PKB per capita Chile (niebieski) oraz średnie dla Ameryki Płd. (pomarańczowy) w latach 1945-2003.

Chilijski cud (ang. The Miracle of Chile) – zwrot ukuty przez Miltona Friedmana w 1982 r. jako opis liberalnych reform ekonomicznych przeprowadzonych w Chile pod rządami Augusto Pinocheta. W tym czasie w pamiętnym przemówieniu oświadczył on, że chilijski eksperyment "był porównywalny z cudem gospodarczym powojennych Niemiec".

Natychmiast po przeprowadzeniu zakończonego sukcesem zamachu stanu w 1973 r., Pinochet został zaznajomiony z poufnym planem ekonomicznym znanym jako El Ladrillo (dosłownie "cegła"). Nazwa nawiązywała do tego, że raport był "ciężki jak cegła". Plan został przygotowany w maju 1973 r. przez ekonomistów opozycyjnych do rządu Salvadora Allende, przy pomocy Chicago Boys – czyli przeważnie absolwentów University of Chicago. Dokument ten został udostępniony 12 września 1973 r. urzędom Generalicji Chilijskich Sił Zbrojnych, i stał się szkieletem tego co stało się później chilijską neoliberalną polityką gospodarczą.

Friedman nie wspierał osobiście Pinocheta. Wprawdzie dał serię zachwalających wolny rynek wykładów na Chilijskim Uniwersytecie Katolickim, oraz doszło do 45-minutowego spotkania z generałem, stwierdził on jednak po nim, że Pinochet i rząd wykazywali niewielkie zrozumienie dla przedstawianych idei. Prezydent poprosił wtedy o list, w którym ekonomista wyłożyłby jaka konkretnie powinna być polityka gospodarcza Chile – Friedman uczynił to. Anthony Lewis, dziennikarz The New York Times napisał w 1975 r.: "Polityka gospodarcza chilijskiej junty bazuje na ideach Miltona Friedmana... i jego chicagowskiej szkoły."

Komentując swoje przemówienie dot. "cudu", Friedman powiedział, że "w rozmowie akcentowano to, że wolny rynek mógłby podkopać politykę centralizacji i politycznej kontroli". Friedman twierdził, że "prawdziwym cudem w Chile nie było to, że reformy w Chile zadziałały, bo wprowadzono w życie to, co głosił Adam Smith. Chile jest dziś, na przekór wszystkiemu, krajem największego sukcesu gospodarczego w Ameryce Łacińskiej. Prawdziwym cudem jest to, że wojskowa junta miała wolę żeby to zrobiono." Mówi: "Gospodarka chilijska miała się bardzo dobrze, ale ważniejsze jest to, że ostatecznie juntę wojskową zastąpiło społeczeństwo demokratyczne. Tak więc naprawdę ważną kwestią dotyczącą chilijskiego biznesu jest to, że wolny rynek wytworzył wolne społeczeństwo" Termin chilijski cud jest także powszechnie używany w odniesieniu do podkreślenia korzystnych ekonomicznych efektów liberalizacji w tej gospodarce. Krytycy twierdzą, że popadła ona w poważną recesję pomiędzy 1973 a 1983 r. Zwolennicy wskazują na to, że spadek koniunktury nie ograniczał się do Chile, ale był zjawiskiem szerszym – Chile natomiast było pierwszym krajem regionu, który je przezwyciężył.

Dwa cudy

Niektórzy analitycy dzielą neoliberalne eksperymenty gospodarcze Chile na dwie fazy:

Prowadzony przez młodych wolnorynkowych ekonomistów rząd Pinocheta sprywatyzował niemal całą znacjonalizowaną wcześniej gospodarkę – począwszy od kopalń, po fabryki skończywszy na systemie emerytalnym. Życzliwie odnosił się do zagranicznych inwestycji oraz wyeliminował protekcjonistyczne bariery handlowe, zmuszając tym samym chilijski biznes do konkurowania na równej stopie z importem, lub w przeciwnym razie zaniechania mało wydajnej działalności.

Reformy były spójne i drastyczne. Zlikwidowały "okopaną" protekcjonizmem handlowym i subsydiami lewicową oligarchię, której potęga polityczna jak i ekonomiczna wywodziła się właśnie z tych źródeł. Od wprowadzenia reform rynkowych, w środku lat 70., gospodarka rosła w tempie 7% rocznie, zwiększając dochód per capita 16-milionowego Chile do ponad 10 000 dolarów – czyniąc tym samym obywateli tego kraju najzamożniejszymi w Ameryce Płd. Rozkwitła klasa średnia. Obecnie poniżej progu ubóstwa żyje 13,3% ludności Chile; w Brazylii jest to odpowiednio 31%, a w Boliwii 62%. W tym tempie rozwoju, i z tymi warunkami demograficznymi Chile stało się najzamożniejszym krajem Ameryki Łacińskiej.

Pierwsza faza zakończyła się w 1982 r.

Tylko jedna z wolnorynkowych rekomendacji El Ladrillo nie została wprowadzona w życie, mianowicie płynny kurs walutowy. Minister Finansów, Sergio de Castro, wbrew dobrze znanemu stanowisku Friedmana, ustalił w czerwcu 1979 r. kurs krajowej waluty na 39 peso za dolara. Miało to w zamierzeniu ujarzmić galopującą inflację. Jedynym poważnym rezultatem było to, że narósł problem niezrównoważenia w handlu zagranicznym. Od czasu gdy inflacja peso zdystansowała inflację dolara, każdego roku siła nabywcza chilijskich towarów eksportowych malała. Gospodarka Chile zasilana była w tym czasie zagranicznymi kredytami dolarowymi. Kiedy w końcu 1982 roku bańka pękła, kraj popadł w poważną, trwającą ponad dwa lata recesję.

Choć wielu twierdziło, że było przeciwnym nowej polityce od początku, nie potwierdzają tego rejestry statystyczne. Istotnie, aż do samego końca istnienia bańki, polityka stałego kursu walutowego była bardzo popularna w Chile. Pozwalała ona zaciągać Chilijczykom kredyty dolarowe, i w ten sposób kupować zagraniczne dobra po cenach relatywnie niższych niż za chilijskie peso. Kiedy stało się oczywistym, że stały kurs walutowy nie może być utrzymywany w nieskończoność, w połowie 1982 r. uwolniono go. Dewaluacja została przeprowadzona w sposób niekompetentny i za późno, dokładnie w momencie gdy USA – największy kredytodawca i partner handlowy Chile wpadł w poważną recesję. Doprowadziło to w latach 1982-1983 do spadku PKB Chile o 20%, wzrostu bezrobocia i załamania systemu finansowego. Wskaźnik bezrobocia poszybował do 30%. Około połowy społeczeństwa znalazło się poniżej poziomu linii ubóstwa. W skrajne ubóstwo popadło 30% społeczeństwa. W swoich pamiętnikach (Two Lucky People, 1998), Milton Friedman ostro skrytykował De Castro za tak wielki błąd, nie kryjąc przy tym, że był on sprzeczny z modelem wolnorynkowym.

Godnym uwagi jest to, że po implozji 1983 r. dyktatura Pinocheta nie porzuciła wolnorynkowych reform planu El Ladrillo. Chociaż recesja miała olbrzymie negatywne skutki dla rządzącej junty, w latach 1983-1984, rząd utrzymał priorytetowe wolnorynkowe podejście – ręce precz od gospodarki, odrzucając pomysły przywrócenia ceł i innych barier handlowych, oraz pozwalając na upadek czołowych chilijskich przedsiębiorstw, zamiast wspierać sztucznie proces ich uzdrawiania poprzez subsydia i inne preferencyjne traktowanie.

Począwszy od 1985 r., priorytety polityki gospodarczej zwróciły się w kierunku wypłacalności finansowej i wzrostu. Wzrósł gwałtownie eksport i spadło bezrobocie. Jakkolwiek jednak, na linii walki z ubóstwem sukcesy były znacznie mniejsze. W 1987 r. ludzie żyjący poniżej progu ubóstwa, wciąż stanowili 45% społeczeństwa.

Z pomocą doradców (Chicago Boys) Prezydent Pinochet wprowadził pakiet reform obejmujących takie aspekty jak prywatyzacja i deregulacja. Sprywatyzowano m.in. system emerytalny, przedsiębiorstwa państwowe, banki oraz zredukowano podatki. Celem Pinocheta było uczynienie Chile narodem nie proletariuszy a przedsiębiorców. Główna spółka miedziowa, Codelco, pozostała w rękach rządowych – wcześniej przemysł ten znacjonalizował Salvador Allende, jakkolwiek jednak pozwolono innym prywatnym spółkom na poszukiwania i wydobycie.