Wojownik chazarski prowadzący jeńca.

Państwo Chazarów (kolor niebieski) ok. 650 roku.

Kaganat (kolor jasnoniebieski) i strefy jego wpływów (kolor niebieski) ok. 820 roku.

Chazarowie (kolor niebieski) ok. 950 roku.

Prawdopodobny rozpad państwa Chazarów (kolor niebieski) ok. 1015 roku.

Zasięg kaganatu chazarskiego w latach 650-850.

Chazarowie, Kozarowie (turecki: Xazarlar) – lud koczowniczy pochodzenia tureckiego, o którym pierwsze wzmianki pochodzą z VI wieku n.e. Tereny zajmowane przez Chazarów rozciągały się na Stepie Pontyjsko-Kaspijskim między północnym Kaukazem, Krymem, Morzem Kaspijskim a rzeką Jaik i Samarą. Trudnili się głównie pasterstwem i handlem, a bogacili na łupieskich wyprawach. Przez ich ziemie prowadziły największe szlaki handlowe z Chin do Europy (jedwabny szlak) oraz szlak północ-południe (od Waregów do Greków).

Historia

 Osobny artykuł: Kaganat Chazarski.

Chazarowie przywędrowali z Azji i w VI wieku zajęli północny Dagestan, który kronikarze nazywali Bersilia. W tym pierwszym okresie wchodzili w skład związku plemiennego Sabirów, w którym z czasem uzyskali dominującą pozycję. W 560 r. popadli w zależność lub weszli w sojusz z kaganatem zachodniotureckim. W latach między 630 a 650 zwyciężyli w wojnie z plemionami protobułgarskimi i zajmując ich tereny, zmusili część z nich ich do ucieczki na północ (Bułgaria Wołżańsko-Kamska), a część na zachód (Bułgaria dunajska). Utworzyli tam własne państwo zwane Kaganatem Chazarskim - konglomerat etniczny (m.in. Alanowie, Goci, Bułgarzy, Madziarowie, Pieczyngowie, Rusowie, Oguzowie), ze stolicą w Semender (około roku 800 przeniesiona do Itil), będące typowym przykładem imperium wojskowo-administracyjnego, nieposiadającego jednolitej gospodarki i opierającym swoje istnienie na przemocy. Wywarli ujemny wpływ na rozwój kultury w Europie Wschodniej. Na czele kaganatu stał kagan, który rządził sprawami państwa i kierował armią. W największym rozkwicie w VIII wieku ziemie kaganatu rozciągały się między Morzem Kaspijskim, Dnieprem i Kamą.

Wokół typowych dla plemion koczowniczych zimowisk, szybko zaczęły powstawać osiedla o charakterze miejskim, korzystając z dogodnych warunków, tzn. położenia na szlakach handlowych. Zamieszkane były przez zróżnicowaną etnicznie ludność: kupców i rzemieślników. Od 2 połowy VII wieku nastąpiło odrodzenie się starych miast greckich (dzisiejsze: Kercz, Tmutarakań, Fanagoria), wcześniej zniszczonych przez Hunów. Nastąpił intensywny rozwój rzemiosła w miastach oraz rolnictwa i hodowli na prowincji.

Swoją pierwszą ekspansję skierowali na ziemie Wielkiej Bułgarii, która istniała na stepach azowsko-czarnomorskich. Rozbici Bułgarzy przemieścili się na zachód nad Dunaj. Za Justyniana II włączyli się, jako jego sojusznicy, do walki o władzę w Bizancjum, udzielając mu na Krymie schronienia po wygnaniu z cesarstwa i oddając córkę chazarskiego władcy za żonę.

W 2 połowie VII wieku, na południowych rubieżach kaganatu pojawiły się wojska kalifatu Arabów, którzy po przekroczeniu naturalnej przeszkody - gór Kaukaz, usiłowali podbić państwo chazarskie. Znaczenie chazarskiego państwa dokumentuje sojuszniczy ślub bizantyjskiego cesarza Konstantyna V z księżniczką Tzitzak-Ireną z Chazarów. Owocem tego małżeństwa był kolejny cesarz: Leon IV Chazar. Trwające ponad 100 lat walki arabsko-chazarskie, pomimo militarnego zwycięstwa Arabów (737 r.), zakończyły się ich odwrotem i ustały ostatecznie w 798 roku z powodu problemów wewnętrznych Kalifatu. W 772 roku następuje zjednoczenie państwa chazarskiego z alańskim.

Na początku IX wieku procesy centralizacyjne w Chazarii spowodowały wprowadzenie judaizmu jako jednolitej religii dla wszystkich plemion. Przyjęcie nowej wiary przez kagana i stołecznych wielmożów wywołało bunt arystokracji na prowincji, która zjednoczywszy się z muzułmanami i chrześcijanami rozpoczęła wojnę domową. Ogólny zamęt w kraju podsycały lokalne konflikty między zwaśnionymi rodami, a w granice kaganatu wdarły się koczownicze plemiona Madziarów, które dopiero po dwudziestu latach zostały zmuszone do przeniesienia sie na zachód przez Pieczyngów przybyłych z okolic Jeziora Aralskiego.

Osłabienie kaganatu z powodu wybuchu wewnętrznych walk na tle religijno-politycznym zbiegło się w czasie z dynamicznym rozwojem Rusi Kijowskiej, która zgłasza pretensje do części ziem chazarskich. Chazarowie w okresie swojej świetności podporządkowali sobie plemiona Słowian wschodnich: Polan naddniestrzańskich, Wiatyczów, Siewierzan, Radymiczów, Krywiczów, którzy płacili im daninę po srebrnej monecie i wiewiórczej skórce od domu. Po kilku wojnach, wygranych przez księcia ruskiego Olega, Radymicze, Krywicze, Siewierzanie zostali podporządkowani Rusi Kijowskiej w 885 roku.

Chazarowie ulegli rozbiciu w 965 roku przez kniazia kijowskiego Światosława. Zburzył on ich główne miasta: Itil i Sarkel. Ostatecznie podbici zostali przez Włodzimierza Wielkiego, który nałożył na nich daninę. Większość Chazarów przeniosła się do księstwa tmutorakańskiego, a po opanowaniu tego księstwa przez Połowców w końcu XI wieku, na Ruś. Kaganat szarpany przez różnych sąsiadów nie odzyskał już dawnej potęgi. Ostatni władca Chazarów znalazł schronienie w Gruzji. Ostatnie wzmianki historyczne pochodzą z XIII wieku z opisu wojsk władcy mongolskiego Batu-chana.