Chemotaksja - Polski Serwis Naukowy

Chemotaksja – reakcja ruchowa całego organizmu lub zdolnych do samodzielnego ruchu komórek na kierunkowe chemiczne bodźce. Często nie jest łatwo określić, co jest właściwą taksją, a co kinezą. Podobnie, chemotaksja zbliżona jest do chemonastii, która jednak dotyczy tylko fragmentów ciała, a nie całego organizmu (np. ruch czułków rosiczek zamykających ofiarę jest kombinacją haptonastii i chemonastii, a nie chemotaksją). Służy m.in. do odnalezienia pokarmu lub partnera seksualnego (poprzez feromony), a także znajdywaniu się gamet. W zależności od kierunku ruchu w stosunku do kierunku działania bodźca wyróżniane są:

Berylowce (metale ziem alkalicznych, wapniowce) - pierwiastki chemiczne występujące w drugiej grupie układu okresowego pierwiastków. Są to beryl (Be), magnez (Mg), wapń (Ca), stront (Sr), bar (Ba) i rad (Ra). Wszystkie są dwuwartościowe.

Asparagina (nazwa skrótowa Asn) - organiczny związek chemiczny, . Dobrze rozpuszcza się w wodzie gorącej, źle w alkoholu i eterze. Ogrzewana z mocnymi kwasami lub zasadami rozkłada się na kwas asparaginowy i .

chemotaksja dodatnia – w kierunku rosnącego gradientu stężeń, czyli w kierunku źródła chemoatraktanta.

chemotaksja ujemna – w kierunku malejącego gradientu stężeń, czyli w kierunku przeciwnym do źródła chemorepelenta.

Ruchy chemotaktyczne wykonują np. bakterie, pierwotniaki, gamety, leukocyty.

Mannitol, mannit, (2R,3R,4R,5R)-heksano-1,2,3,4,5,6-heksaol, C6H8(OH)6 – organiczny związek chemiczny, polihydroksylowy alkohol cukrowy. Występuje w formie dwóch enancjomerów – D i L. Stanowi bogate źródło przyswajalnego węgla i dlatego jest dodawany do podłoży hodowlanych (np. podłoże Chapmana służące izolacji i identyfikacji bakterii z rodzaju Staphylococcus).

Dekstryna — grupa złożonych węglowodanów, zbudowanych z merów - pochodnych cukrów prostych, połączonych wiązaniami α1,4-acetalowymi, o długości od 3 do ok. 12-14 merów.

W zależności od potrzeb danego gatunku lub funkcji danej komórki, bodźcami mogą być różne substancje. Przykładowo, dla bakterii gnilnych najsilniejszymi atraktantami są sole litowców i berylowców, glukoza, laktoza, mannitol, dekstryny, a także mocznik, asparagina, kreatyna, pepton, wyciąg mięsny, kwaśny salicylan sodu i in. Substancje te są ich pokarmem lub informują o źródle pokarmu, jednak czasem chemotaksję dodatnią wywołują substancje toksyczne, jak morfina czy eter. Dla bakterii chorobotwórczych atraktantem mogą być substancje wydzielane przez tkanki gospodarza. Jednym z bodźców może być stężenie tlenu (aerotaksja) lub jonów wodorowych (czyli pH). Chemoatraktantami są często substancje wydzielane przez gamety (gamony), dzięki którym łatwiejsze jest odnalezienie się wędrujących gamet. Plemniki wielu paprotników reagują na kwas jabłkowy wydzielany przez rodnie, a gamety zawłotni na glikoproteidy.

Glukoza (dokładniej: D-glukoza), C6H12O6 – węglowodan należący do cukrów prostych z grupy aldoheksoz. Jest białym, drobnokrystalicznym ciałem stałym, z roztworów wodnych łatwo krystalizuje jako monohydrat. Bardzo dobrze rozpuszczalna w wodzie (nie zmienia pH roztworu), nierozpuszczalna w etanolu. Ma słodki smak, nieco mniej intensywny od sacharozy.

Glikoproteidy - gr. glykýs (słodki) + proteid - ang. protein (białko) i gr. eídos (postać) – związki chemiczne powstałe z połączenia peptydów z resztami węglowodanowymi, występują we wszystkich typach komórek eukariotycznych. Przykładem może być: mucyna, mukoid, owomukoid, interferon.

Czynniki wpływające na proces chemotaksji w procesach immunologicznych

czynniki aktywujące proces chemotaksji – interleukiny (IL-1, IL-8); składniki dopełniacza c5a, c3b, c567; białka ostrej fazy; histamina; PAF; TNFα; defenzyny; leukotrieny; czynniki aktywujące eozynofile; LPS – czynnik egzogenny; fibrynogen

czynniki hamujące proces chemotaksji – adrenalina, anafilaksyna, interleukiny (IL-4, IL-10), cAMP, inaktywatory poszczególnych składników dopełniacza, streptolizyna

Obniżona chemotaksja fizjologicznie występuje u noworodków i niemowląt, także w zespole niedoboru odporności.

Gospodarz - organizm, którego ciało jest środowiskiem życia innego organizmu (ewentualnie pochodzących z obcego organizmu elementów - patrz: przeszczepianie narządów - wówczas gospodarz nazywany jest "biorcą"). Układ ten może być dla niego korzystny lub obojętny (endosymbioza) albo niekorzystny (pasożytnictwo). W tym ostatnim przypadku gospodarz nazywany jest żywicielem.

Gradient – w analizie matematycznej, a dokładniej rachunku wektorowym, pole wektorowe wskazujące w danym punkcie kierunek najszybszego wzrostu danego pola skalarnego, a jego moduł (długość) jest równy szybkości wzrostu. Wektor przeciwny do gradientu nazywa się często antygradientem.

Przypisy

Walter Schumacher: Fizjologia. W: Eduard Strasburger, i in.: Botanika: podręcznik dla szkół wyższych. Wyd. 2 pol. wg 28 oryg.. Warszawa: PWRiL, 1967, s. 497-499.

Zobacz też

Zobacz hasło chemotaksja w Wikisłowniku

Substancje semiochemiczne