Chausson - Polski Serwis Naukowy

Autobus Chausson, Paryż

Chausson (czytaj szosą) - autobusy wytwarzane w latach 1942-1970 przez francuską firmę Société Anonyme des Usines Chausson.

Autobusy te były po wojnie importowane przez wiele krajów, a szczególnie przez Polskę. Bezpośrednio po wojnie były to pierwsze autobusy z prawdziwego zdarzenia. W Warszawie przez wiele lat były to jedyne autobusy komunikacji miejskiej. Przedsiębiorstwa miejskie zamieniały się z PKS na autobusy Mavag, który były uciążliwe w ruchu miejskim. Autobusy Chausson były kupowane w latach 1947, 48, 49 oraz po przerwie "politycznej" - 1954, 55, 56, 57, 58, 59. W Warszawie były dwa autobusy trzydrzwiowe (patrz zdjęcie zabytkowego autobusu paryskiego). Z dalszego importu zrezygnowano m. in. ze względu na trudności w zaopatrzeniu w części.

Nadwozie to część składowa pojazdu, ustawiona na podwoziu lub służąca do montażu jego elementów. Nadwozie składa się ze struktury nośnej i karoserii (poszycia). Pod względem struktury nośnej pojazdy dzielimy na konstrukcje ramowe (nadwozie nieniosące) i samonośne (samoniosące; bezramowe). Istnieją też konstrukcje pośrednie - nadwozie półniosące oraz samonośne z ramami częściowymi.

Wymiennik ciepła – urządzenie służące do wymiany energii cieplnej pomiędzy dwoma jej nośnikami, tj. substancjami będącymi w stanie ciekłym lub gazowym.

Były to w pierwsze, rewolucyjne autobusy o metalowych nadwoziach samonośnych. Odznaczały się bardzo dobrymi własnościami eksploatacyjnymi. Mimo specyficznego układu kół (pojedyncze z tyłu) Chaussony dobrze znosiły skrajne obciążenia, jakie wtedy występowały w Polsce. Miały ekonomiczny silnik wysokoprężny z wtryskiem pośrednim, charakteryzującym się miękką i cichą pracą oraz dobrą elastycznością. Osiągały przebiegi 600-800 tys. km i charakteryzowały się niskim zużyciem paliwa. Były w użyciu w Warszawie do 1969 roku. Autobusy Chausson obsługiwały nawet połączenie Paryż-Bombaj - był to model o nowym kadłubie Chausson AN.

Berliet PR 100 - średniopodłogowy autobus miejski skonstruowany i produkowany we Francji w zakładach Berliet. Od roku 1972 także produkowany na podstawie zakupionej licencji przez JZS Jelcz, jako Jelcz-Berliet PR100/Jelcz PR100.

Motoryzacja - całokształt spraw związanych z zastosowaniem pojazdów drogowych lub szynowych napędzanych silnikami spalinowymi (a także w ostatnich latach pojazdów napędzanych silnikami elektrycznymi i hybrydowymi). Potocznie przez motoryzację rozumie się motoryzację samochodową, związaną z zastosowaniem samochodów osobowych i ciężarowych, autobusów, ciągników, motocykli, motorowerów i skuterów. Eksploatacja tych pojazdów wymaga odpowiedniego rozmieszczenia warsztatów oraz stacji benzynowych.

Historia

Firma Chausson została założona w 1907 roku pod nazwą Ateliers Chausson Frères (zakłady bracia Chausson) przez Gastona i Jules'a Chaussonów. Firma produkowała wymienniki ciepła (w tym chłodnice do silników) i inne artykuły blacharskie. Firma stała się ważnym elementem francuskiego przemysłu motoryzacyjnego, dla którego wytwarzała półfabrykaty. W czasie pierwszej wojny światowej Chausson współpracował z lotnictwem, dla którego opracował chłodnice do słynnych samolotów Spad. Na pamiątkę znak firmowy został ozdobiony bocianimi skrzydłami.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

W latach 30. XX wieku firma pozyskała od firmy Budd technologię nadwozi całkowicie metalowych. W roku 1935 Chausson przejął upadającą (piątą na rynku francuskim) firmę produkującą samochody Chenard&Walcker, której był głównym wierzycielem. Firma ta mieściła się w sąsiednim (siedziba Chaussona była w Asnières) Gennevilliers pod Paryżem. Pod tą marką, jeszcze przed drugą wojną światową zaprojektowano samonośny furgon.

Star 200 - to samochód ciężarowy, produkowany przez polską firmę FSC Star w Starachowicach w latach 1976-1994. Jest następcą modelu przejściowego Star 28/Star 29.

Silnik o zapłonie samoczynnym (znany powszechnie jako silnik wysokoprężny lub silnik Diesla, ZS) – silnik cieplny spalinowy tłokowy o spalaniu wewnętrznym, w którym ciśnienie maksymalne czynnika jest znacznie większe, niż w silnikach niskoprężnych (z zapłonem iskrowym), a do zapłonu paliwa nie jest wymagane żadne zewnętrzne źródło energii, ma miejsce zapłon samoczynny.

Studia mechaniczne i transportowe podjęte przez Pierre'a Chaussona (syna założyciela), w przewidywaniu rozwoju powojennego, doprowadziły do wyprodukowania w lipcu 1942 roku - w oparciu o wyżej wymieniony furgon, autobusu Chausson AP-01. Autobus ten we Francji nazywany był Chausson-nez-de-cochon (świński ryj). Z tyłu autobus miał jedno okno po środku.

Import (z łac. in "do" + portare "nieść") - przywóz towarów, usług lub kapitału z zagranicy w celu wykorzystania ich na rynku wewnętrznym (krajowym). Innymi słowy, zakup towarów i usług produkowanych za granicą, prościej: przywóz czegoś spoza granic obszaru celnego. Zazwyczaj obszarem tym jest terytorium państwa, ale na przykład dla krajów należących do Unii Europejskiej import dotyczy zakupu towarów lub usług w krajach spoza Unii Europejskiej. Zakup towarów w obrębie Unii Europejskiej nie jest importem. Jest to tak zwany zakup wewnątrzwspólnotowy.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

W ciągu pięciu powojennych lat firma doznała przewidywanego rozkwitu. Pierwszy model autobusu był następnie modyfikowany. Dodano m. in. dwa okna w tylnej ścianie po bokach, zmieniano ilość drzwi i układ siedzeń (pierwotnie był to pojazd wyłącznie do komunikacji międzymiastowej. Kolejne modele oznaczano AP-2 i AP-3. W latach 40 stosowano oznaczenia typów kolejnymi latami - 47, 48, 49 dodawanymi do liter. W 1952 roku zmieniono całkowicie ścianę czołową i poprawiono sylwetkę. Wtedy też oznaczenia cyfrowe dodawane do liter przybrały formę zaczynającą się od 52: 520, 521, 522. W bocznej powierzchni dachu często stosowano - tak jak w autobusach turystycznych - małe okienka. Następnie podniesiono dach poszerzając pas okienny i zmieniając tylną ścianę na płaską. Było to radykalne przystosowanie pojazdu do funkcji miejskiej!

Peugeot (wymowa: [pøˈʒo]) – francuska marka samochodów osobowych i dostawczych a także motocykli i skuterów. Firmy Peugeot i Citroën tworzą koncern PSA.

Wymiennik ciepła – urządzenie służące do wymiany energii cieplnej pomiędzy dwoma jej nośnikami, tj. substancjami będącymi w stanie ciekłym lub gazowym.

Równolegle z oznaczeniami fabrycznymi stosowane były oznaczenia handlowe charakteryzujące konkretne autobusy. Były to oznaczenia:

AHE - autobus Hotchkiss essence - autobus z silnikiem benzynowym Hotchkiss,

APH - autobus z silnikiem wysokoprężnym Panhard - autobus Panhard huile,

ASH - autobus Sumua huile - autobus z silnikiem wysokoprężnym Somua (jeden przedwojenny autobus Somua został uruchomiony po wojnie w Warszawie).

Nadwozia autobusów Chausson były także wykorzystywane do budowy trolejbusów, jak np. w Hawrze, gdzie zbombardowana została sieć tramwajowa. Stosowano tu osprzęt np. firmy Vetra (trolejbusy Vetra zakupywano dla Warszawy, jednak z własnymi nadwoziami).

Renault S.A. to istniejący od 1898 r. we Francji producent samochodów, będący zarazem jedną z najstarszych firm samochodowych. Koncern zatrudnia 130 tys. pracowników na całym świecie, z czego 63 tys. we Francji.

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Firma była dostawcą blacharki dla samochodów francuskich, szczególnie dla głównych akcjonariuszy - Peugeot i Renault. Autobusy Berliet eksploatowane w Warszawie miały np. chłodnice firmy Chausson.

Firma została przejęta przez firmę Saviem, w związku z czym znikł uskrzydlony znak i nazwa była pisana zwyczajnym pismem. Ostatnim modelem autobusu Chausson był SC-4B, gdzie SC oznaczało Saviem-Chausson. Jego następcą był już Saviem SC-10, czyli francuski autobus standardowy. Następnie firma Saviem weszła w skład koncernu Renault Vehicules Industriels [pojazdy użytkowe]w roku 1977 i marka ta znikła. Ostatnie autobusy Chausson w Warszawie wycofano w roku 1969, a w Paryżu (modele APV i APVU) w 1976 roku.

Silnik z wtryskiem pośrednim to silnik spalinowy, konstrukcyjna odmiana silnika wysokoprężnego (z tzw. dzieloną komorą spalania), w którym paliwo jest podawane do komory wstępnej (lub komory wirowej) będącej integralną częścią głowicy silnika.

Miejskie Zakłady Autobusowe Sp. z o.o. (MZA) w Warszawie - przedsiębiorstwo transportowe, obsługujące na zlecenie Zarządu Transportu Miejskiego, linie autobusowe na terenie Warszawy oraz sąsiednich miejscowości.

Marka Chausson dotyczyła jeszcze wyrobów innych niż autobusy. Mimo wieloletniej walki - od 1983 roku - o utrzymanie firmy "piękne lata Chaussona" dobiegły końca, a "mityczna marka" znikła ostatecznie. Firma została ostatecznie zlikwidowana w roku 2007 (22 kwietnia 2007 odbyło się pożegnanie z nią pracowników i mieszkańców) na terenie fabryki w Grennevillers, a akta przekazane zostały do archiwum państwowego.

Autobus – pojazd samochodowy fabrycznie wyposażony w więcej niż 9 miejsc (wg polskich przepisów), łącznie z miejscem dla kierowcy. Autobus przystosowany jest do przewozu pasażerów i ich bagażu. Może mieć jeden lub dwa pokłady, może ciągnąć przyczepę bagażową.

Poza eksploatacją autobusów Chausson z tą marką związane są w Polsce następujące wydarzenia:

1. autobus Chausson APV z podwyższonym dachem (wersja miejska) był pierwszym wozem transmisyjnym Telewizji Polskiej (Telewizja Katowice) z prawdziwego zdarzenia,

2. osie kierowane ze skasowanych Chaussonów zostały zastosowane jako osie tylne w pierwszych polskich przegubowcach Jelcz, tak w Miejskim Przedsiębiorstwie Autobusowych w Warszawie, jak i w Jelczańskich Zakładach Samochodowych,

3. firma Chausson brała udział w konstruowaniu kabiny samochodu ciężarowego Star 28 i Star 200,

4. w Berlietach PR100, które często stały uszkodzone na ulicach Warszawy z otwartymi drzwiami komory silnikowej, można było zauważyć napis Chausson na chłodnicach,

5. w ostatnich autobusach Ikarus (niektórych) montowanych w Warszawie założono, jako przypomnienie rozwiązania z Chaussona, teleskopowe drążki związane z przednimi drzwiami składanymi mające zapewnić wygodne wsiadanie oraz zabezpieczenie przez zasłanianiem widoku kierowcy.

6. 11 autobusów Chausson APH 521 zostało skierowanych do Szczecina, gdzie stanowiły prawie 26% parku (były to autobusy - prócz jednego - z serii malowanych na kremowo dla warszawskich linii pospiesznych). Jeździły tam przez dwa lata (1958-1960), kiedy to "upomniała się o nie Warszawa" - pokazuje to jakie były one cenne w warunkach gospodarki "socjalistycznej" oraz że nie można sobie wtedy było kupić dowolnego autobusu bez decyzji politycznej.

W Polsce zachował się jeden egzemplarz autobusu Chausson APH521 przekazany swego czasu Muzeum Techniki w Warszawie przez przedsiębiorstwo autobusowe. W roku 2007 miłośnicy komunikacji miejskiej sprowadzili spod Brukseli do Warszawy, przy pomocy Miejskich Zakładów Autobusowych w Warszawie egzemplarz autobusu starszego typu - z ryjkiem. 18 maja 2010 roku Klub Miłośników Komunikacji Miejskiej w Warszawie rozpoczął jego remont celu przywrócenia do ruchu.

Autobusy te są jednymi z najcenniejszych zabytków motoryzacyjnych w Polsce. Tak ze względu na wybitną konstrukcję tamtych czasów, jak i na fakt, że w trudnych stalinowskich latach powojennych jeździły po Warszawie i nie tylko najlepsze na świecie autobusy. Dlatego też z niepokojem można obserwować pogarszający się stan egzemplarza związanego z Warszawą, a należącego do Muzeum Techniki. Swego rodzaju smaku dodaje to, że konstrukcja powstała w czasie wojny światowej.

Słowo chausson jest także wyrazem pospolitym i oznacza obuwie domowe (szereg wyrazowy chaussee - szosa, chaussettes - skarpetki, chaussure - obuwie, skąd ludowe tłumaczenie "szosowiec") oraz ciastko (np. chausson au pommes - jabłecznik). W języku technicznym oznacza elastyczną podkładkę w formie miski pełniącą rolę "buta".

Linki zewnętrzne

Strona poświęcona pracom przy odbudowie warszawskiego Chaussona AH48

Źródła

Brennek R. Autobusy i trolejbusy; opisy techniczne. Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1964

APV - Le dernier Chausson,Charge Utile nr 115 lipiec 2002,

Dąbrowski J., Nalazek D., Stiasny M. Warszawskie autobusy i trolejbusy, Betezda, Rybnik 2005

Grochowiak R., Małkiewicz W., Świnoujście; historia komunikacji miejskiej i przeprawy promowej, Kolpress, Poznań 2007

Grochowiak R., Molewicz M., Autobusy komunikacji miejskiej w Szczecinie 1928-2008 Muzeum Techniki i Komunikacji - Zajezdnia Sztuki w Szczecinie, Szczecin 2008

Mazurek T., Kubalski J. Komunikacja miejska, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1968

Masqué J.M. Les glorieuses années Chausson, Gennevilliers Magazine, Octobre 2003

Pawłowski J. Nadwozia samochodowe;projektowanie mechanika i konstrukcja,Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1964

prospekty firmy Chausson

Samochody od A-Z, WKŁ Warszawa 1961,

www.fomcc.de/fordsetzung [1],

www.imcdb.org/vehicles.php [2](autobusy Chausson w filmach),

www.ecole.org,[3]

leparisien.com,[4]