Zasięg imperium Hunów za czasów Attyli

Hunowie osiągnęli w tym czasie militarną przewagę nad ludami Europy Wschodniej, co zawdzięczali rozwiniętej technice walki konnej i systemowi opłacania lojalności podległych plemion łupami pochodzącymi z plądrowania bogatych rzymskich miast na południu. Cesarstwo rzymskie odczuwało na własnej skórze skutki podbojów huńskich wywołujących wędrówkę ludów, które, uciekając przed Hunami, atakowały imperium. Jednak stosunki z państwem huńskim układały się do 440 roku poprawnie. Bywały też przypadki, że Rzym korzystał z usług huńskich najemników w walce z Germanami. Jednak wraz ze wzrostem huńskiej potęgi, ich nowy wódz Attyla, zaczął traktować ziemie Imperium jako kolejny obszar do zdobycia. Pierwsze starcia graniczne miały miejsce na przełomie roku 440 i 441. W latach 441-442 ofiarą najazdów padły Bałkany, co zmusiło armię wschodniorzymską do opuszczenia zachodniorzymskiego sojusznika i powrotu do kraju. Tym samym zaprzepaszczono możliwość odzyskania Afryki. Rzymianie ze Wschodu i Zachodu, nie chcąc konfrontacji z Hunami, zgodzili się na płacenie trybutu. W 447 roku Konstantynopol zaprzestał jednak płacenia i wznowił wojnę, ale jego wojska przegrały, w wyniku czego Haracz został przywrócony i zwiększony. Nie powstrzymało to jednak Hunów przed dalszymi najazdami. W roku 451 wyruszyli tym razem na cesarstwo zachodniorzymskie. Jednak wódz Aecjusz, wsparty przez "sprzymierzeńców" wizygockich, pokonał wroga na Polach Katalaunijskich. Attyla cofnął się. W następnym roku (452) najechał północną Italię. Armia Attyli początkowo odnosiła sukcesy (m.in. zburzenie Akwilei), wkrótce jednak ujawniły się braki w aprowizacji i zaopatrzeniu tak licznych wojsk. Dodatkowo pomocy cesarstwu zachodniorzymskiemu udzielił cesarz wschodniorzymski Marcjan, który nie zamierzał patrzeć bezczynnie na triumf Attyli. Część swoich sił Marcjan posłał do Italii oddając je pod komendę Aecjusza, równocześnie inne jego oddziały przekroczyły Dunaj i najechały terytorium państwa huńskiego. Braki w zaopatrzeniu, głód, panująca wśród Hunów zaraza, rosnący opór rzymski oraz wojskowa dywersja Konstantynopola skłoniły Attylę do zaprzestania najazdu. Średniowieczna tradycja chrześcijańska przypisywała ten odwrót umiejętnościom dyplomatycznym papieża Leona Wielkiego, który stał na czele poselstwa rzymskiego wysłanego do Attyli. Wkrótce po śmierci Attyli w roku 453 państwo Hunów rozpadło się w wyniku klęski zadanej im w bitwie nad rzeką Nedao w Panonii przez Gepidów pod wodzą Ardaryka w roku 454.

Konsekwencją wojen z Hunami była ostateczna utrata Brytanii, która w trakcie walk z Hunami padła ofiarą najazdu plemion Anglów, Jutów i Sasów, oraz Afryki, gdyż zaangażowanie Aecjusza we wspomniane walki uniemożliwiło mu jej odzyskanie.

Sytuacja cesarstwa zachodniorzymskiego po odparciu Hunów

W 453 roku Aecjusz został zamordowany przez cesarza Walentyniana III. Po jego śmierci plemiona germańskie znowu stały się niezależnymi od Rzymu państwami, a nie było już człowieka o takim autorytecie i talencie dowódczym, który mógłby ich powstrzymać. Germanowie zwiększali swój stan posiadania, a władza cesarzy skurczyła się niemal wyłącznie do obszarów Italii. Na nowo odżył w tym czasie też problem z Wandalami, okupującymi najbogatszą prowincję rzymską w północnej Afryce. Z jej terytorium kilkakrotnie najeżdżali oni Italię. W 455 roku Wandalowie splądrowali byłą stolicę imperium. Nie było to jednak faktyczne plądrowanie, lecz dobrze zorganizowana akcja grabieżców, polegająca na dokładnym wywiezieniu rzemieślników, urzędników i dzieł sztuki. Sam Rzym przez to wyludnił się i zbiedniał.

Próba odbicia Afryki

Państwo Wandalów w Afryce i na wyspach Morza Śródziemnego

Sytuacja imperium nie była jeszcze beznadziejna, nadal posiadało ono potężną armię i nadal liczyć mogło na pomoc Konstantynopola. Cesarze postawili sobie za cel odbicie z rąk Wandalów Afryki północnej i zniszczenie tego plemienia. Gdyby ów plan się powiódł, cesarstwo odzyskało by wpływy z podatków bogatej prowincji, co z kolei umożliwiłoby zwiększenie i zreformowanie sił zbrojnych, a w dalszej perspektywie odzyskanie Hiszpanii, a może i części Galii. Pewne jest to, że odzyskanie Afryki zapobiegłoby upadkowi cesarstwa zachodniorzymskiego, albo przynajmniej znacznie by go opóźniło. Pierwszą próbę pobicia Wandalów podjęli Rzymianie w latach 460-461 roku, kiedy cesarz Majorian usiłował przerzucić desant z Hiszpanii do Mauretanii, jednak operacja zakończyła się niepowodzeniem m.in. wskutek zdrady części żeglarzy. Kolejna operacja z 468 roku, przeprowadzona przez faktycznego władcę Rzymu Rycymera była lepiej przygotowana, dodatkowo władca Rzymu otrzymał zbrojne wsparcie cesarza Konstantynopola Leona I. Obaj wodzowie zgromadzili ogromną flotę liczącą 1113 okrętów, która przerzucić miała na teren wandalskiej Afryki ponad 100 tysięcy żołnierzy. Zgodnie z planem wojna miała się rozstrzygnąć na lądzie. Po początkowych sukcesach (m.in. odbicie Sycylii i Sardynii) armada dowodzona przez Bazyliskosa popłynęła w stronę Kartaginy. Jednak flota Wandalów wypłynęła naprzeciw floty rzymskiej zmuszając ją, wbrew pierwotnemu planowi, do przyjęcia bitwy morskiej. Wskutek błędów dowódcy bitwa zakończyła się klęską Rzymian i zagładą ich floty. Szansa odzyskania Afryki została zaprzepaszczona, podobnie jak szansa odrodzenia imperium.

Rozkład terytorialny

Germanie okupujący Brytanię, Galię i Hiszpanię pojęli, że potęga rzymska należy już do przeszłości i zaczęli otwarcie poszerzać swoje terytoria, nie zachowując nawet pozorów przyjaźni z Rzymem. Od tego czasu imperium naprawdę zaczęło się rozpadać: (ziemie podane według dzisiejszych państw)

Cesarstwo upadło w roku 476. Ostatni cesarz Romulus Augustulus został obalony przez germańskiego wodza Odoakra. Rok ten tradycyjnie uznaje się za koniec starożytności i początek średniowiecza. Z resztek cesarstwa (Italia kontynentalna, Słowenia, Austria) Odoaker stworzył swoje własne państwo pod zwierzchnością Bizancjum. Z Italii usunęli go dopiero Ostrogoci (lata 489-493).

Przypisy