ChileArtykuł - Chile - pochodzi z Wikipedii (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)Suplement Łotwa Łotwa (łot. Latvija, Republika Łotewska – Latvijas Republika) – państwo w Europie Północnej powstałe w 1918 roku. Jedno z państw nadbałtyckich. Członek Unii Europejskiej i NATO. Od strony lądowej graniczy z Litwą (453 km), Białorusią (141 km), Rosją (217 km) i Estonią (339 km). Łączna długość granic lądowych wynosi 1150 km, ponadto Łotwa posiada 531 km wybrzeża Morza Bałtyckiego. Łotwa jest członkiem Unii Europejskiej od 1 maja 2004 i NATO od 29 marca 2004, poza tym należy do ONZ, OBWE, Rady Europy oraz Rady Bałtyckiej i Rady Państw Morza Bałtyckiego.Światowa Organizacja Handlu Światowa Organizacja Handlu (ang. World Trade Organization (WTO)) – organizacja międzynarodowa z siedzibą w Genewie. WTO stanowi kontynuację Układu Ogólnego w Sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT), została powołana w 1994 w Marrakeszu (Maroko), w ramach tzw. rundy urugwajskiej GATT.Aisén Región de Aisén del General Carlos Ibáñez del Campo, nazywany również skrótowo Región de Aisén lub Region XI - jeden z regionów admnistracyjnych Chile, położony w południowej części kraju. Ośrodkiem administracyjnym regionu jest miasto Coyhaique (44,9 tys.).Albania Albania (Shqipëria, Republika Albanii – Republika e Shqipërise) – państwo w południowo-wschodniej Europie na Bałkanach, nad Morzem Adriatyckim. Graniczy z Grecją (282 km), Macedonią (151 km) oraz Kosowem (114 km) i Czarnogórą (173 km). Albania na zachodzie graniczy z morzem Adriatyckim i z morzem Jońskim na południowym zachodzie. Od Włoch oddziela ją cieśnina Otranto o szerokości ok. 72 km. Łączna długość granic lądowych wynosi 720 km, natomiast wybrzeża morskiego – 362 km.Alerce Allerce - rodzaj lasów waldiwijskich, występujący na glebach wilgotnych, często bagiennych. Głównym składnikiem zbiorowiska są wysokie (do 60 m) iglaste drzewa - ficroje cyprysowate (hisz. Allerce łac. Fitzroya cupressoides) - których wiek może sięgać 3400 lat. W Andach lasy allerce tworzą odrębne piętro roślinne, występujące powyżej lasów tique.Ameryka Południowa Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkulach południowej i zachodniej. Od wschodu graniczy z Oceanem Atlantyckim, a od zachodu z Oceanem Spokojnym. Powierzchnia Ameryki Południowej wynosi 17,8 mln km². Od północy, przez Przesmyk Panamski, graniczy z Ameryką Północną. Oba te kontynenty nazywane są też przez Europejczyków Nowym Światem.Andy Andy (hiszp. Los Andes, Cordillera de los Andes) to góry fałdowe znajdujące się w Ameryce Południowej na terenie Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile oraz Argentyny. Góry ciągną się wzdłuż Oceanu Spokojnego od zatoki Paria na północy po Ziemię Ognistą na południu, na przestrzeni ponad 9000 km, co sprawia, że jest to najdłuższy łańcuch górski na Ziemi. Szerokość Andów wynosi 200–800 km. Najwyższe szczyty to Aconcagua (6959 m n.p.m.), Ojos del Salado (6893 m n.p.m.) oraz Nevado Pissis (6793 m n.p.m.).Anglicy Anglicy (ang. English people) – naród germański zamieszkujący głównie Wielką Brytanię, zwłaszcza Anglię (ok. 45 mln), posługujący się językiem angielskim z grupy języków germańskich. Poza Zjednoczonym Królestwem mieszkają głównie w Republice Południowej Afryki, Związku Australijskim, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. Anglicy wyznają głównie anglikanizm. Ich kultura zaczęła się kształtować w średniowieczu pod wpływami celtyckimi, romańskimi (gł. francuskimi) oraz skandynawskimi (głównie normańskimi i nordyckimi). Od czasów nowożytnych zaczęła wpływać na kulturę reszty świata. Za pierwszego Anglika uważa się człowieka z Boxgrove, którego szczątki znaleziono w hrabstwie West Sussex.Angola Angola (Republika Angoli - República de Angola) – państwo w południowo-zachodniej Afryce nad Oceanem Atlantyckim, członek Unii Afrykańskiej. Sąsiaduje z Demokratyczną Republiką Konga, Namibią, Kongiem oraz Zambią. W przeszłości była kolonią portugalską. Posiada znaczne zasoby surowców naturalnych, w tym ropy naftowej i diamentów.Animizm Animizm (łac. anima - dusza) - zespół wierzeń występujący w religiach archaicznych bądź tradycyjnych zakładający istnienie świata materialnego i duchowego, współistnienie duszy z ciałem, przypisujący duszę lub rzadziej ducha zmarłych ludzi, wszystkim roślinom, zwierzętom, minerałom i żywiołom.Antigua i Barbuda Antigua i Barbuda (Antigua and Barbuda) to wyspiarskie państwo na Morzu Karaibskim, w archipelagu Małych Antyli (Ameryka Środkowa).W skład tego państwa wchodzą wyspy: Antigua i Barbuda oraz Redonda. Araukanie Araukanie (Araucanos, Mapuches, pol. Mapucze) – plemię indiańskie Ameryki Południowej, zamieszkujące południowo-centralne obszary Chile i południowo-zachodnią Argentynę. Sami Araukanie mówią o sobie Mapucze, co w dosłownym tłumaczeniu znaczy Ludzie Ziemi. Plemiona te żyły w czasach prekolumbijskich na południe od Inków na terenach dzisiejszego Chile.Araukaria Araukaria, igława (Araucaria Juss.) – rodzaj drzew iglastych z rodziny araukariowatych. Rodzaj liczy około 20 gatunków. Dwa gatunki rosną w południowej części Ameryki Południowej, pozostałe we wschodniej Australii, na Nowej Gwinei i Nowej Kaledonii.Argentyna Argentyna (Argentina, Republika Argentyńska – República Argentina) – państwo w Ameryce Południowej, nad południowym Atlantykiem. Graniczy z Chile na zachodzie, Boliwią i Paragwajem na północy, Brazylią i Urugwajem na północnym wschodzie. Argentyna rości pretensje do archipelagu Falklandów oraz części Antarktydy. Nazwa pochodzi od łacińskiego argentum (srebro), którym Indianie obdarowali hiszpańskich rozbitków Juana Díaza de Solís. Pod względem wielkości Argentyna jest ósmym krajem na świecie i drugim w Ameryce Południowej (biorąc pod uwagę liczbę ludności i powierzchnię). Argentyna jest członkiem organizacji gospodarczej Mercosur.Arica y Parinacota Arica y Parinacota (hiszp.: XV Región de Arica y Parinacota) - jeden z 15 regionów Chile, położony na północy kraju. Jego stolicą jest Arica. Jest to najnowszy region kraju, który powstał 8 października 2007 roku z podziału regionu Tarapacá i składa się z dwóch prowincji: Arica i Parinacota. Armenia Armenia, Republika Armenii (Հայաստան - Hajastạn, Հայաստանի Հանրապետություն - Hajastani Hanrapetutjun) – państwo w Azji na Zakaukaziu. Armenia graniczy od północy z Gruzją, od południa z Iranem i z azerską eksklawą Nachiczewan, od wschodu z Azerbejdżanem, od zachodu z Turcją. Niepodległość uzyskała w 1991 r. w związku z rozpadem ZSRR. Armenia nie ma dostępu do morza. Stolicą Armenii jest obecnie Erywań, który jest też największym miastem w kraju. Od 1991 roku Armenia należy do Wspólnoty Niepodległych Państw.Powiązane hasła: Łąka, Łotwa, Świadkowie Jehowy, Światowa Organizacja Handlu, Żelazo, .cl, 18 września, Aisén, Albania, Alerce, Ameryka Południowa, Andy, Anglicy, Angola, Animizm, Antarktyda, Antigua i Barbuda, Antofagasta (region), Arabia Saudyjska, Araukanie, Araukaria, Argentyna, Arica, Arica y Parinacota, Armenia, Atakama, Atakama (region administracyjny), Ateizm, Augusto Pinochet, Australia, Austria, Bahamy, Bahrajn, Bambus, Bangladesz, Barbados, Bawełna (włókno), Belgia, Belize, Benin, Berberys, Bernardo O'Higgins, Biała rasa człowieka, Biobío (region), Biobío (rzeka), Birma, Boliwia, Boraks rodzimy, Botswana, Brazylia, Brunei, Bułgaria, Buk, Bukan, Burkina Faso, Burundi, Cement, Central Intelligence Agency, Chemia, Chińska Republika Ludowa, Chiloé (archipelag), Chorwaci, Chorwacja, Chuquicamata, Cieśnina Magellana, Concha Zardoya, Cukier trzcinowy, Cynk, Cypr, Czad, Czechy, Dżibuti, Dania, Demokratyczna Republika Konga, Desventuradas, Dewiza, Dolar amerykański, Dolina Środkowochilijska, Domena najwyższego poziomu, Dominika, Dominikana, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, Egipt, Ekosystem, Ekstradycja, Ekwador, Espinales, Estonia, Falklandy, Fidżi, Filipiny, Finlandia, Flaga Chile, Francja, Francuzi, Front Ludowy, Górnictwo, Gęstość zaludnienia, Głowa państwa, Gabon, Gabriela Mistral, Gambia, Gaz ziemny, Ghana, Gleby górskie, Gleby inicjalne, Gonzalo Rojas, Grecja, Grecy, Grenada, Gruzja, Gujana, Gujana Francuska, Gwanako, Gwatemala, Gwinea, Gwinea Bissau, Haiti, Herb Chile, Hiszpania, Hiszpanie, Holandia, Honduras, Hongkong, Horn (przylądek), Hymn Chile, Hymn państwowy, ISO 3166-1, I wojna światowa, Indianie, Indie, Indonezja, Irlandczycy, Irlandia, Islandia, Izrael, Język hiszpański, Język urzędowy, Jamajka, Japonia, Jednostka monetarna, Jordania, Juan Fernández (archipelag), Kambodża, Kamerun, Kanada, Katar, Katolicyzm, Kenia, Kirgistan, Klimat podzwrotnikowy, Klimat subpolarny, Klimat umiarkowany, Klimat zwrotnikowy, Kod telefoniczny, Kolumbia, Kongo, Konstytucja Chile, Korea Południowa, Kostaryka, Koszatniczka pospolita, Kot pampasowy, Kreole, Kuba, Kuwejt, Lama, Lauca, Lesotho, Libertador, Liczba ludności, Liechtenstein, Lipiec, Lis, Lista państw świata według liczby ludności, Lista państw świata według powierzchni, Litwa, Loa (rzeka), Los Lagos, Los Ríos, Luksemburg, Macedonia, Madagaskar, Mady, Magallanes, Maj, Makau, Malawi, Malediwy, Malezja, Mali, Malta, Maroko, Matorral, Maule (region), Mauretania, Mauritius, Meksyk, Metropolitana, Metys, Mgła, Międzynarodowy kod samochodowy, Mięso, Michelle Bachelet, Miedź, Mołdawia, Mongolia, Mormoni, Mozambik, N.p.m., Namibia, Nandu, Nepal, Niemcy, Niepodległość, Niger, Nigeria, Nikaragua, Norwegia, Nowa Zelandia, Ocean Spokojny, Ojos del Salado, Oman, Organizacja Państw Amerykańskich, Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, Północ, Półpustynia, Państwo Inków, Październik, Pablo Neruda, Pakistan, Palestyna, Panama, Papier, Papua-Nowa Gwinea, Paragwaj, Park Narodowy Bernardo O'Higgins, Park Narodowy Llullaillaco, Parlament, Patagonia, Patricio Aylwin, Peru, Peso chilijskie, Podział administracyjny Chile, Pole powierzchni, Polska, Por la razón o la fuerza, Portugalia, Prąd Peruwiański, Prezydenci Chile, Produkt krajowy brutto, Protestantyzm, Przemysł, Puma, Punta Arenas, Pustynia, Referendum, Religia, Republika, Republika Środkowoafrykańska, Republika Chińska, Republika Południowej Afryki, Republika Zielonego Przylądka, Rolnictwo, Ropa naftowa, Rosa, Rosja, Rumunia, Rwanda, Rząd, Sąd, Słowacja, Słowenia, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny, Sala y Gómez, Salar de Atacama, Salvador Allende, Salwador, Santiago de Chile, Senat, Senator, Senegal, Siły Zbrojne Chile, Sierra Leone, Singapur, Socjalizm, Srebro, Sri Lanka, Stany Zjednoczone, Stożek napływowy, Stolica, Strefa czasowa, Struś, Styczeń, Suazi, Surinam, Szkoci, Szwajcaria, Szwecja, Szynszyla, T.A.T.u., Tajlandia, Tanzania, Tarapacá, Terytorium zależne, The World Factbook, Tiahuanaco, Togo, Tonga, Torres del Paine, Trynidad i Tobago, Trzcina, Tunezja, Turcja, Uganda, Ukraina, Uniwersalny czas koordynowany, Urugwaj, Ustrój polityczny, Valdivia, Villa Las Estrellas, Węgiel kamienny, Węgry, Władca, Włochy, Włosi, Wenezuela, Wicekrólestwo Peru, Wielka Brytania, Wietnam, Wikisłownik, Wino, Wspólnota Europejska, Wybrzeże Kości Słoniowej, Wyspa, Wyspa Króla Jerzego, Wyspa Wielkanocna, Wyspy Salomona, Złoto, Zamach stanu, Zambia, Zielonoświątkowcy, Ziemia Ognista (wyspa), Zimbabwe, Zjednoczone Emiraty Arabskie,
Chile (Republika Chile – República de Chile) – państwo w Ameryce Południowej, ciągnące się długim pasem na zachodnim wybrzeżu kontynentu nad Oceanem Spokojnym. Stolicą Chile jest Santiago de Chile. Graniczy z Peru, Boliwią i Argentyną. Do Chile należą liczne wyspy przybrzeżne i wyspy na otwartym oceanie (w sumie ok. 3 tys.): Juan Fernández, Wyspa Wielkanocna (najbardziej oddalona od innych wysp i lądów zamieszkana wyspa na świecie), Sala y Gómez, San Ambrosio, San Félix, Chiloé, Campana, Santa Inés, Chonos.
Geografia Położenie geograficzne :30° 00' S, 71° 00' W Chile położone jest w południowo-zachodniej części Ameryki Południowej i rozciąga się wąskim pasem wzdłuż wybrzeża o długości 4,3 tys. km. Najdalej na północ wysunięty punkt Chile to styk granic Chile, Peru i Boliwii (17° 30' S), a na południe przylądek Horn (55° 59' S). Rozciągłość równoleżnikowa kraju w najszerszym miejscu wynosi zaledwie 468 km, a w najwęższym 90 km. Wybrzeże w północnej i środkowej części państwa ma słabo rozwiniętą linię brzegową, natomiast południowa część – bardzo dobrze. Powierzchnia całkowita kraju: 756 950 km², z czego 748 800 km² to powierzchnia lądu, pozostałe 8150 km² stanowią wody oceaniczne. Chile uważa, że ma prawo do części Antarktydy o powierzchni 1 236 000 km². Jest to teren sporny z Argentyną.
Całkowita granica lądowa: 6339 km, długość granicy morskiej: 6435 km. Długość granic z sąsiadującymi państwami:
KlimatRegion północny (od granicy z Peru do 31°S) charakteryzuje klimat zwrotnikowy wybitnie suchy. Zaznacza się tu wyraźny wpływ zimnego Prądu Peruwiańskiego. Na Pustyni Atakama są miejsca, gdzie deszcz nie spadł od ponad 400 lat. Jedynym źródłem wody są tam mgły i rosy. W regionie środkowym (31-42°S) panuje klimat podzwrotnikowy morski. Opady dominują w porze zimowej (od maja do lipca). Najcieplejszym miesiącem jest styczeń, najchłodniejszym lipiec. Na południe od 42°S panuje klimat umiarkowany morski z bardzo wysokimi sumami opadów (1000-3000 mm rocznie, a w rejonie Cieśniny Magellana ok. 5100 mm). Mniejsze opady są na wschodnich stokach Andów Patagońskich. Najdalej na południe wysunięte krańce Chile znajdują się w strefie klimatu subpolarnego.
Sieć rzecznaChile ma bardzo słabo rozwiniętą sieć rzeczną. Jedynym wyjątkiem jest rzeka Loa (440 km) wpadająca do Oceanu Spokojnego, którą wykorzystuje się do irygacji oraz w energetyce. Najlepiej rozwiniętą sieć rzeczną ma region środkowy, gdzie występują m.in. krótkie rzeki Biobío (380 km) czy Rapel (240 km). Najkrótsze rzeki występują w regionie południowym, ale to one wykorzystywane są w energetyce, ponieważ mają bardzo duże przepływy wody, np. rzeka Baker ma średni przepływ 1500 m³/s. GlebyNa północy Chile występują głównie gleby inicjalne i czerwonobure gleby pustynne. W regionach zasolonych (Salar de Atacama) wykształciły się solończaki. Żyzne gleby aluwialne powstały na równinach stożków napływowych wymagają one jednak nawadniania. W Andach występują głównie gleby górskie, ale i także gleby stepowe powstałe z popiołów wulkanicznych i zawierające duża ilość próchnicy. Najżyźniejsze gleby są w środkowej części kraju – na obszarach górskich brązowe, szarobrązowe oraz czerwonobrązowe i niekiedy cynamonowe. Dla południowej części Chile charakterystyczna jest obecność gleb torfiastych, brunatnych, lokalnie zbielicowanych i kwaśnych gleb leśnych. Flora
 Najuboższa pod względem roślinności jest północ kraju. Brak stałych rzek powoduje, że dominują tu formacje pustynne i półpustynne. W miejscach występowania mgieł pojawia się kwitnąca na żółto i liliowo oksalia. Znacznie bogatszy jest świat roślinny w środkowym regionie Chile, gdzie przeważa flora śródziemnomorska. W jej skład wchodzą wiecznie zielone krzewy mattoral i espinales oraz rośliny laurowe. Występuje tu również palma miodowa oraz święte drzewo Indian Mapuczów – canelo. W Dolinie Środkowochilijskiej powyżej 1200 m n.p.m. pojawia się cedrzyniec amerykański, a jeszcze wyżej karłowate buki nire i lenga. Na obszarach zasobnych w wodę rosną bambusy quila, araukarie i nothofagus (odmiana buku). W południowej części Chile do wysokości 500-600 m n.p.m. rosną wiecznie zielone krzewy i drzewa, w strefie 500-1000 m n.p.m. – buki lenga i nire. Dla wysokości 1000-1200 m n.p.m. charakterystyczne są drzewa alerce oraz buki. Na wysokości 1300-1800 m n.p.m. dominuje berberys, powyżej rozciąga się piętro łąk. FaunaObszar Chile należy do zoogeograficznej Krainy Neotropikalnej (Region Chilijsko-Patagoński). Na skalistych wybrzeżach kontynentu i wysp żyją liczne gatunki ptaków. W zaroślach trzciny i kamyszu spotkać można pancerniki tatu, żółwie i jaszczury oraz pumę i lisa aguarachaya. W lasach górskich występują: dzikie koty pampasowe (Oncifelis colocolo) i pies cuelpo. W Andach żyją także lamy i guanako, a w Patagonii strusie nandu. Niezwykle charakterystycznymi dla Chile gryzoniami są - żyjące głównie w półpustynnym, pokrytym zaroślami ekosystemie zwanym matorral [1] - koszatniczki i szynszyle. Wybrane Parki Narodowe
Demografia
Chile jest szóstym co do liczebności państwem Ameryki Południowej (16,9 mln mieszkańców). Gęstość zaludnienia wynosi 21,7 osób na km². Współczynnik przyrostu naturalnego kształtuje się w okolicach 1,2%. W 2009 r. Chile miał około 16.970.000 mieszkańców, z czego około 8,8 milionów lub 52,7% białej Europejskiej, z Metysi szacuje się na 44%. Inne badania, stwierdzono białej większości, które przekraczają 64% do 90% ludności w Chile. [2] [3] w Chile są różne fale imigrantów skład: Hiszpanie, Włosi, Irlandczycy, Francuzi, Grecy, Niemcy, Anglicy, Szkoci, Chorwaci i Palestyńczy przylatujący. Według spisu powszechnego z 2002 r., 3,2% ludności Chile uznano za indiańską. 
Grupy etniczno-rasoweWiększość ludności Chile stanowią biali (52,7%), następnie metysi (44,1%) i Indianie (3,2%)[4] Religia
[5] EdukacjaChile cechuje wysoki poziom edukacji i jeden z najniższych na kontynencie wskaźnik analfabetyzmu (5% ludności powyżej 15 roku życia). Nauka w szkołach podstawowych trwa 8 lat, jest obowiązkowa i bezpłatna. HistoriaPrzed przybyciem Hiszpanów tereny obecnego Chile były zamieszkane przez Indian. Około VII-VIII w. obszary północnego Chile zostały objęte wpływami kultury Tiahuanaco, a w początkach XVI w. włączone do Imperium Inków. W pierwszej połowie XVI w. tereny aż do rzeki Biobío zostały opanowane przez Hiszpanów i włączone do wicekrólestwa Peru. Obszary bardziej na południe pozostały we władaniu Araukanów, którzy utrzymali niezależność aż do drugiej połowy XIX w. Zapoczątkowany w drugiej połowie XIX w. wśród Kreolów chilijskich ruch separatystyczny doprowadził do proklamowania w 1818 niepodległej republiki z prezydentem B. O'Higginsem na czele. Kryzys spowodowany I wojną światową położył kres gospodarczej stabilizacji Chile. W latach 1938-1952 władzę sprawowała koalicja radykałów i komunistów – Front Ludowy, reprezentująca głównie interesy klasy średniej. Na przełomie lat 50. i 60. silnie uwidoczniły się tendencje do przeprowadzenia reform społecznych i gospodarczych, co umożliwiło przejęcie władzy w 1964 chrześcijańskim demokratom, głoszącym hasła "rewolucji w wolności". W 1970 w wyborach prezydenckich zwyciężył kandydat lewicowej koalicji Jedność Ludowa, Salvador Allende Gossens, który przystąpił do realizacji programu "chilijskiej drogi do socjalizmu", przeprowadzając szereg radykalnych reform, m.in. wywłaszczając amerykańskich właścicieli kopalń miedzi, prowadzących do wewnętrznego chaosu i pogorszenia się sytuacji gospodarczej Chile. 
11 września 1973 roku. W 1973 jednostki wojskowe z gen. Augusto Pinochetem na czele, w wyniku zamachu stanu ustanowiły rządy junty wojskowej, wprowadzając radykalną politykę ekonomiczną (zasady wolnego rynku) i zwalczając wewnętrzną opozycję (ofiarami terroru padły tysiące osób). Narastający w latach 80. sprzeciw wobec rządów junty zmusił Pinocheta do zorganizowania w 1988 narodowego referendum, które odrzuciło jego kandydaturę na kolejną kadencję prezydencką. W wyborach prezydenckich w 1989 zwyciężył polityk chadecki Patricio Aylwin (Azócar), który przywrócił rządy cywilne. Pinochet zachował (do 1997) stanowisko głównodowodzącego sił zbrojnych, z prawem wyznaczenia swego następcy. Kolejne wybory, w 1993 roku, wygrał ponownie kandydat chadecki – E. Frei Ruitz-Tagle. 17 października 1998 r. Pinochet został zatrzymany w Wielkiej Brytanii na wniosek władz hiszpańskich, które wystąpiły o jego ekstradycję. Ustrój politycznyChile jest republiką. Konstytucję uchwalono ostatecznie 11 marca 1981 (ze zmianami 1989, 1991, 1997, 1999, 2000, 2003 i 2005) a pierwsza jej wersja została opracowana 11 września 1980 roku. Głową państwa jest prezydent, wybierany w wyborach powszechnych na 4-letnią kadencję (bez prawa reelekcji). Obecnie prezydentem jest Michelle Bachelet. Prezydent mianuje członków rządu, którego jest szefem, ma prawo wprowadzić stan wyjątkowy na 20 dni, mianuje kilku senatorów, jest przewodniczącym Krajowej Rady Bezpieczeństwa, posiada inicjatywę ustawodawczą. Poprawka z 1989 do konstytucji pozbawiła prezydenta prawa do rozwiązania parlamentu. Rozszerzyła także skład Krajowej Rady Bezpieczeństwa o 1 członka – kontrolera generalnego. Władzę ustawodawczą sprawuje 2-izbowy Kongres Narodowy: Izba Deputowanych (Cámara de Diputados), wybierana w wyborach powszechnych na 4 lata, oraz Senat, o kadencji 8-letniej (co 4 lata połowa składu ulega odnowieniu), w większości wybierany w wyborach powszechnych i bezpośrednich, częściowo mianowany przez prezydenta, Sąd Najwyższy i Krajową Radę Bezpieczeństwa (senator ami są dożywotnio wszyscy byli prezydenci). Władzę wykonawczą sprawuje prezydent i odpowiedzialny przed nim rząd. Partie polityczne
Podział terytorialny
15 regionów:
Chile rości sobie prawa do fragmentu Antarktydy (patrz mapka). Zapoznaj się również z: Gabriela Mistral, Pablo Neruda, Gonzalo Rojas, Concha Zardoya GospodarkaChile jest jednym z najlepiej rozwiniętych gospodarczo krajów Ameryki Południowej, o produkcie krajowym brutto 14 900 dolarów na 1 mieszkańca (2008) i o wysokim średniorocznym tempie wzrostu produktu krajowego brutto – 7% w 1985–1989 (10,0% w 1989). Jest jednocześnie jednym z najmniej zadłużonych krajów Ameryki Południowej[6] i jednym z nielicznych krajów świata, którego zadłużenie zagraniczne zmniejsza się (z 21,1 mld dolarów w 1986 do 18,2 mld dolarów w 1989), m.in. dzięki zamianie zadłużenia na akcje. Chile zakończyło 2007 rok z nadwyżką budżetową wynoszącą 14,5 miliarda dolarów, czyli 8,7 proc. PKB[7]. 
Przemysł
Podstawą gospodarki jest przemysł (z dużym udziałem górnictwa) oraz rolnictwo. W kraju wydobywa się rudy miedzi (1 miejsce w świecie, m.in. w Chuquicamata, Potrerillos, El Teniente), cynku, molibdenu, żelaza, nitratyn (saletra chilijska 1. miejsce, głównie w północnym Chile), boraks, złoto, srebro, ropę naftową i gaz ziemny (południowe Chile i Ziemia Ognista), węgiel kamienny. Produkcja energii elektrycznej: 18,4 mld kWh (1990). Główne gałęzie przemysłu przetwórczego: spożywczy (mięsny, cukrowniczy, młynarski, winiarski), włókienniczy (zwłaszcza bawełniany, głównie w Tomé, Concepción, Valparaíso), chemiczny, hutnictwo miedzi (Chuquicamata, Potrerillos) i żelaza oraz rafinerie ropy naftowej, przemysł maszynowy, cementowy, papierniczy, skórzany. Główne źródła zanieczyszczeń przemysłowych związane są z wytapianiem miedzi w Chuquicamata (22°32'S, 68°92'W), Potrerillos (26°43'S, 69°47'W), Noranda (23°98'S, 70°07'W) i w Paipote (27°42'S, 70°25'W) Zobacz też Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Chile  Zobacz hasło Chile w Wikisłowniku
Przypisy
Bibliografia
Linki do innych stron:
Suplement C.D. Antigua i Barbuda Antigua i Barbuda (Antigua and Barbuda) to wyspiarskie państwo na Morzu Karaibskim, w archipelagu Małych Antyli (Ameryka Środkowa).W skład tego państwa wchodzą wyspy: Antigua i Barbuda oraz Redonda. Araukanie Araukanie (Araucanos, Mapuches, pol. Mapucze) – plemię indiańskie Ameryki Południowej, zamieszkujące południowo-centralne obszary Chile i południowo-zachodnią Argentynę. Sami Araukanie mówią o sobie Mapucze, co w dosłownym tłumaczeniu znaczy Ludzie Ziemi. Plemiona te żyły w czasach prekolumbijskich na południe od Inków na terenach dzisiejszego Chile.Araukaria Araukaria, igława (Araucaria Juss.) – rodzaj drzew iglastych z rodziny araukariowatych. Rodzaj liczy około 20 gatunków. Dwa gatunki rosną w południowej części Ameryki Południowej, pozostałe we wschodniej Australii, na Nowej Gwinei i Nowej Kaledonii.Argentyna Argentyna (Argentina, Republika Argentyńska – República Argentina) – państwo w Ameryce Południowej, nad południowym Atlantykiem. Graniczy z Chile na zachodzie, Boliwią i Paragwajem na północy, Brazylią i Urugwajem na północnym wschodzie. Argentyna rości pretensje do archipelagu Falklandów oraz części Antarktydy. Nazwa pochodzi od łacińskiego argentum (srebro), którym Indianie obdarowali hiszpańskich rozbitków Juana Díaza de Solís. Pod względem wielkości Argentyna jest ósmym krajem na świecie i drugim w Ameryce Południowej (biorąc pod uwagę liczbę ludności i powierzchnię). Argentyna jest członkiem organizacji gospodarczej Mercosur.Arica y Parinacota Arica y Parinacota (hiszp.: XV Región de Arica y Parinacota) - jeden z 15 regionów Chile, położony na północy kraju. Jego stolicą jest Arica. Jest to najnowszy region kraju, który powstał 8 października 2007 roku z podziału regionu Tarapacá i składa się z dwóch prowincji: Arica i Parinacota. Armenia Armenia, Republika Armenii (Հայաստան - Hajastạn, Հայաստանի Հանրապետություն - Hajastani Hanrapetutjun) – państwo w Azji na Zakaukaziu. Armenia graniczy od północy z Gruzją, od południa z Iranem i z azerską eksklawą Nachiczewan, od wschodu z Azerbejdżanem, od zachodu z Turcją. Niepodległość uzyskała w 1991 r. w związku z rozpadem ZSRR. Armenia nie ma dostępu do morza. Stolicą Armenii jest obecnie Erywań, który jest też największym miastem w kraju. Od 1991 roku Armenia należy do Wspólnoty Niepodległych Państw.Atakama Atakama (Atacama, hiszp. Desierto de Atacama) – pustynia mglista w Ameryce Południowej. Należy do najsuchszych obszarów na świecie. Leży w północnej części Chile, między Kordylierą Nadbrzeżną a Kordylierą Zachodnią. Znajduje się w obrębie dwóch chilijskich prowincji Norte Chico i Norte Grande.Augusto Pinochet Augusto José Ramón Pinochet Ugarte (ur. 25 listopada 1915 w Valparaíso, zm. 10 grudnia 2006 w Santiago de Chile) – chilijski dyktator i generał, przywódca junty wojskowej w Chile od 1973. W latach 1974 do 1990 pełnił urząd prezydenta. Doszedł do władzy w wyniku wojskowego puczu, odsuwając od władzy Salvadora Allende i zawieszając konstytucję. Po przegranym plebiscycie w 1988, nie kandydował w wynikających z tego plebiscytu wyborach, przekazał w 1990 pokojowo władzę zwycięzcy wolnych wyborów prezydenckich z 1989.Bahrajn Bahrajn, Królestwo Bahrajnu (Al-Bahrajn, Mamlakat al-Bahrajn) – niewielkie państwo położone w Azji na archipelagu w Zatoce Perskiej. W roku 1971 uzyskało niepodległość. Od lat 30. XX wieku wydobywa się tam ropę naftową, a uzyskane dochody inwestuje na miejscu. Od 2002 roku emir Bahrajnu używa tytułu "król".Bambus Bambus (Bambusa Shreb.) – rodzaj roślin wieloletnich o drewniejących łodygach należący do rodziny wiechlinowatych. Rodzaj liczy ok. 120 gatunków. Występuje w klimacie monsunowym, gdzie niekiedy tworzy lasy do 40 m wysokości, głównie w tropikalnej Azji, wymaga nasłonecznionych terenów, bogatych w wodę gruntową.Bangladesz Bangladesz, Ludowa Republika Bangladeszu (beng. গনপ্রজাতন্ত্রী বাংলােদশ) – państwo w Azji Południowej, położone nad Zatoką Bengalską i graniczące z Indiami i Birmą. Jedno z najgęściej zaludnionych i zarazem najbiedniejszych państw świata. Stolicą Bangladeszu jest Dhaka (dawna Dakka) z 10,5 mln mieszkańców.Bawełna (włókno) Bawełna – miękkie włókno otaczające nasiona rośliny określanej tą samą nazwą – bawełny (Gossypium), mające wiele zastosowań. Służy m.in. do wytwarzania miękkiej tkaniny – najpopularniejszej w przemyśle tekstylnym, a także, ze względu na silne własności absorpcyjne, do produkcji materiałów opatrunkowych. Włókno bawełniane jest też stosowane w mieszankach włókien, jako dodatek do wełny czy lnu. Belgia Belgia, Królestwo Belgii (Koninkrijk België, Royaume de Belgique, Königreich Belgien) – państwo federacyjne w zachodniej Europie w południowych Niderlandach. Belgia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO.Belize Belize (do 1973 Honduras Brytyjski) – państwo w Ameryce Środkowej leżące na półwyspie Jukatan, nad Morzem Karaibskim, od północy graniczące z Meksykiem (długość granicy 250 km), a na zachodzie z Gwatemalą (266 km).Berberys Berberys, kwaśnica (Berberis L.) – rodzaj krzewów z rodziny berberysowatych (Berberidaceae Juss.). Należy do nich ok. 450 gatunków. Występują w Eurazji, Ameryce i Afryce. W Polsce rośnie dziko tylko berberys pospolity.Bernardo O'Higgins Bernardo O'Higgins Riquelme (ur. 20 sierpnia 1776/1778[1] w Chillán; zm. 24 października 1842 w Limie) - południowoamerykański rewolucjonista i pierwszy przywódca Chile[2] w latach 1817-23. Dowódca zbrojnego powstania przeciwko Hiszpanii, w wyniku którego Chile uzyskało niepodległość.Biała rasa człowieka Poniższy podział ras ludzkich opiera się na XVIII-wiecznej koncepcji Blumenbacha.Podział ten wraz z wyróżnionymi antropologicznymi cechami ras budzi wiele zastrzeżeń. Biobío (rzeka) Biobío (hiszp. Río Biobío, inne formy zapisu: Bío-Bío lub Bío Bío) – górska, zasobna w wodę rzeka w środkowym Chile. Długość wynosi 380 km (druga pod względem długości rzeka Chile), powierzchnia dorzecza - 24,3 tys. km². Jej źródła znajdują się w Andach Patagońskich, a uchodzi do Oceanu Spokojnego w pobliżu miasta Concepción.Birma Birma[1] (Myanmar, Mianma, Związek Birmański – Związek Myanmar) – państwo położone w Azji Południowo-Wschodniej, nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim. Graniczy z Bangladeszem, Indiami, Chińską Republiką Ludową, Laosem i Tajlandią. Większe miasta: Rangun, Mandalaj, Basejn.Boliwia Boliwia, Wielonarodowe Państwo Boliwii[1] (hiszp. Bolivia, Estado Plurinacional de Bolivia[2]) – państwo na kontynencie południowoamerykańskim. Graniczy z Brazylią na północy i wschodzie, Paragwajem i Argentyną na południu oraz z Chile i Peru na zachodzie. Państwo nie posiada dostępu do morza.Botswana Botswana, Republika Botswany (ang. Republic of Botswana, tswana Lefatshe la Botswana) – państwo w południowej Afryce, bez dostępu do morza. Graniczy z Namibią (dł. granicy 1360 km), RPA (1840 km), Zimbabwe (813 km) i Zambią (<1 km). Do 1966 Botswana była brytyjskim protektoratem pod nazwą Beczuana, dziś członek Unii Afrykańskiej.Brazylia Brazylia (pełna nazwa: Federacyjna Republika Brazylii; port. Brasil, República Federativa do Brasil) – największe pod względem powierzchni i liczby mieszkańców państwo Ameryki Południowej.Brunei Brunei Darussalam (IPA: [bruˈnaj]), oficjalnie Państwo Brunei, Siedziba Pokoju (malajski: Negara Brunei Darussalam, Jawi: برني دارالسلام ) – państwo położone w Południowo-Wschodniej Azji, na północnym wybrzeżu wyspy Borneo. Brunei graniczy z Malezją. Ma dostęp do Morza Południowochińskiego.Bułgaria Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.Buk Buk (Fagus L.) – rodzaj drzew z rodziny bukowatych obejmujący 40 gatunków. Występuje głównie w strefie umiarkowanej na półkuli północnej, w Polsce na Pomorzu i na południu kraju (powiązanie z większą wilgotnością powietrza tych rejonów). W Polsce występuje w stanie naturalnym tylko buk zwyczajny (Fagus sylvatica L.). Uprawianych jest kilka gatunków obcych i liczne odmiany ozdobne buka zwyczajnego.Bukan Bukan, buk południowy, notofagus (Nothofagus Blume) - rodzaj roślin z rodziny bukanowatych (Nothofagaceae Kuprian.), obejmujący około 35 gatunków. Do rodzaju tego należą zarówno drzewa zimozielone jak i zrzucające liście. Występuje na półkuli południowej i jest tam odpowiednikiem buka z półkuli północnej. Występuje w południowej części Ameryki Południowej, na Nowej Zelandii i Wyspie Południowej.Burkina Faso Burkina Faso (fr. Burkina Faso) – państwo w Afryce Zachodniej bez dostępu do morza. Dawniej Górna Wolta (Republique du Haute-Volta), w 1984 prezydent Thomas Sankara nadał mu nową nazwę, która oznacza "kraj prawych ludzi" w językach mossi i diula, będących głównymi rdzennymi językami kraju. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Osobny artykuł: Podział administracyjny Chile.
