Chińska Republika LudowaArtykuł - Chińska Republika Ludowa - pochodzi z Wikipedii (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)Suplement Łotwa Łotwa (łot. Latvija, Republika Łotewska – Latvijas Republika) – państwo w Europie Północnej powstałe w 1918 roku. Jedno z państw nadbałtyckich. Członek Unii Europejskiej i NATO. Od strony lądowej graniczy z Litwą (453 km), Białorusią (141 km), Rosją (217 km) i Estonią (339 km). Łączna długość granic lądowych wynosi 1150 km, ponadto Łotwa posiada 531 km wybrzeża Morza Bałtyckiego. Łotwa jest członkiem Unii Europejskiej od 1 maja 2004 i NATO od 29 marca 2004, poza tym należy do ONZ, OBWE, Rady Europy oraz Rady Bałtyckiej i Rady Państw Morza Bałtyckiego.Śpiewająca rewolucja Śpiewająca rewolucja – potoczna nazwa wydarzeń mających miejsce pomiędzy 1987 a 1990 w Litwie, Łotwie i Estonii, które w efekcie doprowadziły do odzyskania przez nie niepodległości[1]. Określenie śpiewająca rewolucja zostało ukute przez estońskiego artystę i działacza – Heinza Valka, w artykule opublikowanym w tydzień po spontanicznych, masowych, nocnych śpiewach w Tallinnie w dniach 10–11 czerwca 1988[2].Światowa Organizacja Handlu Światowa Organizacja Handlu (ang. World Trade Organization (WTO)) – organizacja międzynarodowa z siedzibą w Genewie. WTO stanowi kontynuację Układu Ogólnego w Sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT), została powołana w 1994 w Marrakeszu (Maroko), w ramach tzw. rundy urugwajskiej GATT.Światowa Organizacja Zdrowia Światowa Organizacja Zdrowia, WHO (ang. World Health Organization) - jedna z organizacji działających w ramach ONZ.W roku 1946 Organizacja Narodów Zjednoczonych zwołała Międzynarodową Konferencję Zdrowia w Nowym Jorku, gdzie 61 krajów ratyfikowało konwencję WHO. W roku 1948 w liczbie już 88 członków ratyfikowano powstanie WHO. Siedzibą WHO jest Genewa. Żelazna kurtyna Żelazna kurtyna – określenie porządku pojałtańskiego, które spopularyzował Winston Churchill 5 marca 1946 roku, podczas historycznego przemówienia [1] w amerykańskim mieście Fulton w stanie Missouri. Wygłosił on tam zdanie o "żelaznej kurtynie" (ang. iron curtain), przebiegającej od Szczecina po Triest.Ałaszan Ałaszan - piaszczysta pustynia w Chinach. Od zachodu ogranicza ją rzeka Ruo Shui, od wschodu rzeka Huang He i góry Helan Shan, od południa Qilian Shan. Od Gobi oddzielona jest rozległym tektonicznym obniżeniem.Abchazja Abchazja (abch. Аҧсны Apsny, gruz. აფხაზეთი Apchazeti lub Abchazeti, ros. Абха́зия Abchazija) – państwo nieuznawane, położone w północno-zachodniej Gruzji, nad Morzem Czarnym, w górach Kaukazu. Zajmuje powierzchnię 8 550 km², zamieszkiwanych przez około 216 000 osób[1]. Stolicą Abchazji jest Suchumi.Able Archer 83 Able Archer 83 to kryptonim obejmujących Europę NATO-wskich ćwiczeń trwających od 2 listopada 1983 przez dziesięć dni i mających symulować zmasowany atak jądrowy[1]. Uwzględniono w nich użycie nowego formatu szyfrowanej komunikacji, zarządzano ciszę radiową i symulowany alarm DEFCON 1. Aktywny udział wzięły głowy europejskich państw.Afganistan Afganistan, Islamska Republika Afganistanu (dari افغانستان, trl. Afghānestān, trb. Afghanestan; جمهوری اسلامی افغانستان, trl. Dawlat-e Eslāmī-ye Afghānestān, trb. Daulat-e Eslami-je Afghanestan; paszto افغانستان, trl. Afghānistān, trb. Afghanistan; د افغانستان اسلامي جمهوریت, trl. Də Afghānistān Islāmī Dawlat, trb. Dy Afghanestan Eslami Daulat) – śródlądowe państwo położone w Azji Środkowej.Akrotiri Akrotiri – brytyjska suwerenna baza wojskowa w południowej części Cypru, mająca formalnie status terytorium zamorskiego. Umiejscowiona jest na półwyspie o tej samej nazwie, pomiędzy zatokami Episkopi i Akrotiri, na południe i na zachód od Limassol. Stacjonuje tam ok. 1300 żołnierzy. Ośrodek administracyjny mieści się w Episkopi (jest wspólny dla Akrotiri i Dhekelii). Utworzona w 1960 roku. Terytorium suwerennych baz Akrotiri i Dhekelii jest zarządzane przez administratora mianowanego przez brytyjskiego monarchę, który jest jednocześnie dowódcą wojsk brytyjskich na Cyprze. Obecnie funkcję administratora pełni Richard Lacey.Albania Albania (Shqipëria, Republika Albanii – Republika e Shqipërise) – państwo w południowo-wschodniej Europie na Bałkanach, nad Morzem Adriatyckim. Graniczy z Grecją (282 km), Macedonią (151 km) oraz Kosowem (114 km) i Czarnogórą (173 km). Albania na zachodzie graniczy z morzem Adriatyckim i z morzem Jońskim na południowym zachodzie. Od Włoch oddziela ją cieśnina Otranto o szerokości ok. 72 km. Łączna długość granic lądowych wynosi 720 km, natomiast wybrzeża morskiego – 362 km.Amerykańskie i radzieckie morskie systemy balistyczne Amerykańskie i radzieckie morskie systemy balistyczne. Rozwój systemów rakietowych opartych na pociskach balistycznych wystrzeliwanych z pokładów okrętów podwodnych (SLBM) był jednym z pól wyścigu zbrojeń w ramach zimnej wojny. Wyścig pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Związkiem Radzieckim w tym zakresie od samego początku był w awangardzie postępu technologicznego związanego z rywalizacją dwóch supermocarstw i jednocześnie jednym z jego najsilniejszych motorów. Rywalizacja w zakresie morskich systemów rakietowych w obu państwach przyczyniała się do powstawania nowych gałęzi przemysłu, dostarczając także nowych technologii dla innych zastosowań – zarówno wojskowych, jak i cywilnych (w tym kosmicznych). Wyścig zbrojeń w zakresie systemów SLBM prowadzony był przez obydwa państwa z uwzględnieniem ich specyfik zarówno gospodarczych i naukowych, jak i polityczno-ideologicznych, a nawet kulturowych. Znajdowały one odbicie w każdym aspekcie budowanych przez USA i ZSRR systemów, począwszy od kwestii konstrukcyjnych, przez stopień automatyzacji aż po względy operacyjne i taktykę wykorzystania własnych systemów rakietowych. Powodowało to, że oba państwa nie rozwijały swoich systemów w identyczny sposób, jakkolwiek rozwój kolejnych generacji systemów był zawsze odpowiedzią na osiągnięcia i sposób działania rywala.Amur (rzeka) Amur (ros. Амур, mong. Хара-Мурэн "Czarna Rzeka", chiń. Heilong Jiang "Rzeka Czarnego Smoka") – rzeka we wschodniej Azji. Dorzecze Amuru leży na terytoriach Rosji, Mongolii i Chin. Powierzchnia dorzecza 1855 tys. km². Amur powstaje ze złączenia rzek Szyłki i Arguni. Wpada do Morza Ochockiego. Długość Amuru wynosi 2824 km (od źródła Arguni 4444 km).Anarchokomunizm Anarchizm komunistyczny (anarchokomunizm, komunizm wolnościowy) – jeden z nurtów anarchizmu; doktryna polityczna zakładająca, że po likwidacji kapitalizmu i państwa ludzie powinni połączyć się w komunistyczne wspólnoty, kooperujące ze sobą na zasadach federacji, równocześnie nie pozbawiające jednostek wolności osobistej i działające na zasadach demokracji bezpośredniej.Angola Angola (Republika Angoli - República de Angola) – państwo w południowo-zachodniej Afryce nad Oceanem Atlantyckim, członek Unii Afrykańskiej. Sąsiaduje z Demokratyczną Republiką Konga, Namibią, Kongiem oraz Zambią. W przeszłości była kolonią portugalską. Posiada znaczne zasoby surowców naturalnych, w tym ropy naftowej i diamentów.Animizm Animizm (łac. anima - dusza) - zespół wierzeń występujący w religiach archaicznych bądź tradycyjnych zakładający istnienie świata materialnego i duchowego, współistnienie duszy z ciałem, przypisujący duszę lub rzadziej ducha zmarłych ludzi, wszystkim roślinom, zwierzętom, minerałom i żywiołom.Antigua i Barbuda Antigua i Barbuda (Antigua and Barbuda) to wyspiarskie państwo na Morzu Karaibskim, w archipelagu Małych Antyli (Ameryka Środkowa).W skład tego państwa wchodzą wyspy: Antigua i Barbuda oraz Redonda. Antykomunizm Antykomunizm to polityka zwalczania komunizmu poprzez próby wykazania jego słabości w rywalizacji z systemem kapitalistycznym bądź innymi np. narodowo-syndykalistycznym czy korporacjonistycznym.Argentyna Argentyna (Argentina, Republika Argentyńska – República Argentina) – państwo w Ameryce Południowej, nad południowym Atlantykiem. Graniczy z Chile na zachodzie, Boliwią i Paragwajem na północy, Brazylią i Urugwajem na północnym wschodzie. Argentyna rości pretensje do archipelagu Falklandów oraz części Antarktydy. Nazwa pochodzi od łacińskiego argentum (srebro), którym Indianie obdarowali hiszpańskich rozbitków Juana Díaza de Solís. Pod względem wielkości Argentyna jest ósmym krajem na świecie i drugim w Ameryce Południowej (biorąc pod uwagę liczbę ludności i powierzchnię). Argentyna jest członkiem organizacji gospodarczej Mercosur.Armenia Armenia, Republika Armenii (Հայաստան - Hajastạn, Հայաստանի Հանրապետություն - Hajastani Hanrapetutjun) – państwo w Azji na Zakaukaziu. Armenia graniczy od północy z Gruzją, od południa z Iranem i z azerską eksklawą Nachiczewan, od wschodu z Azerbejdżanem, od zachodu z Turcją. Niepodległość uzyskała w 1991 r. w związku z rozpadem ZSRR. Armenia nie ma dostępu do morza. Stolicą Armenii jest obecnie Erywań, który jest też największym miastem w kraju. Od 1991 roku Armenia należy do Wspólnoty Niepodległych Państw.Autonomia Palestyńska Autonomia Palestyńska (arab.: السلطة الوطنية الفلسطينية - As-Sulta al-Watanijja al-Filastinijja; hebrajski: הרשות הפלסטינית - Haraszut HaFalastinit) jest tymczasową strukturą administracyjną zarządzającą obszarem Strefy Gazy i częścią Zachodniego Brzegu, znanych łącznie pod nazwą Palestyny.Autorytaryzm (system sprawowania władzy) Autorytaryzm – system rządów bezpartyjnych, opartych na autorytecie charyzmatycznego przywódcy, a często także na armii. Szczególnie rozpowszechniony w Europie w pierwszej połowie XX wieku, powstawał najczęściej wskutek nieefektywnego funkcjonowania systemów demokratycznych. W przeciwieństwie do systemów totalitarnych, nie opiera się na uniwersalnej ideologii, ani na masowym terrorze, a ogranicza się do represjonowania tych, którzy otwarcie go krytykują i dążą do jego obalenia.Azja Azja (gr. Ἀσία Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).Azja Środkowa Azja Środkowa – nazwa stosowana dla określenia wyżynno-górskiego obszaru centralnej Azji, położonego ponad 1000 km od otwartego morza. Region ten obejmuje: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan, a także Mongolię i zachodnie Chiny (regiony autonomiczne Tybetu, Mongolii Wewnętrznej, Sinkiang-Ujgur i Ningxia oraz prowincje Qinghai i Gansu).Bahrajn Bahrajn, Królestwo Bahrajnu (Al-Bahrajn, Mamlakat al-Bahrajn) – niewielkie państwo położone w Azji na archipelagu w Zatoce Perskiej. W roku 1971 uzyskało niepodległość. Od lat 30. XX wieku wydobywa się tam ropę naftową, a uzyskane dochody inwestuje na miejscu. Od 2002 roku emir Bahrajnu używa tytułu "król".Bangladesz Bangladesz, Ludowa Republika Bangladeszu (beng. গনপ্রজাতন্ত্রী বাংলােদশ) – państwo w Azji Południowej, położone nad Zatoką Bengalską i graniczące z Indiami i Birmą. Jedno z najgęściej zaludnionych i zarazem najbiedniejszych państw świata. Stolicą Bangladeszu jest Dhaka (dawna Dakka) z 10,5 mln mieszkańców.Powiązane hasła: Łotwa, Śpiewająca rewolucja, Światowa Organizacja Handlu, Światowa Organizacja Zdrowia, Żelazna kurtyna, .cn, 1 października, 4 grudnia, Ałaszan, Abchazja, Able Archer 83, Afganistan, Akrotiri, Albania, Altun Shan, Amerykańskie i radzieckie morskie systemy balistyczne, Amur (rzeka), Anarchokomunizm, Angola, Anhui, Animizm, Antigua i Barbuda, Antykomunizm, Arabia Saudyjska, Argentyna, Armenia, Ateizm, Australia, Austria, Autonomia Palestyńska, Autorytaryzm (system sprawowania władzy), Azerbejdżan, Azja, Azja Środkowa, Bahrajn, Bangladesz, Barbados, Belgia, Belize, Benin, Berlin Zachodni, Bhutan, Birma, Blokada Berlina, Boliwia, Bosten Hu, Botswana, Brahmaputra, Brazylia, Brunei, Bułgaria, Buddyzm, Burkina Faso, Burundi, Buyi, CIA, Centralizm demokratyczny, Centralna Komisja Wojskowa, Chanka, Chińczycy, Chińczycy Han, Chińska Akademia Nauk, Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza, Chińska wojna domowa, Chiński program kosmiczny, Chińskie Radio Międzynarodowe, Chińskie partie demokratyczne, Chile, Chiny, Chongqing, Chorwacja, Chrześcijaństwo, Contras, Cypr, Cypr Północny, Cyprys, Czad, Czarny Wrzesień, Czechy, Czerwiec 1953 - powstanie robotnicze, Czerwona gwiazda, Czerwony sztandar (flaga), Détente, Dąb, Dżibuti, Daleki Wschód, Dania, Demokracja ludowa, Demokratyczna Republika Konga, Dhekelia, Doktryna Breżniewa, Doktryna Cartera, Doktryna Eisenhowera, Doktryna Hallsteina, Doktryna Nixona, Doktryna Reagana, Doktryna Trumana, Doktryna powstrzymywania, Dolar amerykański, Domena najwyższego poziomu, Dominika, Dominikana, Dongting Hu, Druga Międzynarodówka, Drugi kryzys w Cieśninie Tajwańskiej, Dyktatura proletariatu, Dyplomacja pingpongowa, Egipt, Ekonomia marksistowska, Eksport, Ekwador, Epifity, Estonia, Eurokomunizm, Fen, Fidżi, Filipiny, Filozofia chińska, Finlandia, Flaga Chińskiej Republiki Ludowej, Francja, Fujian, Górski Karabach, Góry Południowochińskie, Góry Sino-Tybetańskie, Góry Wschodniomandżurskie, Gęstość zaludnienia, Głasnost, Głos Ameryki, Gabon, Gambia, Gansu, Ghana, Godło Chińskiej Republiki Ludowej, Gospodarka Chin, Gospodarka oparta na wiedzy (GOW), Gospodarka planowa, Grecja, Grenada, Gruzja, Guangdong, Guevaryzm, Gujana, Gulaszowy komunizm, Gwatemala, Gwinea, Gwinea Bissau, Haiti, Hajnan, Hangzhou, Hebei, Heilongjiang, Henan, Herbata, Himalaje, Historia Chin, Hiszpania, Holandia, Honduras, Hongkong, Hongze Hu, Hu Jintao, Huai He, Huang He, Hubei, Hui, Hulun Nur, Hunan, Hymn Chińskiej Republiki Ludowej, Hymn państwowy, III Rzeczpospolita, ISO 3166-1, IV Międzynarodówka, I wojna indochińska, Igor Guzenko, In statu nascendi (prawo), Indie, Indonezja, Indus, Intelsat, Inwazja Stanów Zjednoczonych na Panamę, Inwazja na Grenadę, Inwazja w Zatoce Świń, Irańska rewolucja islamska, Irak, Iran, Irlandia, Islam, Islandia, Izrael, Język angielski, Język chiński, Język gan, Język hakka, Język kantoński, Język kazachski, Język koreański, Język mongolski, Język polski, Język portugalski, Język tybetański, Język ujgurski, Język urzędowy, Jamajka, James Francis Byrnes, Jan Paweł II, Jangcy, Japonia, Jednostka monetarna, Jemen, Jesień Ludów, Jesion, Jiangsu, Jiangxi, Jiao, Jilin, Jinling, John Fitzgerald Kennedy, John W. Bricker, Jordania, Junnan, Junta czarnych pułkowników, K2, KGB, Kambodża, Kamerun, Kanada, Kanton (Chiny), Kapitalizm, Karakorum, Katar, Katolicyzm, Kazachstan, Kenia, Kirgistan, Klimat, Klon (roślina), Kod telefoniczny, Kolumbia, Komuna Paryska, Komunistyczna Partia Chin, Komunistyczna Partia Polski, Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego, Komunizm, Komunizm chrześcijański, Konferencja jałtańska, Konferencja poczdamska, Konflikt nad Ussuri, Kongo, Konstytucja, Konstytucja Chińskiej Republiki Ludowej, Koreańczycy, Korea Północna, Korea Południowa, Kostaryka, Kotlina Cajdamska, Kotlina Dżungarska, Kotlina Kaszgarska, Kotlina Syczuańska, Kotlina Turfańska, Kras (geologia), Kryzys irański, Kryzys jugosłowiański, Kryzys kongijski 1960-1965, Kryzys kubański, Kryzys sueski, Kuangsi, Kuba, Kuejczou, Kuku-nor, Kunlun, Kuwejt, Laos, Lata 40. XX wieku, Lata 50. XX wieku, Lata 60. XX wieku, Lata 70. XX wieku, Lata 80. XX wieku, Lata 90. XX wieku, Leninizm, Lesotho, Less, Letnie Igrzyska Olimpijskie 1980, Letnie Igrzyska Olimpijskie 2008, Li Keqiang, Liany, Liaoning, Liban, Liberalizm, Libia, Liczba ludności, Liechtenstein, Lijiang (rzeka), Lista miast w Chinach, Lista państw świata według liczby ludności, Lista państw świata według powierzchni, Literatura chińska, Litwa, Lob-nor, Lockheed U-2, Ludowa Polityczna Konferencja Konsultatywna Chin, Luksemburg, Luksemburgizm, Lyndon B. Johnson, Mały Chingan, Macedonia, Madagaskar, Makau, Makkartyzm, Malawi, Malediwy, Malezja, Mali, Malta, Mandżurowie, Manifest komunistyczny, Mao Zedong, Maoizm, Marksizm, Maroko, Marsz Ochotników, Materializm dialektyczny, Mauretania, Mauritius, Mekong, Meksyk, Metasekwoja, Międzynarodówka Komunistyczna, Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodowy kod samochodowy, Miłorząb dwuklapowy, Miao, Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego NRD, Ministerstwo Spraw Zagranicznych Chińskiej Republiki Ludowej, Minnan, Mitologia chińska, Mniejszości narodowe w ChRL, Mołdawia, Mongołowie, Mongolia, Mongolia Wewnętrzna, Morze Żółte, Morze Południowochińskie, Mount Everest, Mozambik, Mur berliński, N.p.m., NATO, Nacjonalizm, Najwyższa Prokuratura Ludowa, Najwyższy Sąd Ludowy, Namibia, Namu Cuo, Narodowy bolszewizm, Narodowy komunizm, Nepal, Niemcy, Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności, Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność" w latach 1980-1989, Niger, Nigeria, Nikaragua, Ningxia, Nizina, Nizina Chińska, Nizina Mandżurska, Nizina aluwialna, Nomenklatura (polityka), Norwegia, Nowa Zelandia, Nowa lewica, Obowiązek szkolny, Ocean Arktyczny, Ocean Indyjski, Ocean Spokojny, Ogólnochińskie Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych, Okcydentalizacja, Oman, Opera chińska, Operacja Keelhaul, Operacja Kondor, Organizacja Narodów Zjednoczonych, Osetia Południowa, P.p.m., Państwa Azji, Państwo Palestyna, Pakistan, Palmy, Panama, Papua-Nowa Gwinea, Paragwaj, Partia komunistyczna, Parytet siły nabywczej, Pekin, Peru, Pieriestrojka, Pierwszy kryzys w Cieśninie Tajwańskiej, Pinyin, Pismo chińskie, Plan Marshalla, Południowoafrykańska wojna graniczna, Podział administracyjny ChRL, Pokojowe współistnienie, Pole powierzchni, Polityka bezpieczeństwa informacji, Polska, Polska Agencja Prasowa, Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, Portugalia, Powstanie węgierskie 1956, Poyang Hu, Poznański Czerwiec '56, Praska wiosna, Prawda (gazeta), Premierzy Chińskiej Republiki Ludowej, Prezydenci Chińskiej Republiki Ludowej, Produkt krajowy brutto, Protestantyzm, Protesty na placu Tian'anmen w 1989, Pucz w Chile 1973, Pustynia, Putonghua, Qin Ling, Qinghai, Rada Bezpieczeństwa ONZ, Rada Państwa (ChRL), Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, Radio Moskwa, Radio RIAS, Radio Wolna Europa, Radziecka interwencja w Afganistanie, Realny socjalizm, Renmin Ribao, Renminbi, Republika Środkowoafrykańska, Republika Chińska, Republika Południowej Afryki, Republika Zielonego Przylądka, Republika ludowa, Rewolucja kubańska, Rewolucja kulturalna, Rosja, Rozłam radziecko-chiński, Rozpad Jugosławii, Rozpad Związku Radzieckiego, Ruch państw niezaangażowanych, Rumunia, Rwanda, Słowacja, Słowenia, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny, Saluin, Salwador, Senegal, Shaanxi, Shanxi, Sierp i młot, Sierra Leone, Singapur, Sinkiang, Skrajna lewica, Socjalizm, Sosna, Sri Lanka, Stały Komitet OZPL, Stacje telewizyjne w ChRL, Stalinizm, Standardowy język mandaryński, Stany Zjednoczone, Step, Stolica, Stosunki międzynarodowe, Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej, Strategic Arms Limitation Treaty (I), Strategic Arms Limitation Treaty (II), Strategic Defense Initiative, Strefa czasowa, Suazi, Sungari, Surinam, Syczuan, Syria, Szanghaj, Szanghajska Organizacja Współpracy, Szantung, Szpiegostwo, Sztuka chińska, Szwajcaria, Szwecja, Tadżykistan, Tai Hu, Tajfun, Tajlandia, Tajwan (Chińska Republika Ludowa), Tajwan (wyspa), Takla Makan, Tanzania, Taoizm, Tarym, Terytorium zależne, The World Factbook, Tianjin, Tien-szan, Tiencin, Timor Wschodni, Togo, Tonga, Totalitaryzm, Tradycyjne pismo chińskie, Trockizm, Trynidad i Tobago, Tunezja, Turcja, Turkmenistan, Tybet (region), Tybetańczycy, Tybetański Region Autonomiczny, Uganda, Ujgurzy, Układ Warszawski, Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, Ukraina, Ulug Muztag, Unia Europejska, Uniwersalny czas koordynowany, Uproszczone pismo chińskie, Urugwaj, Ussuri, Ustrój polityczny, Ustrój polityczny ChRL, Uzbekistan, VIII wiek, Węgry, Władca, Włochy, Walka klas, Wen Jiabao, Wenezuela, Wiąz, Wicepremier, Wiceprezydent, Wielka Brytania, Wielki Chingan, Wielki Kanał, Wietnam, Wikinews, Wikisłownik, Wizyta Nixona w Chinach, Wojna Jom Kippur, Wojna chińsko-indyjska, Wojna chińsko-wietnamska, Wojna domowa w Grecji, Wojna koreańska, Wojna w Ogadenie, Wojna wietnamska, Wspólnota Europejska, Wu Bangguo, Wyścig kosmiczny, Wyścig zbrojeń, Wyżyna Junnańsko-Kuejczouska, Wyżyna Lessowa, Wyżyna Mongolska, Wyżyna Ordos, Wyżyna Tybetańska, Wybrzeże Kości Słoniowej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Wyspy Salomona, Xi Jiang, Xi Jinping, Xinhua, Xinjiang, Yan'an, Yi, Yue, Zambia, Zestrzelenie KAL 007, Zhejiang, Zhuang, Zielonoświątkowcy, Zimbabwe, Zimna wojna, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich,
 
Chińska Republika Ludowa (skr. ChRL; chiń. trad. 中華人民共和國, uproszcz. 中华人民共和国; pinyin: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; posłuchaj po chińsku ?/i; pop. Chiny, trad. 中國,uproszcz. 中国, pinyin: Zhōngguó) – państwo w Azji wschodniej, obejmujące historyczne Chiny (bez Tajwanu) oraz Tybet i inne ziemie w Azji Środkowej zamieszkane w sumie przez 56 grup etnicznych. Chiny to najludniejsze państwo świata o populacji przekraczającej 1,3 mld osób. Pod względem powierzchni jest 4. na świecie, a pod względem wielkości gospodarki (PKB nominalny) – 3. (w 2007 r., po USA, i Japonii lub też 2. (PKB realny) po USA. Prawdopodobnie w 2010 roku Chiny staną się największą gospodarką na świecie po USA.[1] ChRL graniczy z następującymi państwami: Afganistan, Bhutan, Birma, Indie, Kazachstan, Kirgistan, Korea Północna, Laos, Mongolia, Nepal, Pakistan, Rosja, Tadżykistan, Wietnam. Chociaż za kontynuatora tradycji politycznej Chin uważa się również Republika Chińska na Tajwanie, od lat 70. za zgodą USA to ChRL reprezentuje naród chiński w organizacjach międzynarodowych, tj. ONZ czy WHO. Władzę w ChRL sprawuje od 1949 r. Komunistyczna Partia Chin. Do końca lat 70. Chiny były państwem totalitarnym na wzór stalinowski, a w latach 60. nasiliły się w kraju tendencje izolacjonistyczne. Po śmierci Mao Zedonga i fiasku maoizmu, w latach 80. partia rozpoczęła jednak reformy ekonomiczne, tj. odejście od gospodarki planowej i otwarcie na świat, a ustrój zaczął przesuwać się w stronę autorytaryzmu. W latach 80. i 90. nastąpiła liberalizacja życia społecznego i kulturalnego, poprzez m.in. wprowadzenie wolności podróżowania. Wraz z reformami ekonomicznymi zapoczątkowało to dokonującą się obecnie największą migrację w historii świata – ze wsi do miast przeniosło się już 140 mln Chińczyków.
Chiny to także jeden z najstarszych ośrodków cywilizacyjnych świata, o odrębnej i bogatej tradycji muzycznej, teatralnej, literackiej, filozoficznej oraz historycznej, a także naukowej. Po zakończeniu rewolucji kulturalnej chińska kultura stopniowo się odradza, chociaż zdaniem krytyków szkody wyrządzone za rządów Mao Zedonga są zbyt wielkie, aby możliwe było jej pełne odrodzenie[potrzebne źródło]. Bezprecedensowe w dzisiejszych Chinach jest również obecne otwarcie tego kraju na świat i jego szybka okcydentalizacja.
Geografia
Ukształtowanie powierzchniWiększą część Chin stanowią wyżyny i góry. Niziny zajmują tylko 10% powierzchni kraju, przy czym duża ich część przypada na stepy i pustynie na północy kraju. W północno-wschodniej części kraju leży rozległa Nizina Mandżurska otoczona górami. Na zachód od niziny ciągnie się Wielki Chingan, na północ Mały Chingan i na wschód Góry Wschodniomandżurskie. Wschodnią część Chin zajmują aluwialne równiny. Nizina Chińska o powierzchni 300 000 km² leży w dolnym biegu Huang He i dorzeczu Huai He. Znajdują się tam również niziny środkowego i dolnego biegu Jangcy z dużą liczbą jezior. W południowo-wschodniej części Chin leżą silnie zerodowane Góry Południowochińskie z wysokościami do 2120 m n.p.m. Na północy kraju wznosi się Wyżyna Mongolska z pustynią Ałaszan oraz Wyżyna Ordos, do której na południu przylega Wyżyna Lessowa – największy w świecie obszar występowania lessów. Równoleżnikowe pasma górskie (głównie góry Qin Ling) oddzielają Wyżynę Lessową od Kotliny Syczuańskiej przechodzącej na południu w Wyżynę Junnańsko-Kuejczouską o charakterystycznej rzeźbie krasowej. Południowo-zachodnią część kraju zajmuje najwyżej położona wyżyna na ziemi – Wyżyna Tybetańska (o wysokościach 4000-5000 m n.p.m.). Wyżynę te otaczają najwyższe pasma górskie świata – Karakorum (ze szczytem K2 sięgającym 8611 m n.p.m.) od zachodu i Himalaje (z najwyższym szczytem świata Mount Everest sięgającym 8850 m n.p.m.) od południa. Północne obrzeże wyżyny stanowi system górski Kunlun (najwyższy szczyt Ulug Muztag 6973 m n.p.m.) obejmujący liczne pasma górskie (m.in. Altun Shan) rozdzielone tektonicznymi kotlinami m.in. Kotliną Cajdamską. Na wschodnim krańcu wyżyny ciągną się Góry Sino-Tybetańskie rozczłonkowane głębokimi dolinami rzek Saluin, Mekong i Jangcy. W północno-zachodniej części kraju rozciąga się Wyżyna Sinciańska rozdzielona górami Tien-Szan na Kotlinę Dżungarską i na Kotlinę Kaszgarską. W obrębie Kotliny Kaszgarskiej znajduje się pustynia Takla-Makan i największa depresja Chin – Kotlina Turfańska zniżająca się 154 m p.p.m. KlimatChiny leżą w zasięgu 3 stref klimatycznych: zwrotnikowej (południowe wybrzeża oraz wyspa Hajnan), podzwrotnikowej (zachodnia, środkowa i wschodnia część kraju) oraz umiarkowanej (północne i północno-wschodnie Chiny). Południowo-wschodnia i wschodnia część kraju ma klimat monsunowy z porą deszczową i suchą. W tej części Chin notuje się najwyższe opady wynoszące 700-1000 mm ma wybrzeżu Morza Żółtego, 1500-2000 mm na krańcach południowo-wschodnich i 3000 mm na wyspie Hajnan. Średnia temperatura w styczniu jest tu zróżnicowana: -5 °C w Pekinie, 12-16 °C na wybrzeżu Morza Południowochińskiego, do 20 °C i powyżej na wyspach południowych. W lipcu temperatura na całym obszarze Chin wschodnich wynosi 25-30 °C. W północno-wschodniej części Chin średnia temperatura w styczniu wynosi -30 °C na północy do -10 °C na południu. W lipcu te temperatury wynoszą odpowiednio od 20 °C do 25 °C, a roczna suma opadów 250-1000 mm. Wewnętrzne i zachodnie obszary kraju mają klimat suchy i kontynentalny. Średnia temperatura w styczniu jest tu zróżnicowana i wynosi od -8 °C do -26 °C, a w lipcu waha się od 20 do 25 °C (w Kotlinie Kaszgarskiej powyżej 30 °C). Opady poniżej 250 mm. Wyżyna Tybetańska ma klimat chłodny i suchy ze względu na duże wzniesienie nad poziomem morza ze średnią temperaturą w lipcu poniżej 10 °C. Pora deszczowa na całym obszarze Chin występuje w lecie, z największymi opadami w lipcu i sierpniu. W lecie i jesienią do wybrzeży południowo-wschodnich docierają tajfuny z ulewnymi deszczami. Na suchych obszarach zachodu często występują burze pyłowe. WodyWiększą część Chin odwadniają rzeki należące do zlewiska Oceanu Spokojnego (56,7%). Do zlewiska Oceanu Indyjskiego należy 6,9% powierzchni, a do zlewiska Oceanu Arktycznego należy 0,4%. Reszta (czyli 36% powierzchni) należy do obszarów bezodpływowych. Najgęstsza sieć rzeczna występuje na Nizinie Chińskiej, a najrzadsza na pustynnych terenach zachodniej części kraju. Główne rzeki to Jangcy, Huang He, Xi Jiang, Huai He i Amur (na granicy z Rosją). Na terenie Chin początek biorą i płyną w znacznych odcinkach wielkie rzeki południowej i wschodniej Azji: Indus, Brahmaputra, Mekong i Saluin. Chińskie odcinki tych rzek skupiają 1/3 potencjału hydroenergetycznego Chin. Są one jednak w znikomym stopniu wykorzystywane. Najdłuższą rzeką na obszarach bezodpływowych jest Tarym. Chińskie rzeki są intensywnie wykorzystywane do nawadniania zwłaszcza w środkowych i wschodnich Chinach. We wschodnich Chinach występują katastrofalne powodzie spowodowane dużymi wahaniami stanu wód w rzekach oraz zamuleniem koryt rzecznych. W przeszłości rzeki Niziny Chińskiej często zmieniały swoje koryta. Zasoby energetyczne chińskich rzek szacuje się na około 680 GW, z czego 40% przypada na dorzecze Jangcy, a 20% Brahmaputry. We wschodnich Chinach biegnie najdłuższy kanał żeglowny na świecie – Wielki Kanał o długości 1782 km. Łączy on Pekin z portem w Hangzhou. Na obszarze Chin występuje około 700 jezior o powierzchni powyżej 100 km². Najliczniej występują one na nizinie środkowej i w dolnym biegu Jangcy. Największe to Poyang Hu o powierzchni 2700-5100 km², Dongting Hu (około 4000 km²), Hongze Hu i Tai Hu. Są one wykorzystywane jako naturalne zbiorniki retencyjne. Na Wyżynie Tybetańskiej znajdują się jeziora głównie słone (m.in. Kuku-nor i Namu Cuo). W suchych regionach regionów autonomicznych Xinjiang i Mongolia Wewnętrzna słone jeziora głównie o charakterze reliktowym (m.in. Lob-nor, Bosten Hu i Hulun Nur. W północno-wschodnich Chinach, przy granicy z Rosją, duże jezioro Chanka (po chińsku Xingkai Hu). Największe obszary bagienne w Chinach występują na płaskich, źle odwadnianych terenach północno-wschodnich (głównie w widłach rzek Ussuri i Sungari) oraz w południowej części Kotliny Cajdamskiej. Świat roślinnyFlora Chin jest bardzo bogata i różnorodna. Naturalne zbiorowiska leśne zostały w większości zajęte przez pola uprawne, przez co stanowią one dziś tylko 12% powierzchni kraju. Na północnym wschodzie w Wielkim Chinganie występuje tajga sosnowo-modrzewiowa przechodząca na południe w dębowo-sosnowe lasy mieszane. Na Nizinie Chińskiej naturalna roślinność, jaką były lasy monsunowe, została całkowicie wyniszczona. Na wododziałach zachowały się naturalne lasy liściaste z dębami, wiązami, klonami i jesionami. Na południe od Jangcy znajdują się lasy z drzewami zimozielonymi (m.in. sosny, kuinghamie i cyprysy). W Górach Południowochińskich wiecznie zielone lasy z drzewami tungowymi, kamforowcami, wawrzynami i zaroślami bambusowymi. Na wybrzeżu Morza Południowochińskiego i przybrzeżnych wyspach występują wiecznie zielone lasy zwrotnikowe, bogate w palmy, bambusy, liany i epifity. Wyżyny i kotliny północnych i północno-zachodnich Chin porastają stepy – na wschodzie bujne łąkowe na zachodzie suche z kserofilnymi gatunkami ostnic i bylic. Zachodnią część Mongolii Wewnętrznej i Wyżyny Sińciańskiej zajmują półpustynie i pustynie a Wyżyny Tybetańskiej wysokogórskie stepy i pustynie. W chińskich górach zaznacza się piętrowy układ roślinności. W Chinach przetrwało wiele reliktów flory m.in. miłorząb i metasekwoja. Z Chin wywodzi się również wiele roślin użytkowych, takich jak brzoskwinie czy herbata. HistoriaObecnie istnieją dwa państwa chińskie: Chińska Republika Ludowa oraz Republika Chińska (Tajwan). Ustrój polityczny ChRL
Przestrzeganie praw i swobódW rankingu Press Freedom Index 2007 organizacji Reporterzy bez Granic, Chiny znajdują się na 163. miejscu na 169. Podział administracyjny ChRLZobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny ChRL MiastaZobacz więcej w osobnym artykule: Lista miast w Chinach Siły zbrojne i program kosmicznyŁączna liczba chińskich żołnierzy to 3 030 000 osób. Służba obowiązkowa w wojskach lądowych trwa 3 lata, a w marynarce i lotnictwie 4. Siły rezerwowe liczą 1 200 000 żołnierzy. Chińskie wojsko nadzoruje również program kosmiczny Państwa Środka. Demografia
Religia
[3] KulturaGospodarkaGospodarka Chin jest najdynamiczniej rozwijającą się na świecie. W 2007 roku nominalny PKB Chin szacowano na 3,38 bln $, co daje trzecie miejsce na świecie za USA i Japonią[4]. Z najnowszych prognoz wynika, że w 2010 roku Chiny będą drugą co do wielkości gospodarką Świata, a do roku 2050 staną się światową potęgą gospodarczą nr 1. Uwzględniając PKB realny chińska gospodarka już od 2001 roku znajduje się na drugim miejscu, a od 2005 roku Chiny są drugim w kolejności największym konsumentem ropy naftowej po USA[5]. Tak dynamiczny rozwój, który trwa od lat 80., jest efektem stworzenia korzystnych warunków dla inwestycji zagranicznych i transferu nowych technologii. Do tych warunków można zaliczyć: niskie koszty pracy, zakaz strajków dla pracowników, niskie podatki, brak ograniczeń w ochronie środowiska i obietnica dostępu do ogromnego rynku zbytu. Według socjologów, ważnym czynnikiem jest także tradycyjny szacunek wobec przedsiębiorczości i kult pracy, który w XX wieku przyczynił się do sukcesu krajów zaliczanych do chińskiego kręgu kulturowego, tj. jak Japonia, Korea Południowa, Singapur czy Tajwan. Na początku ogromną rolę w stymulowaniu inwestycji w Chinach odgrywała chińska diaspora na całym świecie, a w szczególności z krajów i regionów przez nią zdominowanych, tj. jak Hongkong, Singapur czy Malezja. Ogromną rolę odgrywa również Tajwan, który – mimo napięć w sferze politycznej – integruje się z Chinami na płaszczyźnie ekonomicznej. Szacuje się, że na kontynencie pracuje 1 mln obywateli Tajwanu, którzy stworzyli nawet 50 mln miejsc pracy. Inwestycje tajwańskie odpowiadają za ok. 10 proc. zysków z chińskiego eksportu. Po przystąpieniu Chin do WTO rośnie rola inwestorów z Ameryki i Europy. W 2005 r. inwestycje zagraniczne wynosiły ponad 70 mld $ i głównie pochodziły z USA, Japonii i krajów Unii Europejskiej. Według krytyków, Chiny stworzyły gospodarkę opartą na wyzysku swoich obywateli i braku poszanowania dla środowiska naturalnego, w której główne profity są udziałem ludzi powiązanych z władzą. Dla przykładu w Chinach jest już 320 tys. osób, których średnio majątek wynosi 5 mln $. 90% z nich należy do partii rządzącej lub jest w bliskich relacjach z jej przedstawicielami. Z drugiej strony, chińskie przemiany przyczyniają się również do awansu ekonomicznego rzesz zwykłych obywateli, co mimo napięć społecznych pozwala się utrzymać partii rządzącej przy władzy. Polityka społecznaJest ona prowadzona centralnie przez państwo. Obejmuje ona system emerytur, rent, zasiłków, ubezpieczeń społecznych, oświatę i opiekę zdrowotną. Państwo zapewnia emerytury zatrudnionym w państwowych przedsiębiorstwach i urzędach, co stanowi niewielki procent ogółu ludzi pracujących. Bezrobotni nie dostają zasiłków i są na utrzymaniu pracujących krewnych. Istnieje także prawny obowiązek utrzymywania swoich rodziców. Ponadto wypłaca się renty inwalidzkie i zasiłki chorobowe. Opieka zdrowotnaOpieka zdrowotna w Chinach jest płatna. Ubezpieczenie zapewniają zakłady pracy, ale w ostatnich latach pokrywają one jedynie niewielką część opłat, w związku z wzrostem kosztów leczenia i ograniczonym współfinansowaniem państwa. Większość ludności wiejskiej pozbawiona jest ubezpieczenia i musi ponosić pełne koszty opieki medycznej. 
OświataOd 1980 roku realizowana jest reforma nauczania i programów w szkolnictwie. Obowiązkiem szkolnym są objęte dzieci w wieku 7-17 lat. Nauka jest bezpłatna, a szkoły świeckie i państwowe. Podstawę systemu oświatowego stanowi 5-letnia obowiązkowa szkoła elementarna, w której zaczyna się naukę w wieku 7 lat. Dalsze kształcenie odbywa się w płatnych, 2-stopniowych szkołach średnich. Większość z nich to szkoły typu ogólnokształcącego. Ponadto nauczanie jest łączone z pracą produkcyjną. Około 95% dzieci w wieku 7-12 lat uczęszcza do szkół podstawowych. Naukę w szkole średniej 1 stopnia podejmuje około 60% uczniów. W szkołach podstawowych uczy się 123,7 mln uczniów, a w szkołach średnich około 53 mln. NaukaW Chinach działa 10 akademii nauk, z czego najstarszą jest założona w 1949 roku, w Pekinie Chińska Akademia Nauk. Ponadto istnieje 100 szkół wyższych, w tym 29 uniwersytetów. Najstarszą uczelnią jest założony w 1895 roku uniwersytet w Tianjin. PrasaZapiski o najstarszej gazecie "Dibao" (Gazeta Dworska), sięgają VIII wieku. Była ona wydawana w różnych edycjach aż do upadku cesarstwa w 1911 roku i jest uważana za najdłużej ukazujący się periodyk w historii prasy na świecie. Obecnie w ChRL ukazuje się około 5 000 gazet i czasopism. Największy, wynoszący 3,5 mln egz. nakład wśród dzienników ma "Renmin Ribao" (Dziennik Ludowy), organ Komunistycznej Partii Chin założony w 1948 roku. Dalsze miejsca zajmują: ukazujący się cztery razy w tygodniu "Zhongguo Qingnian Bao" (Chiński Dziennik Młodzieży) założony w 1951 roku o nakładzie 3 mln. egz., dziennik "Wenhui Bao" założony w 1937 roku (1,5 mln egzemplarzy), oraz wśród czasopism "Banyue Tan" założony w 1980 roku (2,4 mln egz.). Wśród wydawanych w Chinach gazet anglojęzycznych najważniejsze miejsce zajmuje "China Daily" o nakładzie 200 tys. egz. Agencje prasowe to: Xinhua She (Agencja "Nowe Chiny") założona w 1931 roku w Yan'anie oraz "Zhongguo Xinwenshe" (Chińska Agencja Informacyjna), założona w 1952 roku w Pekinie z myślą o chińskich emigrantach na świecie. Radio i telewizjaRadio rozpoczęło nadawać w 1928, a telewizja w 1958 roku. W 1940 roku powstała rozgłośnia Xinhua, która dała początek obecnemu systemowi radia i telewizji. Radio i telewizję finansuje Ministerstwo Radia, Filmu i Telewizji. Radio nadaje 2 programy ogólnokrajowe, programy dla Tajwanu, 25-minutowy program dla mniejszości narodowych (po kazachsku, koreańsku, mongolsku, tybetańsku i ujgursku) i program dla obcokrajowców w języku angielskim, nadawany w 3 największych miastach. Zaś Chińska Rozgłośnia Międzynarodowa nadaje codziennie program po polsku. W Chinach działają takie rozgłośnie jak: Centralna Rozgłośnia Ludowa, Chińskie Radio Międzynarodowe, Stacja Frontowa Fujian, Stacja Głos Jinling, stacja komercyjna w Kantonie oraz 278 rozgłośni lokalnych. Telewizja państwowa nadaje dwa programy ogólnokrajowe, oraz osobny dla Pekinu. Ponadto działa 278 ośrodków telewizyjnych. ChRL należą do Intelsat. Mają również takie systemy satelitarne jak STW-1 i STW-2 oraz rozwijają sieć kablową. W przypadku telewizji chińskiej jest ponad 50 ogólnodostępnych kanałów. Należy jednak zaznaczyć, że większość programów jest cenzurowana. Dostęp do wolnych mediów mają jedynie mieszkańcy Hong Kongu i Tajwanu. Programy tych telewizji są jednak cenzurowane w Chinach kontynentalnych, w czasie ich trwania drażliwe tematy są zastąpione reklamami. Przypuszczalnie dlatego też telewizja satelitarna nie ma praktycznie prawa bytu. Nieprzemyślane tematy, niepoprawne wypowiedzi, czy reportaże nieprzychylne władzy są zwykle blokowane przed emisją. Przypisy
Bibliografia
Zobacz też Zobacz hasło Chiny w Wikisłowniku
 Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Chińska Republika Ludowa  Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Chin
Linki do innych stron:
Suplement C.D. Autonomia Palestyńska Autonomia Palestyńska (arab.: السلطة الوطنية الفلسطينية - As-Sulta al-Watanijja al-Filastinijja; hebrajski: הרשות הפלסטינית - Haraszut HaFalastinit) jest tymczasową strukturą administracyjną zarządzającą obszarem Strefy Gazy i częścią Zachodniego Brzegu, znanych łącznie pod nazwą Palestyny.Autorytaryzm (system sprawowania władzy) Autorytaryzm – system rządów bezpartyjnych, opartych na autorytecie charyzmatycznego przywódcy, a często także na armii. Szczególnie rozpowszechniony w Europie w pierwszej połowie XX wieku, powstawał najczęściej wskutek nieefektywnego funkcjonowania systemów demokratycznych. W przeciwieństwie do systemów totalitarnych, nie opiera się na uniwersalnej ideologii, ani na masowym terrorze, a ogranicza się do represjonowania tych, którzy otwarcie go krytykują i dążą do jego obalenia.Azja Azja (gr. Ἀσία Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).Azja Środkowa Azja Środkowa – nazwa stosowana dla określenia wyżynno-górskiego obszaru centralnej Azji, położonego ponad 1000 km od otwartego morza. Region ten obejmuje: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan, a także Mongolię i zachodnie Chiny (regiony autonomiczne Tybetu, Mongolii Wewnętrznej, Sinkiang-Ujgur i Ningxia oraz prowincje Qinghai i Gansu).Bahrajn Bahrajn, Królestwo Bahrajnu (Al-Bahrajn, Mamlakat al-Bahrajn) – niewielkie państwo położone w Azji na archipelagu w Zatoce Perskiej. W roku 1971 uzyskało niepodległość. Od lat 30. XX wieku wydobywa się tam ropę naftową, a uzyskane dochody inwestuje na miejscu. Od 2002 roku emir Bahrajnu używa tytułu "król".Bangladesz Bangladesz, Ludowa Republika Bangladeszu (beng. গনপ্রজাতন্ত্রী বাংলােদশ) – państwo w Azji Południowej, położone nad Zatoką Bengalską i graniczące z Indiami i Birmą. Jedno z najgęściej zaludnionych i zarazem najbiedniejszych państw świata. Stolicą Bangladeszu jest Dhaka (dawna Dakka) z 10,5 mln mieszkańców.Belgia Belgia, Królestwo Belgii (Koninkrijk België, Royaume de Belgique, Königreich Belgien) – państwo federacyjne w zachodniej Europie w południowych Niderlandach. Belgia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO.Belize Belize (do 1973 Honduras Brytyjski) – państwo w Ameryce Środkowej leżące na półwyspie Jukatan, nad Morzem Karaibskim, od północy graniczące z Meksykiem (długość granicy 250 km), a na zachodzie z Gwatemalą (266 km).Berlin Zachodni Berlin Zachodni (niem. West-Berlin, Berlin-West, Westberlin) – zachodnia część Berlina w latach 1949-1990, na którą składały się sektory okupowane przez aliantów zachodnich, od północy: francuski, brytyjski i amerykański – łącznie stanowiły one enklawę na terytorium NRD zarządzaną przez aliantów zachodnich.Bhutan Bhutan (Druk, Królestwo Bhutanu – Druk Jul) – państwo w Azji Południowej, we wschodnich Himalajach graniczące na północy i zachodzie z Chinami a na południu i wschodzie z Indiami; bez dostępu do morza. Lokalna nazwa Druk Jul oznacza Królestwo Smoka.Birma Birma[1] (Myanmar, Mianma, Związek Birmański – Związek Myanmar) – państwo położone w Azji Południowo-Wschodniej, nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim. Graniczy z Bangladeszem, Indiami, Chińską Republiką Ludową, Laosem i Tajlandią. Większe miasta: Rangun, Mandalaj, Basejn.Boliwia Boliwia, Wielonarodowe Państwo Boliwii[1] (hiszp. Bolivia, Estado Plurinacional de Bolivia[2]) – państwo na kontynencie południowoamerykańskim. Graniczy z Brazylią na północy i wschodzie, Paragwajem i Argentyną na południu oraz z Chile i Peru na zachodzie. Państwo nie posiada dostępu do morza.Bosten Hu Bosten Hu (Bagrasz-hu, Bagrasz-köl; chin.: 博斯騰湖; pinyin: Bósīténg Hú; ujgur.: باغراش كۆلى / Baƣrax Kɵli) - jezioro w zachodniej części Chin, w południowo-wschodnim Tien-szanie. Położone na wysokości 1048 m, powierzchnia wynosi ok. 1019 km², głębokość maksymalna do 16 m.Botswana Botswana, Republika Botswany (ang. Republic of Botswana, tswana Lefatshe la Botswana) – państwo w południowej Afryce, bez dostępu do morza. Graniczy z Namibią (dł. granicy 1360 km), RPA (1840 km), Zimbabwe (813 km) i Zambią (<1 km). Do 1966 Botswana była brytyjskim protektoratem pod nazwą Beczuana, dziś członek Unii Afrykańskiej.Brahmaputra Brahmaputra – rzeka w Chinach, Indiach i Bangladeszu. Jej długość wynosi 2840 km, a powierzchnia dorzecza 935 tys. km². Źródłowe potoki w lodowcach masywów górskich Himalajów i Transhimalajów.Brazylia Brazylia (pełna nazwa: Federacyjna Republika Brazylii; port. Brasil, República Federativa do Brasil) – największe pod względem powierzchni i liczby mieszkańców państwo Ameryki Południowej.Brunei Brunei Darussalam (IPA: [bruˈnaj]), oficjalnie Państwo Brunei, Siedziba Pokoju (malajski: Negara Brunei Darussalam, Jawi: برني دارالسلام ) – państwo położone w Południowo-Wschodniej Azji, na północnym wybrzeżu wyspy Borneo. Brunei graniczy z Malezją. Ma dostęp do Morza Południowochińskiego.Bułgaria Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.Buddyzm Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma – "Nauka Przebudzonego") – system filozoficzno-etyczny uznawany przez wielu ludzi za religię, rzadziej za psychologię. Założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Jako religia buddyzm zalicza się do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.Burkina Faso Burkina Faso (fr. Burkina Faso) – państwo w Afryce Zachodniej bez dostępu do morza. Dawniej Górna Wolta (Republique du Haute-Volta), w 1984 prezydent Thomas Sankara nadał mu nową nazwę, która oznacza "kraj prawych ludzi" w językach mossi i diula, będących głównymi rdzennymi językami kraju.Burundi Burundi (rundi Uburundi, fr. Burundi) Republika Burundi (rundi Republika y’Uburundi, fr. République du Burundi) – państwo w środkowej Afryce, bez dostępu do morza. Graniczy z Rwandą, Tanzanią i Demokratyczną Republiką Konga.Buyi Buyei (również Puyi, Bouyei, "Puzhong", "Burao", "Puman" i Buyi; rdzenna nazwa: Buxqyaix, [pu ʔjai], chiń.: 布依族; pinyin: Bùyīzú) – jedna z mniejszości etnicznych na południu Chin. Jej liczebność sięga 2,5 mln, co sytuuje ją na 11. miejscu wśród chińskich mniejszości. Buyei mieszkają również w Wietnamie.CIA Central Intelligence Agency, CIA (pol. Centralna Agencja Wywiadowcza) – rządowa agencja służby wywiadowczej USA, zajmująca się pozyskiwaniem i analizą informacji o zagranicznych rządach, korporacjach i osobach indywidualnych oraz opracowywaniem, na podstawie tych informacji, raportów dla instytucji rządowych USA. Agencja organizowała także operacje, których celem była interwencja w wewnętrzne sprawy wybranych państw, od propagandy po wspieranie oddziałów paramilitarnych. Jednym z wielu przykładów takich interwencji jest udział w organizacji zamachu stanu w Iranie w 1951 (Operacja Ajax).Centralna Komisja Wojskowa Centralna Komisja Wojskowa (chin. trad. 中央軍事委員會, chin.upr. 中央军事委员会; pinyin Zhōngyāng Jūnshì Wěiyuánhuì) – nazwa dwóch organów w Chińskiej Republice Ludowej, sprawujących zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi. Pierwszym z nich jest Centralna Komisja Wojskowa Chińskiej Republiki Ludowej będąca organem państwowym, drugim Centralna Komisja Wojskowa KC Komunistycznej Partii Chin.Chanka Chanka (chin. Xingkai Hu, ros. Oзеро Ханка) to przepływowe jezioro w dalekowschodniej części Azji, położone na pograniczu Federacji Rosyjskiej i Chin na północ od Władywostoku (współrzędne geograficzne: 45°0′N 132°25′E). Leży na wysokości 68 m n.p.m. Powierzchnia jeziora wynosi średnio 4,190 km² (jednak występują duże sezonowe wachania od 4000 do 4400 km²), z których 3,030 km² leży w granicach Rosji, a pozostała część - 1,160 km² w Chinach. Głębokość jeziora dochodzi do 10,6 m, średnio waha się od 1 do 3 m. Z Chanki wypływa Sungacza będąca dopływem Ussuri.Chińczycy Han Chińczycy Han (nazwa własna 漢 / 汉 / Hàn; Hanowie) - naród zamieszkujący głównie Chiny, gdzie stanowią ok. 92% ludności (reszta należy do oficjalnie wymienianych 55 mniejszości), a także Tajwan, gdzie również stanowią większą część populacji wyspy, ok. 20 mln. Są najliczniejszym narodem na świecie, ogółem liczą ok. 1,3 mld (ok. 19% populacji).Chińska Akademia Nauk Chińska Akademia Nauk (chin. 中国科学院, pinyin Zhōngguó Kēxuéyuàn) – największa chińska państwowa instytucja naukowa. Jest głównym chińskim ośrodkiem badawczym w zakresie nauk ścisłych i techniki. Jej siedziba mieści się w Pekinie, posiada także regionalne oddziały w Shenyang, Changchun, Szanghaju, Nankinie, Wuhan, Guangzhou, Chengdu, Kunming, Ningbo, Xi'an, Lanzhou, Hefei i Xinjiangu.Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza (ChALW, ALW, skrót ang. PLA) - chińskie siły zbrojne obejmujące piechotę, marynarkę, lotnictwo, a także broń jądrową oraz siły kosmiczne. ALW jest największą liczebnie armią na świecie, pod bronią ma 2,25 mln. żołnierzy, a łącznie z formacjami paramilitarnymi - 3,25 mln. W razie zagrożenia jest w stanie zmobilizować ponad 7 mln ludzi. Ponadto dysponuje 216 mln. rezerwistów. Liczba ludzi zdatnych do służby wojskowej w Chinach w wieku 18-49 lat wynosi ok. 343 mln. Budżet Chińskiej armii wynosi 140 miliardów dolarów (2008) i jest drugim największym militarnym budżetem na świecie po budżecie Departamentu Obrony USA.Chiński program kosmiczny Chiński program kosmiczny ruszył w Chińskiej Republice Ludowej w 1956 roku z pomocą ZSRR. Po rozłamie radziecko-chińskim w 1960 roku, program był kontynuowany chińskimi środkami. Pierwszy chiński satelita, Dong Fang Hong 1, został wystrzelony w 1970 roku, dzięki czemu Chiny stały się piątym w historii mocarstwem kosmicznym. Rozpoczęty w 1968 roku program lotów załogowych przyniósł owoce dopiero w 2003, kiedy Chiny wystrzeliły na orbitę statek Shenzhou 5 z Yang Liweiem na pokładzie. W ten sposób stały się trzecim państwem na świecie, po Rosji i USA, zdolnym wysłać człowieka w przestrzeń kosmiczną.Chińskie Radio Międzynarodowe Chińskie Radio Międzynarodowe (chin. 中国国际广播电台, Zhōngguó guójì guǎngbō diàntái, ang. China Radio International, CRI) – chińska stacja radiowa o zasięgu międzynarodowym, nadająca w 43 językach[1]. Chińskie Radio Międzynarodowe jest jedną z trzech państwowych radiofonii w ChRL.Chile Chile (Republika Chile – República de Chile) – państwo w Ameryce Południowej, ciągnące się długim pasem na zachodnim wybrzeżu kontynentu nad Oceanem Spokojnym. Stolicą Chile jest Santiago de Chile. Graniczy z Peru, Boliwią i Argentyną. Do Chile należą liczne wyspy przybrzeżne i wyspy na otwartym oceanie (w sumie ok. 3 tys.): Juan Fernández, Wyspa Wielkanocna (najbardziej oddalona od innych wysp i lądów zamieszkana wyspa na świecie), Sala y Gómez, San Ambrosio, San Félix, Chiloé, Campana, Santa Inés, Chonos.Chiny Pojęcia Chiny używa się w odniesieniu do krainy historycznej, obejmując wówczas całokształt chińskiej historii i kultury (zobacz: historia Chin), lub w węższym znaczeniu, w odniesieniu do Chińskiej Republiki Ludowej.Chorwacja Chorwacja (Republika Chorwacji) – państwo w Europie Południowej, nad Morzem Adriatyckim, graniczy od południa z Bośnią i Hercegowiną i Czarnogórą, od wschodu z Serbią oraz Węgrami i Słowenią od północy. Od południowego zachodu posiada dostęp do Morza Adriatyckiego. Niepodległość uzyskała w 1991 roku, odłączając się od Jugosławii.Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo, chrystianizm (gr. Χριστιανισμóς , łac. Christianitas) – religia monoteistyczna i rodzina związków wyznaniowych głoszących nauczanie o mesjaństwie i synostwie Bożym Jezusa Chrystusa, jego męczeńskiej i odkupieńczej śmierci oraz zmartwychwstaniu. Świętą księgą chrześcijan jest Biblia. Chrześcijaństwo jest największą religią na świecie. Liczbę wierzących w Chrystusa określa się na ok. 2,1 mld ludzi (1/3 ludności świata)[potrzebne źródło], biorąc pod uwagę wszystkie odłamy wchodzące w jej skład. Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (11,26) "W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (gr. Χριστιανός).Contras Contras – antyrządowa partyzantka walcząca w Nikaragui przeciwko reformom, które wprowadzali Sandiniści i ich sojusznicy. Wspierani nielegalnie przez USA (Kongres USA w 1985 roku zabronił administracji Reagana ich wspierania) mieli swoje bazy w Hondurasie i Kostaryce. W swoich działaniach Contras atakowali nie tylko samych sandinistów, ale i ludność cywilną[1]. Nazwa Contras jest skrótem hiszpańskiego słowa contrarevolucionario.Cypr Cypr (Republika Cypryjska) – państwo położone we wschodniej części Morza Śródziemnego u wybrzeży Turcji, Syrii i Libanu. Od 1 maja 2004 roku jest członkiem Unii Europejskiej. Nazwa wyspy pochodzi od łacińskiej nazwy miedzi (cuprum), której Cypr był w starożytności głównym dostawcą[potrzebne źródło].Cypr Północny Cypr Północny, Turecka Republika Cypru Północnego (tur. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) – oficjalnie część Republiki Cypryjskiej, de facto samozwańcze państwo zajmujące północną część wyspy Cypr zamieszkiwaną przez ludność turecką. Państwowość uznana jedynie przez Turcję, dzięki pomocy której Cypr Północny funkcjonuje politycznie i ekonomicznie.Czad Czad, Republika Czadu (fr. République du Tchad, arab. جمهوريّة تشاد [Jumhuriyat Tashad]) - państwo w środkowej Afryce. Graniczy od północy z Libią, od wschodu z Sudanem, od południa z Republiką Środkowoafrykańską, od południowego zachodu z Kamerunem i Nigerią, a od zachodu z Nigrem. Nazwa państwa pochodzi od jeziora Czad.Czarny Wrzesień Czarny Wrzesień – radykalna palestyńska organizacja terrorystyczna powstała w 1971 roku jako komórka w obrębie Al-Fatah. Jej działacze stawiali sobie za cel pomszczenie tzw. czarnego września – działań odwetowych, podjętych przez króla Jordanii Husajna I po zamachu na jego życie. Zamach ten związany był z próbą wywołania przez Organizację Wyzwolenia Palestyny rewolucji w Jordanii, jednak zakończył się niepowodzeniem, a akcja wojsk króla przeciw obozom uchodźców palestyńskich zmusiła działaczy OWP do przeniesienia się do Libanu. Wraz z nimi Jordanię opuściły tysiące Palestyńczyków.Czechy Czechy (czes. Česko), Republika Czeska (czes. Česká republika) – państwo w Europie Środkowej, bez dostępu do morza. Od północnego wschodu graniczy z Polską, od zachodu i północnego zachodu z Niemcami, od południa z Austrią, a od południowego wschodu ze Słowacją. Stolicą i największym miastem Czech jest Praga. Kraj składa się z trzech historycznych krain – Czech właściwych, Moraw i Śląska Czeskiego[3]. Na powierzchni 78 866 km² żyje ponad 10,5 mln osób, z czego 94% to Czesi. Obowiązuje czterostopniowy podział administracyjny – na 14 krajów, 204 gminy III stopnia, 384 gminy II stopnia oraz 5661 gmin I stopnia.Czerwiec 1953 - powstanie robotnicze Istniejąca niespełna cztery lata Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD) przeżyła w czerwcu 1953 swój pierwszy wstrząs polityczny. Strajki, demonstracje i rozruchy w ponad 700 miejscowościach stłumiły okupacyjne wojska radzieckie. Dzięki temu u władzy utrzymał się komunistyczny rząd Otto Grotewohla. Jednak Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności (SED) po kontrrewolucyjnym puczu i faszystowskiej prowokacji poniosła ciężką porażkę polityczną.Czerwony sztandar (flaga) Czerwony sztandar – międzynarodowy symbol ruchów robotniczych. Jakkolwiek jego geneza jest starsza, to utożsamiany jest z przelaną krwią robotników w XIX wieku.Détente Détente (francuskie – odprężenie), określenie z zakresu stosunków międzynarodowych używane w odniesieniu do złagodzenia napięcia między stronami zimnej wojny w latach 70. W związku z rozpoczęciem procesu KBWE, podpisaniem Aktu Końcowego KBWE nastąpiła faza pokojowej koegzystencji i dialogu pomiędzy mocarstwami.Główną ideą détente była gotowość do współpracy i negocjacji. Zakończeniem okresu détente była Radziecka interwencja w Afganistanie.Dąb Dąb (Quercus L.) – rodzaj drzew, rzadziej wysokich krzewów, zaliczony do rodziny bukowatych (Fagaceae Dumort.). Należy do niego ok. 200 gatunków występujących prawie wyłącznie w strefie umiarkowanej półkuli północnej oraz w wyższych partiach gór strefy tropikalnej. Najdalej na południe występują na Wyspach Sundajskich. Gatunkiem typowym jest Quercus robur L.[1].Dżibuti Dżibuti (fr. Djibouti, arab. جيبوتي), Republika Dżibuti (fr. République de Djibouti, arab. جمهورية جيبوتي) – państwo we wschodniej Afryce, nad Zatoką Adeńską i cieśniną Bab al-Mandab. Graniczy z Somalią (a dokładniej z Somalilandem), Etiopią i Erytreą.Daleki Wschód Daleki Wschód (Azja Wschodnia) – nazwa stosowana dla określenia obszaru wschodniej Azji, ciągnącego się wzdłuż wybrzeży Pacyfiku. Najczęściej do tego regionu zalicza się Japonię, Koreę Południową, Koreę Północną, Republikę Chińską (Tajwan) oraz wschodnie tereny Chińskiej Republiki Ludowej. Niekiedy włącza się również Mongolię, kraje Azji Południowo-Wschodniej położone na Archipelagu Malajskim i Półwyspie Indochińskim oraz wschodnie obszary Rosji oraz rzadko Tybet. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ten artykuł dotyczy Chińskiej Republiki Ludowej. Zapoznaj się również z: inne znaczenia pojęcia Chiny.
Osobny artykuł: Historia Chin.
