów kulturowych okresu jak Barok, Rokoko, Manieryzm. Trwał do końca wieku XVIII, w niektórych krajach do lat 30. następnego stulecia, a nawet dłużej. Zmodyfikowany klasycyzm przeradzał się czasem w eklektyzm końca XIX wieku. Klasycyzm jako styl panował w epoce oświecenia. Najpełniejszy rozkwit klasycyzmu nastąpił w I poł. XVIII wieku. W dziedzinie literatury swoisty kres klasycyzmu przyniosła walka klasyków z romantykami.

Prawa kardynalne – ustawy przeforsowane w latach 1767–1768 w Warszawie na sejmie, zwanym "Repninowskim". Obejmowały podstawowe zasady ustroju demokracji szlacheckiej, gwarantujące szlachcie: wolną elekcję, utrzymanie liberum veto na sejmach, prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi, nietykalność osobistą (neminem captivabimus), przywileje w sprawowaniu rządów oraz posiadania ziemi i władzy nad chłopstwem.

Obecnie jest jedyną cerkwią greckokatolicką w Warszawie. W przeszłości odprawiano tu również nabożeństwa w obrządku rzymskokatolickim.

Architektura

Cerkiew i monaster są częścią ciągłej zabudowy ulicy Miodowej i w związku z tym nie mogły w swoim wyglądzie zewnętrznym przybrać form charakterystycznych dla wschodniej architektury sakralnej. Dominik Merlini zaprojektował zamiast tego budynek w stylu klasycystycznym. Ma on trzy kondygnacje, pomieszczenie przeznaczone na miejsce kultu oraz część mieszkalna znajdują się w jednym obiekcie, jednak prowadzą do nich odrębne wejścia.

Domenico Merlini (ur. 22 lutego 1730 w Castello w Valsolda nad jeziorem Lugano, zm. 20 lutego 1797 w Warszawie) – włoski architekt działający w Polsce.

Marmur (z gr. μάρμαρος marmaros) – skała metamorficzna powstała z przeobrażenia wapieni, rzadziej dolomitów. Składa się głównie z krystalicznego kalcytu lub dolomitu (marmur dolomitowy). Niewielka część geologów definiuje jako marmur wyłącznie skały węglanowe przeobrażone w warunkach głębokiego metamorfizmu strefy kata (temperatury 500-700 st. C, wysokie ciśnienie), skały przeobrażone w strefach niższego metamorfizmu (epi i mezo) nazywając wapieniem krystalicznym. Przeważnie jednak terminu "wapień krystaliczny" używa się w przypadku skał metamorficznych jako synonimu marmuru dla każdej skały węglanowej poddanej metamorfizmowi.

Klasycystyczna fasada budynku jest rozczłonkowana czterema jońskimi pilastrami, zwieńczonymi tympanonem z wyrzeźbionym poniżej motywem Oka Opatrzności. W najwyższym punkcie tympanonu znajduje się krzyż. Pomiędzy pilastrami położone są rzędy prostokątnych, ozdobnie obramowanych okien, największych na drugiej kondygnacji budynku. Tak skonstruowana elewacja budynku była świadomym nawiązaniem do osiemnastowiecznej architektury pałacowej.

Józef Andrzej Załuski herbu Junosza (ur. 12 sierpnia 1702, zm. 7 stycznia 1774) – polski duchowny katolicki, biskup kijowski, mecenas nauki i kultury, bibliofil, polihistor, mecenas nauk, edytor, bibliograf, historyk, współzałożyciel Biblioteki Załuskich w Warszawie.

August III (Sas), (ur. 17 października 1696 w Dreźnie, zm. 5 października 1763 w Dreźnie) – w latach 1733-1763 król Polski i wielki książę litewski oraz jako Fryderyk August II elektor saski; syn Augusta II z saskiej dynastii Wettynów i Krystyny Eberhardyny Bayreuckiej.

Przedsionek oraz nawa cerkwi monasteru zajmowały centralną część budynku. Ściany i posadzka cerkwi zostały wyłożone marmurem. W części ołtarzowej znajduje się obraz Franciszka Smuglewicza Zaśnięcie Najświętszej Maryi Panny, na ścianach bocznych wizerunki św. Onufrego i św. Bazylego pędzla tego samego autora.

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Rosyjska Cerkiew Prawosławna – kanoniczny Kościół prawosławny, obejmujący swoją jurysdykcją większość parafii prawosławnych na terenie Rosji, Białorusi, Litwy i Ukrainy oraz innych państw byłego Związku Radzieckiego, jak również część parafii złożonych z emigrantów rosyjskich w innych krajach. Od 1 lutego 2009 roku zwierzchnikiem Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej jest patriarcha Cyryl I.

Przypisy

Rejestr zabytków nieruchomych m. st. Warszawy. [dostęp 2010-01-22].
↑ Монастир Успення Пресвятої Богородиці (ukr.). [dostęp 29 czerwca 2009].
↑ Julian Bartoszewicz: Kościoły Warszawskie rzymsko-katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 296-300.
↑ Henryk Sienkiewicz: Cerkwie w krainie kościołów. Warszawa: TRIO, 2006. ISBN 978-83-60623-04-6.