Podział imperium rzymskiego po śmierci Teodozjusza I w roku 395, w tle widoczne współczesne granice państw.

     Cesarstwo zachodniorzymskie

     Cesarstwo wschodniorzymskie (bizantyjskie)

Cesarstwo zachodniorzymskie – umowna nazwa zachodniej części cesarstwa rzymskiego po podziale dokonanym po śmierci cesarza Teodozjusza Wielkiego w 395.

Ostateczny podział imperium

Choć cesarstwo rzymskie kilkakrotnie już w swojej historii było dzielone pomiędzy dwóch władców (pierwszego podziału dokonał Dioklecjan), to jednak zawsze udawało się to państwo zjednoczyć. Ostatecznego podziału dokonał dopiero Teodozjusz Wielki, który w 395 r., na łożu śmierci podzielił państwo pomiędzy swoich synów Honoriusza, któremu przypadł Zachód i Arkadiusza, który został władcą Wschodu. W ten sposób Honoriusz został pierwszym władcą cesarstwa zachodniorzymskiego. Ponieważ był osobą małoletnią, praktyczną władzę w państwie posiadał jego opiekun Stylichon.

U schyłku IV w. siły zbrojne cesarstwa rzymskiego liczyły ok. 500 tys. żołnierzy. Wojska pograniczne (limitanei) chroniły granice imperium stacjonując w garnizonach, natomiast porządek wewnętrzny utrzymywały wojska rezerwowe (określane jako: palatini i comitatenses) stacjonujące w ważniejszych strategicznie miastach. Na początku V w. imperium rzymskie dzieliło się na: 4 prefektury (każdą z nich zarządzał praefectus praetorio), 13 diecezji (na czele każdej stał vicarius) i 120 prowincji (każda zarządzana przez praesesa).

Sytuacja wewnętrzna i zewnętrzna cesarstwa

W tym okresie przybycie z Azji groźnych koczowników, nazywanych Hunami, spowodowało wielką migrację plemion germańskich i innych, zamieszkujących Europę na zachód od rzeki Dunaj. Migracja ta, która przeszła do historii jako wielka wędrówka ludów, przysparzała wiele kłopotów Rzymianom. Rozgromione przez Hunów plemiona cofały się w panice na zachód, wkraczając na ziemie rzymskie. Rzymianie na ogół wyrażali zgodę na osiedlenie się obcych plemion. Jako "sprzymierzeńcom" nadawano im ziemię jako obszar osiedleńczy oraz żywność z magazynów rządowych do czasu zagospodarowania się. Jednak przybysze germańscy nie zawsze potrafili dać sobie radę z gospodarką w nowych warunkach klimatycznych, popadali więc niejednokrotnie w kłopoty, które zmuszały ich do zmiany miejsca osiedlenia. To z kolei doprowadzało do konfliktów z lokalną ludnością.

Konflikt z Wizygotami

Spośród plemion osiedlonych na terenie cesarstwa zachodniorzymskiego wiele problemów przysporzyli Wizygoci. Był to plemię germańskie, które osiedliło się na terenie Rzymu w 376 roku. Jeszcze przed ostatecznym rozpadem Imperium wywołali bunt który wstrząsnął jego podstawami. Na mocy ugody z ówczesnym cesarzem Gracjanem z 382 roku osiedlili się na terenie Mezji. Po rozpadzie imperium niebezpieczeństwo wizygockie odżyło na nowo. Sprzyjało mu osłabienie cesarstwa wskutek rywalizacji między "opiekunami" małoletnich cesarzy oraz intrygi i walki między rozmaitymi klikami dworskimi, których żądza władzy i korupcja bardzo szkodziły państwu.

W 395 roku wódz wizygocki Alaryk rozpoczął kolejny bunt przeciw Rzymowi. Pretekstem było niewywiązywanie się przez Rzymian z obowiązku wypłacania należnego im żołdu. Armia wizygocka zaatakowała Trację i Macedonię (cesarstwo wschodniorzymskie). Kiedy jednak zastąpiły jej drogę siły zachodniorzymskie Stylichona, który zdecydował się udzielić pomocy Rzymowi wschodniemu, Alaryk nakazał odwrót i skierował się na południe, pustosząc po drodze Grecję. Wiosną 397 roku siłom rzymskim dowodzonym przez Stylichona udało się zablokować Wizygotów w Elidzie. Jednak rzymski wódz porozumiał się z Wizygotami i pozwolił im wyprowadzić armię z oblężenia. Cesarz wschodniorzymski Arkadiusz powierzył nawet Alarykowi godność magistra militum (naczelnego wodza) by zyskać jego lojalność.

Na lojalność Alaryka nie można było jednak długo liczyć. W 401 roku Alaryk znów się zbuntował i przez Alpy Julijskie wkroczył do Italii, atakując cesarstwo zachodniorzymskie. Zaskoczony Stylichon szybko postawił na nogi wojska ściągnięte pośpiesznie znad Renu i Brytanii. 6 kwietnia 402 roku Wizygoci zostali całkowicie rozbici przez Rzymian w bitwie pod Pollynetią. Stylichon jednak nie skorzystał z możliwości całkowitego zniszczenia wroga, lecz rozpoczął z nimi rozmowy, by skłonić ich do opuszczenia Italii. Wiosną 403 roku Alaryk znowu jednak wtargnął do Italii i w bitwie pod Weroną znowu poniósł klęskę. Także i tym razem Stylichon zdecydował się na układy, rezygnując z ostatecznego dobicia przeciwnika, zaś cesarz Flawiusz Honoriusz, idąc śladami swojego brata - cesarza Wschodu, także nadał mu tytuł Magistra militum.

Pewnym jest, że gdyby Rzymianie zdecydowali się wtedy na bardziej stanowcze działanie przeciw Wizygotom, uniknęliby w przyszłości wielu kłopotów.

Najazd Radagajsa

Tymczasem za Dunajem nadal trwały ruchy etniczne wywołane naciskiem Hunów. Na przełomie 405/406 roku rozbitkowie pochodzący z rozmaitych plemion germańskich przekroczyli Dunaj i pod wodzą Radagajsa pomaszerowały na Półwysep Apeniński. Pojawienie się barbarzyńców na południe od Alp wywołało panikę w Italii, a na głowę Stylichona posypały się oskarżenia o nieudolność. W tej sytuacji Stylichon, chcąc ratować Półwysep i własną reputację, odwołał z Galii legiony strzegące granicy na Renie i skierował je do Italii. Dzięki temu udało mu się zadać klęskę barbarzyńcom. Ich niedobitki wycofały się za Dunaj, a ich wódz Radagajs poniósł śmierć. Jednak pozbawienie osłony granicy Renu okazało się krokiem ryzykownym o tragicznych dla Rzymu konsekwencjach.