Chantowie - Polski Serwis Naukowy

Chantowie, (dawniej nazywani Ostiakami, w staroruskich kronikach - Jugrami), nazwy własne (zależnie od dialektu): Chanti, Chande, Kantek – naród ugrofiński zamieszkujący zachodnią Syberię, na wschód od rzeki Ob. Posługują się językiem chantyjskim, należącym do języków ugryjskich, oraz – coraz częściej – językiem rosyjskim.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.

Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny – Jugra (ros. Ханты-Мансийский автономный округ – Югра, Chanty-Mansijskij awtonomnyj okrug – Jugra) – jednostka podziału administracyjnego w obrębie Federacji Rosyjskiej, wchodząca w skład obwodu tiumeńskiego.

kobiety chantyjskie w tradycyjnych strojach

dzieci chantyjskie

Grupy etniczne

Wśród Chantów wyróżnia się trzy grupy etnograficzne: północną, południową i wschodnią. Różnią się one dialektami, nazwą własną oraz kulturą i sposobem prowadzenia gospodarki. Zróżnicowanie to wykształciło się pod wpływem sąsiedztwa z innymi ludami: na Chantów północnych silny wpływ wywarli Nieńcy, na wschodnich - Selkupowie a na południowych - Rosjanie i Tatarzy.

Poniższy podział ras ludzkich opiera się na XVIII-wiecznej koncepcji Blumenbacha. Podział ten wraz z wyróżnionymi antropologicznymi cechami ras budzi wiele zastrzeżeń.

Hodowla – zespół zabiegów i procesów w wytwarzanych sztucznie optymalnych warunkach dla rozwoju hodowanego zwierzęcia bądź rośliny, mający na celu otrzymanie w warunkach stworzonych przez człowieka organizmów żywych (np. doświadczalnych w nauce).

Wygląd zewnętrzny

Chant

Chantowie zasadniczo należą do rasy żółtej, jednak w ich wyglądzie zaznaczają się dość silne wpływy rasy białej. Mają czarne włosy i ciemne, raczej skośne oczy, oraz wystające kości policzkowe. Są niscy; przeciętny wzrost mężczyzny wynosi ok. 158 cm, a kobiety – 146 cm.

Łoś (Alces alces) – największy współcześnie żyjący gatunek ssaka kopytnego z rodziny jeleniowatych, wyróżniający się charakterystycznym porożem i wyjątkowo długimi kończynami. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Alces. Żyje w podmokłych lasach północnej Eurazji i Ameryki Północnej. Występujący w Polsce podgatunek A. a. alces – łoś europejski jest największą żyjącą w Polsce zwierzyną. Rzadki i chroniony.

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych. Nazwa nawiązuje do apostoła Słowian – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety – głagolica i później cyrylica (pismo uproszczone na bazie dużego alfabetu greckiego – majuskuły oraz głagolicy, z której zostały przeniesione niektóre litery).

Liczebność i obszary zamieszkiwania

Według danych z 2002 r. Federację Rosyjską zamieszkiwało 28 678 Chantów. Żyli oni głównie w Chanty-Mansyjskim Okręgu Autonomicznym (17 128 osób) oraz Jamalsko-Nienieckim Okręgu Autonomicznym (8760), ponadto 806 w pozostałych częściach obwodu tiumeńskiego. Obwód tomski zamieszkuje 873 Chantów. Niewielka ich liczba (88 osób) żyje też w Republice Komi.

Genealogia (z Greki γενεά, genea – "ród" oraz λόγος, logos – "słowo", "wiedza") — jedna z nauk pomocniczych historii, zajmująca się badaniem więzi rodzinnych między ludźmi na bazie zachodzącego między nimi pokrewieństwa i powinowactwa. W szczególności przedmiotem zainteresowania genealogii są wybrane rodziny i rody, ich pochodzenie, historia oraz wzajemne relacje rodzinne i losy poszczególnych członków rodziny.

Szamanizm — zespół praktyk i wierzeń opierających swe pojmowanie relacji świata namacalnego do świata duchowego na fundamentalnej roli szamana jako osoby zdolnej do podróży ekstatycznych w zaświaty dla dobra swojej wspólnoty bądź jej poszczególnych członków.

Zmiany liczebności Chantów

cerkiew w stolicy Chantykskiej autonomii - Chanty-Mansyjsku

Dworzec kolejowy w Surgucie - największym mieście na ziemiach Chantów

dane szacunkowe

Spadek udziału Chantów w populacji

W wyniku rosyjskiej kolonizacji Chantowie stali się mniejszością na swojej ziemi jeszcze w XVIII wieku, ale największy spadek ich udziału w populacji zamieszkujących te tereny nastąpił w okresie ZSRR, kiedy to w wyniku osadnictwa zewnętrznego nastąpił znaczny wzrost zaludnienia ziem zamieszkanych przez Chantów. Związane było to z odkrywaniem w latach 50. i 60. złóż ropy naftowej i gazu ziemnego, a następnie z rozwojem przemysłu, zwłaszcza naftowego w tym regionie. Po upadku ZSRR i powstaniu niepodległej Rosji chantyjskie ziemie są jednym z niewielu terenów Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu, którego ludność nie zmniejsza się, a wręcz przeciwnie - zwiększa (w ciągu 2005 r. liczba ludności wzrosła o 9,2 tys. osób, tj. o 0,63%). W ciągu ostatniego półwiecza populacja zamieszkująca ziemie Chantów wzrosła ok. 12-krotnie, czemu towarzyszy spadek udziału procentowego w populacji ludności rdzennej.

Rosjanie (ros. русские/russkije) - jedna z grup etnicznych należąca do wschodnich Słowian, zamieszkująca głównie Rosję i sąsiadujące kraje. Potocznie słowo Rosjanie jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji, podobnie jak często czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Natomiast we współczesnym języku rosyjskim dla określenia osoby o dowolnym pochodzeniu etnicznym, która jest obywatelem Rosji, używa się poprzednio uznawane za przestarzałe i książkowe słowo россиянин/rossijanin. Etniczni Rosjanie stanowią około 80% ludności Rosji. Pochodzenie Rosjan (jako wspólnoty narodowo-etnicznej) nie jest jasne.

Sanie – pojazd zaprzęgowy na płozach, służący do poruszania się po śniegu lub lodzie. Sanie są zazwyczaj ciągnięte przez konie lub ciągniki mechaniczne. Małe sanie używane do zabawy lub sportów zimowych to sanki.

W Chanty-Mansyjskim Okręgu Autonomicznym, będącym w założeniu jednostką podziału terytorialnego, w którym Chantowie posiadają autonomię i od których wziął on swą nazwę, stanowią oni ok. 1,17% populacji, natomiast w autonomicznym okręgu Nieńców procentowy udział Chantów wynosi więcej, bo 1,73%

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

Bagno – obszar o utrzymującym się nadmiernym nawilgoceniu, porośnięty przez roślinność przystosowaną do specyficznych warunków związanych z dużym nawilgoceniem. Bagna bardzo często tworzą się w zagłębieniach terenu we wszystkich strefach klimatycznych świata. Największe przestrzenie zajmują jednak na obszarach pokrytych wieczną zmarzliną (Syberia, północna Kanada) i w strefie równikowej. Poza tym tworzą się w dolinach i deltach dużych rzek, na pojezierzach, na płaskich obszarach bezodpływowych, w nieckach krasowych, w odciętych zatokach morskich i nad brzegami mórz i oceanów. W bagnach w wyniku procesów utleniania związków organicznych tworzy się torf.

Tereny zamieszkiwane przez Chantów

typowy krajobraz ojczyzny Chantów

tajga

typowy krajobraz ojczyzny Chantów

Chantowie zamieszkują w zachodniej Syberii, na Nizinie Zachodniosyberyjskiej. Zdecydowaną większość ziem zamieszkanych przez Chantów porasta tajga, przez którą płyną liczne rzeki i strumienie, stanowiące dopływy głównej rzeki Obu i jego głównego dopływu - Irtyszu. Na północy tajga przechodzi w lasotundrę, a dalej w tundrę. Na terenie tym znajdują się niezliczone jeziora oraz zajmujące wielkie obszary bagna.

Godło – symbol wyróżniający, znak rozpoznawczy przynależności osoby bądź przedmiotu do szerszej grupy rodowej, prawnej lub społecznej, np. herb, gmerk, logo.

Klimat umiarkowany – rozległa strefa klimatyczna, dzieląca się na półkuli północnej na chłodniejszą północną i cieplejszą południową i na półkuli południowej na cieplejszą północną i chłodniejszą południową. Średnia roczna temperatura waha się od 0 °C do 10 °C, a opady atmosferyczne występują w różnych porach roku. Charakterystyczną formacją roślinną dla klimatu umiarkowanego w części chłodniejszej jest tajga, natomiast części cieplejszej lasy liściaste i mieszane (kraje Europy Środkowej i południowa, czasem też środkowa część Skandynawii). Pory roku są w tej strefie łatwo rozpoznawalne i wyznaczane przez przebieg temperatury (ciepła, wilgotna wiosna, ciepłe, zazwyczaj suche lato, chłodna, wilgotna jesień i zima z niewykluczonymi opadami śniegu).

Obszar chantyjskich ziem leży w strefie klimatów umiarkowanych wybitnie kontynentalnych, co charakteryzuje się m.in. dużymi różnicami temperatur pomiędzy latem a zimą.

Zima jest surowa i długa, z grubą pokrywą śnieżną, zaś lato - krótkie i ciepłe. Przymrozki utrzymują się do późnej wiosny (po połowy czerwca) i pojawiają się już wczesną jesienią. Średnia temperatura tych obszarów w styczniu waha się od -18 °C na zachodzie do ok. -28 °C na północnym wschodzie. W okresie letnim jest to ok. +14 °C - +16 °C, choć zdarza się, że temperatury przekraczają 30 °C.
W okresie zimowym rzeki pokryte są grubą warstwą lodu. Utrzymuje się ona przez okres ok. 6 miesięcy.

Cerkiew (z gr. kyriaké - należąca do Pana, w uzupełnieniu do eklezja - lud, zgromadzenie, później świątynia, kościół) – budynek przeznaczony do sprawowania nabożeństw w cerkwi prawosławnej lub unickiej (greckokatolickiej). Jest przestrzenią sakralną dla celebracji Boskiej Liturgii. Prawosławni oraz grekokatolicy wierzą, iż jest ona miejscem szczególnego przebywania samego Boga. Nazwa cerkiew w języku staropolskim oznaczała po prostu kościół, dopiero w późnym średniowieczu nazwą tą określano tylko kościoły prawosławne.

Rzemiosło – zawodowe wykonywanie działalności gospodarczej przez osobę fizyczną, posiadającą udokumentowane kwalifikacje do wykonywania danej działalności gospodarczej we własnym imieniu i na swój rachunek, przy zatrudnieniu niewielkiej liczby pracowników, których praca ma na celu wspieranie działalności rzemieślnika. O tym, czy dana działalność jest rzemiosłem decydują jej właściwości,charakter, niewielka skala i rozmiar oraz brak cechy uciążliwości środowiskowej oraz społecznej typowej dla działalności na przemysłowej lub też produkcyjnej w znacznym rozmiarze. Jako przykład rzemiosła można podać artystyczny wyrób cegieł prowadzony w niewielkim rozmiarze, a jak o działalność przemysłową produkcję materiałów budowlanych w specjalnie przeznaczonych do tego urządzeniach prowadzona w znacznych rozmiarach w sposób zorganizowany i ciągły.

Historia

Chantowie jako naród wykształcili się ze zlania kilku grup ludności ugrofińskiej. Jedna z nich, złożona z myśliwych i rybaków, zamieszkiwała na obszarach obecnie zajmowanych przez Chantów już w okresie neolitu. Druga grupa, złożona z koczowniczych hodowców zwierząt przywędrowała na te tereny na przełomie I i II tys. p.n.e. ze stepów dzisiejszego Kazachstanu i południowej Syberii. W okresie tym plemiona, z których w okresie późniejszym wykształcili się Chantowie i Mansowie zamieszkiwały na większych niż obecnie obszarach: zajmowały także wschodnie skrawki Europy, skąd w X - XII w. zostały wyparte na wschód przez Komiaków i Rusinów. Po ostatecznym zajęciu obecnego terytorium nastąpił podział tych plemion na Chantów i Mansów.

Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.

Alfabet (nazwa pochodzi od pierwszych liter alfabetu greckiego: alfa i beta) – najpopularniejszy system zapisywania mowy. Terminu używany w trzech głównych, powiązanych ze sobą i niekiedy mylonych znaczeniach, co jest źródłem licznych nieporozumień w dziedzinie historii i teorii pisma, oraz w jednym znaczeniu pochodnym. Piąty sens obejmuje użycie niepoprawne, czyli nazywanie "alfabetami" systemów nie będących nimi (pseudoalfabetów).

Pierwsze kontakty Chantów z cywilizacją europejską (ruską) miały miejsce w XI w. za pośrednictwem kupców (nowogrodzkich). W staroruskich kronikach Chantowie nazywani są mianem Jugrowie, która to nazwa została przez Nowogrodzian zapożyczona od Komiaków, określających Chantów mianem Jögra. (Tą samą nazwą określani byli także spokrewnieni z Chantami Mansowie, zamieszkujący bardziej na zachód).

Ród – grupa społeczna oparta na wspólnocie krwi, obejmująca rodziny wywodzące swe pochodzenie od wspólnego antenata (przodka), posługująca się wspólną symboliką oraz nazwą, będącą najczęściej proklamą herbu rodowego. Często lecz nie koniecznie posługująca się wspólnym nazwiskiem, mówiąca przeważnie tym samym dialektem. Więź wewnętrzną rodu u ludów pierwotnych stanowiło pochodzenie macierzyste, a w bardziej rozwiniętych ustrojach pochodzenie ojcowskie.

Herbata – napar przyrządzany z liści i pąków grupy roślin, nazywanych tą samą nazwą, należących do rodzaju . Polska nazwa herbata pochodzi od łac. herba thea. Rośliny uprawiane są w wielu krajach strefy zwrotnikowej, także poza Azją, dla pączków i liści, z których po uprzednim przygotowaniu (suszenie, czasami fermentacja) przyrządza się napar. Nazwą "herbata" określa się również napary z innych ziół, np. herbata rumiankowa, herbata paragwajska, herbata Rooibos.

Od XIII w. Chantowie znajdowali się w dość luźnej zależności od Republiki Nowogrodzkiej. Od 1478 r., czyli od podbicia Nowogrodu przez Moskwę, ziemie Chantów w większości weszły w skład Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.

W czasie walk z okolicznymi, zagrażającymi Chantom narodami (zwłaszcza Tatarom), niezależne dotąd plemiona zaczęły łączyć się w większe organizacje, nazywane w literaturze rosyjskiej, nieco na wyrost - księstwami. Na ich czele stali dziedziczni władcy, wywodzący się z arystokracji. W okresie tym nastąpiło też zróżnicowanie majątkowe społeczeństwa, które szczególnie wyraźnie nastąpiło wśród plemion zajmujących się hodowlą renów. Dawni władcy po aneksji ziem chantyjskich przez Rosję stali się podporą carskiej administracji.

Step (z степ) – równina pozbawiona drzew, rzek i jezior. Step przypomina pod tym względem prerię, z tą różnicą, że preria jest z reguły zdominowana przez wysokie trawy, a step może być obszarem półpustynnym lub pokrytym trawą i krzewami (czasem w zależności od pór roku). Występuje w warunkach klimatu umiarkowanego z gorącym, suchym latem.

Ropa naftowa (olej skalny, czarne złoto) – ciekła kopalina, złożona z mieszaniny naturalnych węglowodorów gazowych, ciekłych i stałych (bituminów), z niewielkimi domieszkami azotu, tlenu, siarki i zanieczyszczeń. Ma podstawowe znaczenie dla gospodarki światowej jako surowiec przemysłu chemicznego, a przede wszystkim jako jeden z najważniejszych surowców energetycznych.

W kolejnych latach ich ziemie znalazły się pod panowaniem Chanatu Syberyjskiego, następnie zostały ponownie i na trwałe włączone w skład państwa rosyjskiego. Wkrótce po przyłączeniu chantyjskich ziem rozpoczęła się rosyjska kolonizacja tych terenów: w 1593 na miejscu starego chantyjskiego grodu Sugmut-Basz, inaczej zwanego Chałumo-Sugmut co w przekładzie oznacza "brzozowy gródek" założono pierwsze rosyjskie miasto Bieriozow, obecnie Bieriozowo, a w 1594 założono miasto Surgut. Rosjanie podporządkowawszy sobie Chantów narzucili im podatek (jassak) opłacany w formie dostaw skór zwierząt futerkowych, głównie soboli. W latach następnych ziemie Chantów stały się terenem osadnictwa rosyjskiego. Kolonizacja rosyjska sprawiła, iż już w XVIII w. Chantowie stali się mniejszością na zajmowanych terenach.

Carstwo lub carat to państwo, którego panujący monarcha nosi tytuł cara lub carycy. Określenie pojawiło się w średniowieczu. Carstwo działa na takich samych zasadach ustroju królewskiego, ale występuje tu jako forma słowiańska. Carstwo jest zniekształconą słowiańską nazwą cesarstwa i pochodzi od Bizancjum. Tytułu car używali władcy Rosji, Bułgarii i Serbii.

Ikra – komórki jajowe ryb. W budowie i funkcji zasadniczo nie odbiega od jaj innych zwierząt – najważniejsza różnica to znacznie większa ilość żółtka w ikrze, porównując z typowymi przedstawicielami innych grup. Pojęcie to bywa także używane do określania jaj części wodnych stawonogów, mięczaków i szkarłupni.

godło autonomicznej jednostki administracyjnej Chantów i Mansów - Chanty-Mansyjskiego OA - Jugry

Po utworzeniu Związku Radzieckiego Chantowie w ramach polityki tzw. korienizacji tj. przyznawania uprawnień narodom dawniej gnębionym przez carat, wspólnie z pokrewnymi kulturalnie i językowo Mansami otrzymali niewielką autonomię w ramach utworzonego 10 grudnia 1930 r. Ostiako-Wogulskiego Okręgu Autonomicznego. Ponieważ nazwa Okręgu: Ostiako-Wogulski pochodziła od rosyjskich nazw obu narodów, w 1940 r. okręg został przemianowany na Chanty-Mansyjski Okręg Narodowościowy, która to nazwa zawiera w sobie pochodzące z ojczystych języków obu narodów nazwy Chantów i Mansów.

Ryby, ryby właściwe (Pisces) – tradycyjna nazwa zmiennocieplnych kręgowców wodnych oddychających skrzelami, posiadających szczęki i poruszających się za pomocą płetw. Niezwykle zróżnicowane pod względem budowy zewnętrznej i wewnętrznej, ubarwienia oraz przystosowania do warunków środowiska. Stanowią najliczniejszą grupę współcześnie żyjących kręgowców (ponad połowę). Na świecie znanych jest ponad 30 tys. współcześnie żyjących, naukowo opisanych gatunków. Ryby są najstarszymi kręgowcami świata, pojawiły się około 480 mln lat temu. W Polsce występuje około 120 gatunków.

Tajga, lasy borealne – borealne lasy szpilkowe, występujące w północnej części Ameryki Północnej (Alaska i Kanada), Europy (Półwysep Skandynawski, Karelia, północno-wschodnia część Niziny Wschodnioeuropejskiej) oraz Azji (Syberia, Sachalin, Kamczatka, Hokkaido), w obrębie klimatu umiarkowanego chłodnego na półkuli północnej.

7 października 1977 r. Chanty-Mansyjski Okręg Narodowościowy przemianowano na Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny (ros. Ханты-Мансийский автoнoмный округ). Wiązało się to z pewnym poszerzeniem autonomii. W 2003 r. nazwę Chanty-Mansyjskiej autonomii zmieniono na Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny - Jugra). Autonomia ta istnieje do dziś.

Nieńcy (nazwa własna: nienyc, l. mn. nienycja, dawniej nazywani Samojedami, Jurak-Samojedami lub Jurakami) – naród zaliczany do Samojedów, zamieszkujący północno-wschodni skrawek Europy i leżące przy nim azjatyckie obszary północno-zachodniej Syberii.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Osobny artykuł: Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny - Jugra.

Religia

Do XVIII w. Chantowie wyznawali szamanizm, następnie lud ten formalnie został schrystianizowany w obrządku prawosławnym. Po okresie ateizacji w czasach Związku Radzieckiego większość Chantów może oficjalnie wyznawać prawosławie, jednak wśród ludu, zwłaszcza wśród starszego pokolenia, liczne przeżytki poprzedniej religii przetrwały do dziś. Żywy jest zwłaszcza kult duchów opiekuńczych i przodków, istnieje kult niedźwiedzia, ważną rolę odgrywają totemy. Nadal w społeczności żywe są mity i obrzędy związane z dawną religią.

Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.

Poligamia (gr. πολυγαμία polygamia, od πολύς polys "liczny" i γαμέω gameo "zawieram małżeństwo"; wielomałżeństwo) – w odróżnieniu od monogamii, jest to forma małżeństwa w której osób jednej płci może być więcej. Może to być zatem związek jednego mężczyny z wieloma kobietami (poligynia) lub związek jednej kobiety z wieloma mężczyznami (poliandria). Badania antropologiczne wykazały, że ta forma związku małżeńskiego była typowa dla ludów rolniczych. Trzeba jednak zwrócić uwagę na to, że w społecznościach określanych mianem poligamicznych, większość mężczyzn żyje jednak w związkach monogamicznych. Bowiem nazwa ta sygnalizuje jedynie, że w społecznościach tych poligamia jest dozwolona, choć dotyczy zazwyczaj ich członków o wyższym statusie materialnym.

Najważniejszym niegdyś świętem wśród Chantów było Święto Niedźwiedzia. Jego ślady nadal obecne są w folklorze i opowieściach.

Gospodarka

Renifer - podstawa gospodarki północnych Chantów

Tradycyjne zajęcia Chantów to rybołówstwo rzeczne oraz myślistwo, a od XIV w. także hodowla reniferów (przejęta od plemion samojedzkich).

Hodowla reniferów odbywała się zarówno na obszarze tundry i lasotundry, jak i na obszarze tajgi, i w zależności od tego sposób jej prowadzenia był inny. W tundrze i lasotundrze zwierzęta te hodowane były dla mięsa i skór wg sposobu przejętego od Nieńców: renifery żyły w stadach liczących ok. 1000-1500 sztuk, a głównym zadaniem hodowców był ich sezonowy przepęd z północy na południe (jesienią) oraz z południa na północ (wiosną).
W lasach renifery hodowane były w sposób przypominający wypas bydła w Europie: stada były znacznie mniejsze i stale znajdowały się na tych samych pastwiskach, położonych w pobliżu osady. Ponadto ludność obszarów leśnych, mająca możliwość pozyskiwania mięsa i skór dzięki polowaniom, trzymała reny głównie jako środek transportu.

Skóra (łac. cutis, gr. derma) – największy narząd powłoki wspólnej (łac. integumentum commune) kręgowców o złożonej budowie i wielorakich funkcjach; powłoka właściwa.

Ewangelia (z gr. εὐαγγέλιον, euangelion, dosł. dobra nowina) – w starożytności termin używany jako określenie nagrody dla osoby przynoszącej dobrą nowinę.

Od XVIII w. część Chantów (żyjących głównie na południu i wzdłuż Obu) zajęłą się także uprawą roli i chowem bydła.

Duże znaczenie miało zbieractwo owoców runa leśnego, grzybów i ziół.

W okresie ZSRR nadal odbywała się tradycyjna działalność gospodarcza Chantów, jednak gospodarka ta prowadzona była w obrębie kołchozów.

Do dzisiejszego dnia wielu Chantów w okresie letnim prowadzi półnomadyczny tryb życia. W okresie radzieckim byli oni przymuszani do życia osiadłego i osadzani w dużych, nowo zbudowanych osiedlach, w których do dzisiejszego dnia żyje większość narodu, jednak po upadku ZSRR wielu Chantów powróciło do starych tradycji. Obecnie ok. 70% Chantów żyje poza obszarami miejskimi i, zwłaszcza w okresie letnim, prowadzi tradycyjną gospodarkę.

Kronika – wyraz pochodzenia greckiego (chronika od rzeczownika chronos), faktograficzny opis wydarzeń w układzie chronologicznym. Również utwór dziejopisarski o charakterze literackim, typowy dla średniowiecza. Kronika nie zawiera analizy tych wydarzeń, może jednak zawierać podsumowania oraz komentarz autora. Wydarzenia te najczęściej dotyczą życia państwa, instytucji, organizacji itp. Zapis tych wydarzeń może odbywać się na bieżąco, w miarę ich dziania się, lub później. Kroniki zaliczane są do utworów epickich, często łączą ze sobą cechy powieści, legendy oraz baśni.

Ostiako-Wogulski Okręg Narodowościowy (ros. Остяко-Вогульский национальный округ) - autonomiczna jednostka podziału administracyjnego ZSRR w ramach Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, utworzona 10 grudnia 1930 r. Utworzenie Ostiako-Wogulskiego Okręgu Narodowościowego miało na celu przyznanie ograniczonej autonomii autochtonicznym ludom zachodniej Syberii - Ostiakom (Chantom) i Wogułom (Mansom), i, podobnie jak utworzenie 7 innych okręgów, było elementem polityki tzw. korienizacji - przyznawania uprawnień nierosyjskim narodom, zamieszkującym Rosję, dawniej gnębionym i wynaradawianym przez carat.

Istotne znaczenie miało także rzemiosło. Tradycje w tym zakresie zachowane zostały do dnia dzisiejszego, zwłaszcza w dziedzinie ubioru. Podstawowym surowcem jest skóra reniferów, skóra oraz kolorowe materiały nabywane od Rosjan.

Kultura

Chantowie posiadają bogaty folklor i mitologię oraz rozwiniętą muzykę ludową, w formie śpiewu, często o religijnym charakterze. Chantowie zaliczani są do rdzennych ludów Syberii; podobnie jak w przypadku innych ludów z tej grupy rodzime tradycje są zagrożone poprzez wypieranie ich przez kulturę zachodnią, głównie rosyjską.

Komiacy, Komi, czasem też Komi-Zyrianie (dawna nazwa: Zyrianie, nazwa własna: Komi, Komis) — lud ugrofiński zamieszkujący głównie Republikę Komi (Federacja Rosyjska), a także Półwysep Kolski i zachodnią Syberię. Obszary te zamieszkuje 293 - 418 tys. (w zależności przyjętego od kryterium narodowego — czytaj niżej) Komiaków, posługujących się głównie językiem komi, rzadziej rosyjskim.

Neolit (zob. neo - "nowy", lit - "kamień"; inaczej młodsza epoka kamienia) - końcowy okres epoki kamienia (poprzedzający epokę brązu). Jego charakterystyczne cechy to uprawa roślin i hodowla zwierząt oraz stałe osady. Proces ten nazwano "rewolucją neolityczną". W neolicie rozwijają się też nowe techniki obróbki kamienia, takie jak gładzenie powierzchni i wiercenie otworów. Nazwa epoki wprowadzona przez Johna Lubbocka w 1865 roku.

Dla ochrony chantyjskiego dziedzictwa kulturowego powołanych zostało kilka fundacji, jednak proces zaniku tradycji narodowych postępuje i jest związany z rozwojem gospodarczym i procesami urbanizacyjnymi.

rodzina chabtyjska

Tradycje chantyjskie

Rodzina i społeczeństwo

Zasadniczo największe zmiany w strukturze społecznej Chantów nastąpiły w XVII i XVIII w. i związane były z przyjęciem prawosławia i wzorców kultury rosyjskiej. Do tego okresu podstawą chantyjskiej społeczności były wielkie rodziny. Do tego też okresu funkcjonowała poligamia, żywa zwłaszcza wśród koczowniczych hodowców reniferów, gdzie do zwyczaju należało, by gdy pierwsza żona zaczynała się starzeć, jej mąż wziął kolejną, która pomagałaby pierwszej żonie w gospodarskich obowiązkach. Innym źródłem poligamii było żywe wśród całej społeczności prawo lewiratu, wg którego w razie śmierci brata wdowę po nim poślubiał, jako kolejną żonę, pozostały przy życiu brat.

Renifer (ren) (Rangifer tarandus) – ssak z rodziny jeleniowatych, zamieszkujący arktyczną tundrę i lasotundrę w Eurazji i Ameryce Północnej. Dla podgatunków północnoamerykańskich stosuje się nazwę karibu.

Wielkie Księstwo Moskiewskie (ros. Великое княжество Московское, łac. Magnus Ducatus Moscuensis; potocznie pol. Moskwa, łac. Moscovia lub Muscovia) – państwo ruskie istniejące w latach 1328-1547 ze stolicą w Moskwie. Wielkie Księstwo Moskiewskie było kontynuacją Księstwa Moskiewskiego (1213-1328), które zostało podniesione do rangi wielkiego księstwa w 1328 roku, w wyniku unii personalnej Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego i Księstwa Moskiewskiego oraz przeniesienia stolicy wielkiego księstwa z Włodzimierza do Moskwy.

Społeczeństwo do XVII/XVIII w. dzieliło się na fratrie (zwłaszcza na północy) oraz genealogiczne grupy zbliżone charakterem do rodów. Istnienie tych podziałów miało związek z kultem totemów: grupy te nosiły nazwy od zwierząt i ptaków opiekuńczych, będących symbolem owej wspólnoty.

Kazachstan, Republika Kazachstanu (kaz. Қазақстан, Қазақстан Республикасы, trl. Ķazaķstan, Ķazaķstan Respublikasy, trb. Kazakstan, Kazakstan Respublikasy; ros. Казахстан, Республика Казахстан trl. Kazahstan, Respublika Kazahstan, trb. Kazachstan, Riespublika Kazachstan) – państwo leżące częściowo w Europie (5,4% powierzchni – tereny na zachód od rzeki Emba) i częściowo w Azji, powstałe w 1991 w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Graniczy z następującymi państwami: Chinami (1460 km granicy), Kirgistanem (980 km), Turkmenistanem (380 km), Uzbekistanem (2300 km) oraz Federacją Rosyjską (6467 km). Łączna długość granic Kazachstanu wynosi 12 187 km. Kazachstan ma również dostęp do największego jeziora świata – Morza Kaspijskiego na długości 2340 km.

Śnieg – opad atmosferyczny w postaci kryształków lodu o kształtach głównie sześcioramiennych gwiazdek, łączących się w płatki śniegu. Po opadnięciu na ziemię tworzy porowatą pokrywę śnieżną o niewielkiej gęstości także zwaną śniegiem.

Tradycyjne domy Chantów

rodzina chantyjska przed tradycyjnym domem koczowników

tradycyjny dom osiadłych Chantów

kobiety chantyjskie w tradycyjnych strojach

Chant

W okresie zimowym Chantowie przebywali w stałych zimowych osadach, natomiast na wiosnę udawali się na miejsca pobytu sezonowego, związanego z połowami ryb.

Rusini (Rusnacy, Ruśniacy lub Rusowie, dawniej też Rusacy, Rosjanie od gr. Ρωσία = Ruś/Русь) – termin odnoszący się do wschodniosłowiańskich narodów bądź grup etnicznych:

Bieriozowo (ros. Берёзово) osiedle typu miejskiego w Rosji, w Chanty-Mansyjskim Okręgu Autonomicznym - Jugrze, ośrodek administracyjny Rejonu Bieriozowskiego.

Hodowcy reniferów w tundrze i lasotundrze koczując ze swoimi stadami żyli w domostwach typu nienieckiego, tj. pewnego rodzaju stożkowych namiotach zbudowanych żerdzi, krytych - w okresie letnim -korą brzozową, zaś w okresie zimowym - skórami renifera. Domostwa te stosowali także doraźnie (jako schronienie tymczasowe - rodzaj namiotów) rybacy ze stałych osad, udający się na sezonowe połowy ryb.

Republika Nowogrodzka lub Rzeczpospolita Nowogrodzka (rosyjski Новгородская республика lub Новгородская земля, staroruski Новгородская земьля) – średniowieczne państwo ruskie istniejące w latach 1136-1478, położone pomiędzy Bałtykiem a Syberią. Powstało na skutek usamodzielnienia się Księstwa Nowogrodzkiego w czasie rozbicia dzielnicowego Wielkiego Księstwa Kijowskiego. W państwie o ustroju feudalnym rozwinęła się z czasem specyficzna forma demokracji.

Kołchoz, (ros. колхоз) - formalnie rolnicza spółdzielnia produkcyjna, w rzeczywistości rodzaj przedsiębiorstwa rolniczego charakterystycznego dla byłego ZSRR.

Obecnie większa część Chantów zamieszkuje relatywnie nowe domy w osadach powstałych w latach 50., kiedy to, po części przymusowo, zmienili oni tryb życia na osiadły.

Transport

Tradycyjnymi środkami transportu dla Chantów w okresie zimowym były różne rodzaje nart oraz sanie, zaprzęgane w renifery lub psy.
Latem niemal cały transport odbywał się przy pomocy licznych rodzajów łodzi, których typ zależał od celu i długości podróży.

Odzież

Odzież Chantów zamieszkujących w północnej części ich ziem przypomina odzież Nieńców. Kobiety noszą zwykle kaftanowate bluzo-kurtki z futra renifera, rzadziej palta-chałaty z sukna. U Chantów wschodnich odzież wykonana jest z futra lub sukna. Istotne znaczenie ma kolorystyka ubioru: Chantowie dbali, by łączyły się elementy jasne i ciemne. W odzieży materiałowej preferowali wyraziste barwy (czerwoną, zieloną).

Chleb – pieczywo otrzymywane z wypieku ciasta, będącego jednorodnym połączeniem mąki zbożowej różnego gatunku i wody, poddanego najczęściej, ale nie zawsze, fermentacji alkoholowej (z wykorzystaniem drożdży) bądź mlekowej (bakteryjnej), wyrobionego w bochny różnego kształtu i wielkości. Oprócz chleba pulchnego, wyrabianego z ciasta drożdżowego lub ciasta z dodatkiem proszku do pieczenia (węglan sodu), znane są też odmiany chleba opartego na niespulchnianym cieście kruchym.

Poniższy podział ras ludzkich opiera się na XVIII-wiecznej koncepcji Blumenbacha. Podział ten wraz z wyróżnionymi antropologicznymi cechami ras budzi wiele zastrzeżeń.

Obuwie wykonywane jest w wielu różnych typach, ze skóry, zamszu lub futra.

Odzież (zwłaszcza wykonana z materiału) i obuwie są bogato zdobione paciorkami i metalicznymi nićmi oraz haftowane. Szyciem ubrań tradycyjnie zajmują się kobiety. Nadal popularne są tradycyjne typy ornamentu m.in. tzw. uszy zająca, gałązki brzozy, ślad sobola, rogi renifera i in. .

Jugrowie, Jugra (od komijskiego Jögra) – dawna, staroruska nazwa plemion ugrofińskich zamieszkujących okolice północnego Uralu, które następnie, pod naporem Rosjan i Komiaków przesiedliły się na wschód, za Ural, na tereny zachodniej Syberii, na obszar nazwany Jugrą, tj. tereny obecnego Chanty-Mansyjskiego Okręgu Autonomicznego - Jugry.

Folklor (ang. folk-lore "wiedza ludu") – symboliczno-artystyczna dziedzina kultury ludowej, mająca charakter wieloskładnikowy, niejednolity i synkretyczny.

Chantyjskie kobiety noszą ozdoby z paciorków, kolczyki i naszyjniki. Obie płcie niegdyś zaplatały warkocze; obecnie zwyczaj ten kontynuują tylko kobiety. Niegdyś wśród Chantów dość popularny był tatuaż.

Pożywienie

Pierwotnie podstawą wyżywienia Chantów były ryby, mięso renifera, a także mięso zwierząt żyjących w tajdze, zwłaszcza łosia, a także różne gatunki jagód, grzybów i orzechów. Kontakty z Rosjanami spowodowały, iż jeszcze w XVIII w. ważnym elementem diety stał się chleb, a niedługo potem narodowym napojem stała się herbata.

Ostiako-Wogulski Okręg Narodowościowy (ros. Остяко-Вогульский национальный округ) - autonomiczna jednostka podziału administracyjnego ZSRR w ramach Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, utworzona 10 grudnia 1930 r. Utworzenie Ostiako-Wogulskiego Okręgu Narodowościowego miało na celu przyznanie ograniczonej autonomii autochtonicznym ludom zachodniej Syberii - Ostiakom (Chantom) i Wogułom (Mansom), i, podobnie jak utworzenie 7 innych okręgów, było elementem polityki tzw. korienizacji - przyznawania uprawnień nierosyjskim narodom, zamieszkującym Rosję, dawniej gnębionym i wynaradawianym przez carat.

Zima – jedna z czterech pór roku w przyrodzie, w strefie klimatu umiarkowanego. Charakteryzuje się najniższymi temperaturami powietrza w skali roku, umiarkowaną ilością opadu atmosferycznego, zazwyczaj zestaloną (zamarzniętą) formą opadu i osadu atmosferycznego, a większość świata roślin i zwierząt przechodzi okres uśpienia.

Ryby i mięso spożywane są na wszelkie możliwe sposoby: na surowo (bezpośrednio lub mrożone), wędzone, kotowane lub suszone. Chantowie piją także rybi tłuszcz gotowany z owocami runa leśnego. Jednym z lokalnych przysmaków jest ikra gotowana w rybim tłuszczu.

Język

Język chantyjski jest językiem ojczystym dla nieco ponad połowy Chantów (ok. 15 tys. osób). Jest jednym z wielu języków używanych przez rdzenne ludy Syberii wypieranym przez język rosyjski. W 1959 r. 77% spośród 19 410 Chantów uważało język chantyjski za ojczysty, w 1970 już tylko 68,9% (spośród 21 138 osób), zaś w roku 1989 – zaledwie 60,5%. W dużych ośrodkach osadniczych, zwłaszcza w tych, w których liczebnie dominują Rosjanie, język chantyjski jest językiem używanym jedynie w domu przez część Chantów, na forum publicznym i w domach większości narodu dominuje język rosyjski. Język chantyjski jest natomiast jedynym używanym (a często, zwłaszcza wśród starszego pokolenia – jedynym znanym) w mniejszych osadach i w obozach koczowników.

Tatuaż – dowolny znak graficzny na skórze powstały w wyniku trwałego wszczepienia za pomocą specjalnej igły barwnika pod skórę. W Polsce tatuaż mogą sobie zrobić osoby, które ukończyły 18 rok życia. Przed ukończeniem 18 roku życia tatuaż można zrobić jedynie po wyrażeniu zgody przez opiekunów prawnych.

Syberia (ros. Сибирь) – kraina geograficzna w północnej Azji, wchodząca w skład Rosji, położona między Uralem na zachodzie, Oceanem Arktycznym na północy, Oceanem Spokojnym na wschodzie, oraz stepami Kazachstanu i Mongolii na południu.

Język chantyjski jest znany z licznych i znacznie zróżnicowanych dialektów. Ich podział i wyodrębnienie wciąż jeszcze nie jest ustalone. Bezsporne wydaje się wydzielenie dwóch grup dialektów: zachodnich (tzw. chantyjskie) i wschodnich (tzw. kantyjskie – od nazwy własnej narodu w tej grupie gwar). Wschodnie dialekty są obecnie bliskie wymarcia.

Stado – grupa osobników tego samego, rzadziej różnych gatunków zwierząt, żyjąca na określonym terytorium, związana mniej lub bardziej zaawansowaną formą organizacji społecznej. Łączenie się osobników w stada jest najczęściej związane z rozrodem. Do zwierząt stadnych należy wiele gatunków kręgowców, głównie spośród ssaków, ptaków i ryb. U wilków i dzików stado nazywane jest watahą. Duże stado ryb to ławica.

Lasotundra – najdalej wysunięta na południe część tundry. Jest to obszar przejściowy między tajgą a tundrą. Odróżnia się ją od pozostałej części tundry tym, że na jej obszarze występują pojedyncze drzewa.

Pierwsza publikacją w języku chantyjskim był przekład Ewangelii wg św. Mateusza, opublikowany w 1868 r. w jednym z dialektów. Pierwsze próby stworzenia jednego chantyjskiego języka literackiego pojawiły się dopiero w XX w. Do roku 1937 przy zapisie języka chantyjskiego posługiwano się alfabetem łacińskim. Mimo iż w języku tym rozwinęło się skromne piśmiennictwo, jednego języka literackiego nie udało się opracować; literatura rozwija się w 4 dialektach.

Rosja, Federacja Rosyjska (. Rosja jest największym państwem na świecie według powierzchni, jej terytorium jest większe od kontynentu: Europy, Australii i Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii, Pakistanie, Bangladeszu i Nigerii).

Nizina Zachodniosyberyjska (ros. Западно-Сибирская равнина, Zapadno-Sibirskaja rawnina) – rozległa nizina (niż) w azjatyckiej części Rosji, między Uralem na zachodzie i Wyżyną Środkowosyberyjską na wschodzie (rzeka Jenisej jest granicą) oraz od Morza Karskiego na północy do Pogórza Kazachskiego, Płaskowyżu Turgajskiego i Ałtaju na południu.

Język chantyjski nauczany jest w szkołach podstawowych; ukazuje się w nim także 1 gazeta.

Do zapisu języka chantyjskiego od 1937 r. stosowana jest cyrylica uzupełniona o dodatkowe znaki.

Alfabet używany (od 1937 r.) do zapisu języka chantyjskiego:

Osobny artykuł: Język chantyjski.

Zobacz też

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Chantowie

Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny - Jugra

język chantyjski

Mansowie

Linki zewnętrzne

Strona poświęcona Chantom (ang.)

Strona poświęcona Chantom(ros.)