Certosa di Pavia - klasztor - Polski Serwis Naukowy

Certosa di Pavia (klasztor) – zespół klasztorny położony ok. 8 km na północ od Pavii, którego początki sięgają XIV w. Jest jednym z najważniejszych zabytków późnogotyckich we Włoszech. Klasztor został zbudowany na skraju parku i terenów myśliwskich rodziny Viscontich, ówczesnych władców Mediolanu, którzy w Pavii mieli swoją rezydencję.

Karmelici (pełna nazwa po łac. Ordo fratrum Beatae Virginis Mariae de monte Carmel) – katolicki zakon kontemplacyjny Marii Panny z góry Karmel o surowej regule.

Prorok Jeremiasz (יִרְמְיָהוּ Yirməyāhū , "niech Jahwe podniesie [z upadku]" lub "Jahwe wywyższa") – prorok, twórca biblijnej księgi Jeremiasza, jest mu przypisywane również autorstwo biblijnych Lamentacji. Zapowiadał spustoszenie Judy i Jerozolimy. Działał 40 lat. Spisywanie swej księgi, w której zawarł napomnienia i groźby dla Izraelitów, zapowiedzi upadku państwa i niewoli oraz proroctwa głoszące oswobodzenie z niewoli i ostateczne zbawienie, zakończył w 585 p.n.e. Był jednym z 4 proroków większych.

Historia

Klasztor został zbudowany dla zakonu kartuzów, z inicjatywy Gian Galeazzo Viscontiego, władcy Mediolanu. Budowa została rozpoczęta 17 sierpnia 1396 r. Położenie budowli było strategiczne: w połowie drogi z Mediolanu, stolicy państwa, do Pawii, drugiego co do ważności miasta, gdzie diuk się wychowywał i gdzie miał siedzibę jego dwór. Miejscem wybranym do budowy był las na skraju starego parku, ogrodzonej przestrzeni, która łączyła zamek w Pavii z terenami myśliwskimi panów Lombardii.

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.

Portal – architektoniczne, ozdobne obramienie drzwi wejściowych w kościołach, pałacach, ratuszach, bogatszych kamienicach, czasami także drzwi wewnętrznych.

Początkowo, w pierwszej fazie prac, mnisi rezydowali w zamku Torre del Mangano i w Castello di Carpiano (lub Grangia), jednym z wielu posiadłości przekazanych im przez Gian Galeazzo Viscontiego. Później zajęli pomieszczenia konwentu, które zostały pobudowane w pierwszej kolejności. Ceremonie liturgiczne odbywały się najpierw w refektarzu, który był jedynym miejscem odpowiedniej wielkości, aby móc pomieścić całą wspólnotę kartuzów.

Dawid (hebr. דָּוִד - Dāwiḏ; arab. داود - Dāʾūd) (ur. ok. 1040 p.n.e. – zm. ok. 970 p.n.e.) – postać biblijna, król Izraela od ok. 1010 p.n.e., poeta. Najmłodszy syn Jessego z Betlejem, ojciec Salomona. Ojciec rodu Dawidytów.

Intarsja – technika zdobnicza polegająca na tworzeniu obrazu przez wykładanie powierzchni przedmiotów drewnianych (zwłaszcza mebli) innymi gatunkami drewna, czasem podbarwianymi. Wstawki umieszcza się w miejscu usuniętych fragmentów z powierzchni przedmiotu.

Kościół, który miał być mauzoleum dynastii diuków Mediolanu, został zaprojektowany jako ogromna budowla z trzema nawami. Wzniesiono go jako ostatni budynek. Nawy były zaprojektowane w stylu gotyckim, a ich budowa została zakończona w 1465 r. W międzyczasie we Włoszech zaznaczył się silny wpływ Renesansu, więc reszta kościoła z łukowatymi galeriami, kopułą i krużgankami została zaprojektowana na nowo przez Guiniforte Solariego, który prowadził tu prace w latach 1453-1481. Następnie, w latach 1481-1499, kierował tu pracami Giovanni Antonio Amadeo. 3 maja 1497 r. kościół został konsekrowany.

Relief (płaskorzeźba) – kompozycja rzeźbiarska wykonana na płycie kamiennej, metalowej lub drewnianej z pozostawieniem na niej tła. Dzieło dwuwymiarowe. Pomimo że płaskorzeźby powstawały jako dekoracja architektoniczna, to często stanowią odrębne, pełnowartościowe dzieło sztuki.

Gotyk – styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych (rzeźbie, malarstwie i sztuce sepulkralnej), który powstał i rozwinął się w połowie XII wieku we Francji (Anglosasi uważają, że w Anglii) i swoim zasięgiem objął zachodniochrześcijańską Europę.

Kartuzi, którzy otrzymali klasztor od fundatora, byli zobligowani do tego, aby przeznaczać część zysku z dochodów (pól, posiadłości i innych) na kontynuację budowy. Nawet wtedy, gdy budowa była zakończona, mnisi przeznaczali ogromne sumy na dodatkowe elementy dekoracyjne, dlatego w klasztorze znalazły się dzieła sztuki przynajmniej z czterech wieków (XV-XVIII). Ok. r. 1520 stary ołtarz został zastąpiony nowym, o wiele bardziej okazałym i zdobionym.

Grzech pierworodny – w teologii chrześcijańskiej oznacza po pierwsze, upadek pierwszych rodziców Adama i Ewy w raju, polegający na spożyciu owocu zakazanego z drzewa poznania dobra i zła. Po drugie, stan oddalenia od Boga, stan grzeszności (brak pierwotnej sprawiedliwości, świętości), będący konsekwencją upadku i dziedziczony przez wszystkich potomków pierwszej pary małżeńskiej. Odpowiednio, w nowszej literaturze to pierwsze znaczenie grzechu pierworodnego (peccatum originale, dosł. grzech początków), czyli upadek w raju, określa się jako peccatum originans (dosłownie grzech dający początek, sprawiający), drugie zaś, czyli stan upadku, w którym znajduje się rodzaj ludzki, jako peccatum originatum (dosł. grzech, który został zapoczątkowany)[1]. Grzech ten, niejako przypisany do ludzkiej natury i tłumaczący jej zepsucie (większą skłonność człowieka do zła niż do dobra), przechodzi z pokolenia na pokolenie. Przekazywany jest dziecku w akcie poczęcia [2]

Józef II Habsburg, pełne imię: Józef Benedykt August Jan Antoni Michał Adam (ur. 13 marca 1741 w Wiedniu, zm. 20 lutego 1790 w Wiedniu) – najstarszy syn cesarzowej Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego, wnuk Karola VI Habsburga. Cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego od 1764/1765 r.

Mnisi kartuscy zostali usunięci z klasztoru w 1782 r. przez cesarza Józefa II Habsburga, który skonfiskował dobra wszystkich zakonów kontemplacyjnych w granicach swego państwa. Klasztor przeszedł w 1784 r. w ręce cystersów, a w 1789 - karmelitów. W 1810 został zamknięty. W 1843 r. kartuzi powrócili w to miejsce. Od 1866 r. klasztor został uznany za zabytek stanowiący dziedzictwo narodowe, skutkiem czego było jego upaństwowienie, razem zresztą z innymi dobrami kościelnymi, celem pokrycia deficytu publicznego. Aż do 1880 r. kartuzi zamieszkiwali w klasztorze. Obecnie przebywają tam cystersi, którzy przybyli tu w 1968 r.

Apostoł (gr. apostolos = wysłannik) – nazwa używana w Nowym Testamencie najczęściej na określenie najbliższych uczniów Jezusa Chrystusa powołanych przez niego osobiście i "wysłanych" do głoszenia jego nauk. Samo pojęcie występuje też w Nowym Testamencie na określenie innych osób.

Apsyda (lub absyda) – w architekturze pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy lub wieloboku, dostawione addytywnie do bryły świątyni i otwarte do jej wnętrza. Zazwyczaj zamyka prezbiterium, czasem nawy boczne i ramiona transeptu lub westwerk. Apsyda jest zwykle o mniejszej lub równej wysokości i szerokości od bryły części budynku, który jest przez nią zamknięty. Występowała już w architekturze rzymskiej, stąd przejęta przez chrześcijaństwo.

Architektura

Kościół

Fasada

Fragment fasady

Pierwszą, zadziwiającą zwiedzających częścią budowli kościoła jest fasada. Wygląda ona tak, jakby wzniesiono ją z poustawianych prostokątów, ale jej wystrój jest imponujący. Zbudowana jest w stylu Bramentego ze szlachetnego tworzywa, jakim jest marmur. Projekt początkowy był dziełem Guiniforte Solariego i przewidywał budowlę o wiele skromniejszą. Wśród artystów pracujących przy fasadzie byli Cristoforo Mantegazza i Giovanni Antonio Amadeo, który wykonał płaskorzeźby prawej strony podstawy fasady w latach 1473-1476. Zwieńczenie zostało ukończone przy współpracy Cristoforo Solariego zwanego Garbatym. Portal jest efektem współpracy Amadeo i jego ucznia Benedetto Briosco (1501 r.) i charakteryzuje się podwójnymi kolumnami oraz płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny z historii Certosy. W podstawie fasady znajdujemy 60 medalionów z wyobrażeniami głów cesarzy i królów oraz herbami.

Jezus Chrystus (z , zdaniem historyków prawdopodobnie , zm. ok. 30–33 n.e. w Jerozolimie), Jezus z Nazaretu — centralna postać chrześcijaństwa. Według chrześcijan założyciel Kościoła, Syn Boży i Zbawiciel.

Lombardia – kraina historyczna i region administracyjny w północnych Włoszech, między Szwajcarią na północy a rzekami: Pad na południu, Ticino na zachodzie, Mincio na wschodzie. Jej nazwa pochodzi od germańskiego plemienia Longobardów, którzy w VI wieku podbili północne Włochy i założyli swoje królestwo z ośrodkiem w lombardzkim mieście Pawia - początkowo słowo "Lombardia" oznaczało wszystkie części Italii pod panowaniem Longobardów, następnie znaczenie słowa zawężyło się do obszarów wokół ich stolicy (zob. Romania).

Fasada - medalion z wizerunkiem Juliusza Cezara

Twórcami płaskorzeźb są Giovanni Antonio Amadeo, Benedetto da Porlezza, Giovan Battisa da Sesto, Stefano da Sesto i Antonio Romano, którzy do 1498 r. doprowadzili prace aż do pierwszego gzymsu. Prace zostały podjęte następnie przez Briosco i De Ganti na podstawie szkiców Dolcebuono i Ambrogio da Fossano zwanego Bergognone, pod kierownictwem Cristoforo Mantegazza. Drugi poziom płaskorzeźb został wykonany przez Amadeo i przez Montegazza oraz ich uczniów w latach 1490-1499. Przedstawiony jest tu cykl opowiadający dzieje zbawienia, począwszy od grzechu pierworodnego aż do śmierci Chrystusa na przemian z podobiznami postaci ze Starego Testamentu, od lewej: Salomona, Dawida, Izajasza, Jeremiasza, Eliasza i Zachariasza, a od prawej apostołów. Fasada powyżej portalu została wykonana po bitwie pod Pawią w 1525 r. przez Cristoforo Lombardo i jego uczniów - Angelo Mariniego i Antonio Della Porta zwanego Tamagnino. Wykonali oni posągi św. Brunona, Galeazzo Viscontiego oraz archaniołów Michała i Rafała oraz czterech ewangelistów.

Transept (inaczej nawa poprzeczna, nawa krzyżowa) - część kościoła, nawa prostopadła do osi kościoła, położona pomiędzy prezbiterium, a resztą jego budynku. W romańskich bazylikach dwuchórowych występują dwa transepty - wschodni (przy prezbiterium) i zachodni (związany z westwerkiem). Natomiast w gotyckich katedrach angielskich również mogą być dwa transepty (obydwa od wschodu). Nad skrzyżowaniem transeptu i nawy głównej może występować niewielka wieża (tzw. sygnaturka).

Gaius Iulius Caesar, Gajusz Juliusz Cezar, Cezar, ur. 12 lipca 100 p.n.e. (13 lipca 102 r. p.n.e. – koncepcja Mommsena i Diona) w Rzymie, zm. 15 marca (idy marcowe) 44 p.n.e. w Rzymie – rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz. Jeden z członków stronnictwa popularów, spowinowacony z Cynną i Mariuszem. Po ich śmierci piastował kolejno urzędy kwestora, edyla, pretora, konsula i dyktatora. Sławę zdobył dzięki namiestnictwu w Galii i dzięki pomocy swych żołnierzy udało się mu pokonać opozycję, skupioną wokół senatu i Pompejusza – tzw. optymatów, aby następnie, po wieloletnich walkach, przejąć pełnię władzy w Rzymie. Zamordowany w dniu id marcowych przez senatorów pod przywództwem Marka Brutusa oraz Gajusza Kasjusza. Przed śmiercią adoptował Oktawiana Augusta (wtedy jeszcze Gaiusa Octaviusa), wyznaczając go na swego spadkobiercę.

Projekt portalu jest dziełem G. A. Amadeo i Dolcebuono, a zrealizowany został przez Benedetto Briosco w latach 1501-1507.

Wnętrze

Wnętrze kościoła

Kościół zbudowany jest na planie krzyża łacińskiego i składa się z trzech naw oraz absydy i transeptu. Świątynię pokrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe wzorowane na sklepieniu katedry mediolańskiej, choć tam jest ono bardziej strzeliste. Przestrzenie między żebrami pokryte są malowidłami zawierającymi motywy geometryczne oraz niebo gwiaździste. Interesujące są zakończenia transeptów uformowane z kaplic na planie kwadratu, zamkniętych z trzech stron półkolistymi absydami.

Pietro Perugino , właściwie Pietro Vannucci zwany Perugino - (ur. ok. 1450 r. w Città della Pieve koło Perugii - zm. 1523 r. w Fontigiano) malarz włoski, przedstawiciel szkoły umbryjskiej. Był uczniem Piero della Francesca i Andrea del Verrocchio. Brał udział w zdobieniu Kaplicy Sykstyńskiej - jego autorstwa jest fresk Wręczenie kluczy świętemu Piotrowi. Prowadził działalność pedagogiczną i pozostawił wielu znanych uczniów (najsłynniejszym był Rafael Santi). Przyjaźnił się z Leonardem da Vinci, dla którego twórczości żywił podziw.

Gzyms – element architektoniczny w postaci poziomej, zwykle profilowanej listwy wystającej przed lico muru, która chroni elewację budynku przed ściekającą wodą deszczową. Nierzadko pełni też funkcję ozdobną. W tym ostatnim przypadku gzyms tworzyć może kilka profilowanych listew z dodatkowymi ozdobami umieszczonymi nad lub pod listwami.

Wewnątrz znajdujemy arcydzieła malarstwa autorstwa Bergognone: Nastawa ołtarza św. Ambrożego (1490), Nastawa ołtarza św. Siro (1491), Crocifissione (Ukrzyżowanie) (1490). Oprócz tego są tam inne liczne dzieła sztuki, między innymi Bóg Ojciec Perugina (jedna część poliptyku), nastawy ołtarzowe autorstwa Cerano, Morazzone, Guercino, Francesco del Cairo i cykl fresków w chórze, których autorem jest Daniele Crespi. W prezbiterium znajdują się przepiękne drewniane stalle, przykład wspaniałej sztuki intarsji. W prawej części transeptu znajduje się grób fundatora Certosy - Gian Galeazzo Viscontiego. Budowa nagrobka została rozpoczęta w latach 1494-1497. Budowniczymi byli Giovanni Cristoforo Romano i Benedetto Briosco. Dokończenie budowy przypada dopiero na rok 1562. W absydzie prawego ramienia transeptu umieszczony jest wspaniały fresk Bergognone z lat 1490-1495 przedstawiający Gian Galeazzo Viscontiego ofiarowującego makietę Certosy Matce Bożej.

Fresk (z wł. fresco - świeży) – technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu na mokrym tynku farbami odpornymi na alkaliczne działanie zawartego w zaprawie wapna. Inne nazwy to al fresco i buon fresco.

Bitwa pod Pawią 25 lutego 1525 była decydującym starciem w toczonych w latach 1494-1559 wojnach włoskich. Siły francuskie zostały pokonane przez armię cesarską.

W lewej części transeptu znajduje się nagrobek Ludovico Sforzy zwanego il Moro oraz jego żony Beatrice d'Este. Jest to jedno z arcydzieł autorstwa Cristoforo Solariego. W lewej absydzie znajdujemy fresk Bergognone przedstawiający Ukoronowanie Matki Bożej, po bokach której przedstawieni są Francesco Sforza i Ludovico il Moro.

Stalle - drewniane lub kamienne ławki ustawione w prezbiterium. Często bardzo bogato zdobione (rzeźbiarsko lub malarsko), poprzedzielane na pojedyncze siedziska. Miały zazwyczaj wysokie oparcia (zaplecki), często z baldachimem, klęczniki obudowane z przodu. Rozpowszechniły się w budownictwie sakralnym od początków średniowiecza do baroku. Przeznaczone były przede wszystkim dla duchownych (kanoników lub zakonników).

Ewangeliści – autorzy czterech ewangelii kanonicznych zawartych w Nowym Testamencie: Mateusz, Marek, Łukasz, Jan. Przez Kościół katolicki uznani za świętych.

Mały krużganek

Widok na kościół i mały krużganek

Elegancki portal z rzeźbami autorstwa braci Cristoforo i Tommaso Mantegazza oraz G. A. Amadeo prowadzi z kościoła do małego krużganka, jednego z najbardziej spektakularnych zakątków Certosy. W jego środku znajduje się ogród. Krużganek ten to miejsce, które było ośrodkiem życia wspólnotowego zakonników, łączącym z tak ważnymi miejscami jak kościół, kapituła, biblioteka i refektarz. Z niego roztacza się widok na bok i transept kościoła. Ozdoby z terakoty i delikatne, marmurowe pilastry zostały wykonane przez Rinaldo de Stauris w latach 1463-1478.

Salomon, hebr. Szlomoh (שלמה), arab. Sulayman, Sulaiman, Süleyman, Solyman (سليمان), /Człowiek Pokoju/ (ur. około 1000 p.n.e., zm. około 931 p.n.e.) – prorok biblijny oraz Koranu, król Izraela, syn i następca króla Dawida. Wielki budowniczy. Swój dwór uczynił ośrodkiem kultury, głównie literatury. Według tradycji biblijnej słynął z mądrości. Na lata jego panowania przypada największa świetność monarchii hebrajskiej.

Stary Testament, Biblia Hebrajska, Pisma Hebrajsko-Aramejskie – starsza część Biblii, przyjęta przez chrześcijaństwo z judaizmu. Judaistyczna (a za nią protestancka) wersja obejmuje 39 ksiąg (tylko hebrajskich), katolicka zawiera 46, a prawosławna w sumie 50-53 (księgi hebrajskie i greckie z Septuaginty oraz niekiedy apokryfy).

Duży krużganek

Duży krużganek

Podobne ozdoby, autorstwa tych samych artystów można znaleźć także w dużym krużganku, długim 125 m i szerokim ok. 100. Wychodzą nań cele (domki) dla 24 mnichów. Każda z nich składa się z trzech pomieszczeń i ogródka. Obok wejścia do każdej celi, oznaczonej jedną z liter alfabetu, umieszczony jest niewielki otwór, przez który mnich otrzymywał codzienny posiłek w dni powszednie, kiedy to wszystkich obowiązywała zasada samotności. Na posiłki wspólnotowe zakonnicy zbierali się tylko w dni świąteczne w refektarzu. Bogato zdobione kolumny arkad ze statuami świętych, proroków i aniołów są wykonane na przemian z białego i różowego marmuru. Niestety nie zachowały się malowidła przedstawiające proroków i inne postacie, które swego czasu ozdabiały krużganek, a których autorem był Vincenzo Foppa.

Mediolan (wł. Milano, łac. Mediolanum, lomb. Milan) – miasto i gmina w północnych Włoszech, stolica prowincji Mediolan i regionu Lombardia. Położone na północno-zachodnim skraju Niziny Padańskiej pomiędzy rzekami Ticino, Adda, Po i Alpami. Mediolan położony jest na wysokości 122 m n.p.m. Drugie co do wielkości po Rzymie miasto Włoch. Według danych na koniec 2005 roku gminę zamieszkuje 1 308 735 osób, 7191 os./km². Zajmuje powierzchnię 182 km².

Cystersi (łac. Cistercienses, pełna łacińska nazwa Ordo Cisterciensis, skrót OCist.) – zakon katolicki wywodzący się z benedyktynów i posługujący się regułą benedyktyńską, założony w 1098 r. przez Roberta z Molesme, pierwszego opata z Cîteaux (z łac. Cistericium) (obecnie Saint-Nicolas-lès-Cîteaux) we Francji. Nazwa zakonu pochodzi od łacińskiej nazwy tego właśnie miejsca (Cistertium - to określenie z kolei pochodzi od sformułowania cis tertium lapidem - "przy trzecim kamieniu (milowym)"). Pierwsze klasztory powstały w La Ferté (1113), Pontigny (1114), Clairvaux (1115) i Morimond (1115).

Bibliografia

L. Beltrami, La Cetrtosa di Pavia, Milano 1911.

R. Bossaglia, M.G. Albertini Ottolenghi, F.R. Pesenti (a cura di), La Certosa di Pavia, Milano 1968.