Chlebowiec właściwy - Polski Serwis Naukowy

Chlebowiec właściwy (Artocarpus altilis), czyli chlebowe drzewo właściwe – gatunek rośliny z rodziny morwowatych. Pochodzi z wysp Moluki, Nowa Gwinea, Mikronezji, Wysp Salomona i Vanuatu. Jest uprawiany na obszarze Malezji, Polinezji, we wschodniej Afryce, w Brazylii i na Antylach.

Morfologia

Pokrój Drzewo osiągające wysokość do 15 m. Liście O kształcie jajowatym lub podługowatym, pierzasto wcinane. Kwiaty Kwiaty rozdzielnopłciowe. Mające mięśniowaty okwiat kwiaty żeńskie tworzą główkowaty kwiatostan. Kwiaty męskie zebrane w zwisłe kotki, mają 2-3 dzielny okwiat i 1 pręcik. Owoc Kulisty, z zewnątrz zielony, w środku żółtawy, soczystomączysty. Osiągają długość 15-20 cm i masę do 2 kg.

Zastosowanie

Kulinaria: owoce i nasiona drzewa chlebowego są jadalne, bardzo pożywne; zawierają sporo tłuszczu i skrobii. Można je spożywać na surowo lub po ugotowaniu, prażeniu, pieczeniu, mogą być także kiszone. Ugotowane przypominają w smaku ziemniaki, a przyrządzone na inne sposoby świeży chleb.

Włókna łykowego z rośliny używa się do wytwarzania sznurów, lin, grubych plecionek i worków.

Historia

Przekrojone owoce

Sir Joseph Banks uznał owoce chlebowca za niezwykle użyteczne w roku 1769, gdy dotarł na Tahiti na pokładzie HMS Endeavour, statku ekspedycji kapitana Jamesa Cooka. Pod koniec XVIII wieku, kiedy poszukiwano taniej a wysokokalorycznej żywności dla głodujących niewolników plantacji na Karaibach, gubernatorzy kolonii i plantatorzy zaczęli domagać się sprowadzenia sadzonek chlebowca do Indii Zachodnich. Banks, wówczas prezes Royal Society, wyznaczył nagrodę pieniężną i obiecał medal temu, kto tego dokona, a następnie z powodzeniem zabiegał w kręgach rządowych i Admiralicji o wysłanie ekspedycji Royal Navy. W roku 1787 William Bligh został mianowany dowódcą fregaty HMS Bounty i został wysłany na Pacyfik z zadaniem wykonania zadania. Banks wcielił do załogi doświadczonego ogrodnika, który otzymał szczegółowe instrukcje, jak obchodzić się z sadzonkami.

Tahiti – wyspa w południowej części Oceanu Spokojnego w archipelagu Wysp Towarzystwa (Wyspy Na Wietrze); największa wśród wysp Polinezji Francuskiej, polityczne, gospodarcze i kulturalne jej centrum. Pierwotna nazwa Otaheiti.

Admiralicja (ang. Admiralty) - nazwa kierownictwa brytyjskiej Królewskiej Marynarki Wojennej (Royal Navy). Kiedyś była samodzielnym ciałem, obecnie Admiralicja (Admiralty Board - Rada Admiralicji) jest oddziałem Ministerstwa Obrony Wielkiej Brytanii nadzorującym sprawy Marynarki Królewskiej.

Bounty dotarł do Tahiti i zatrzymał się tam na przeciąg pięciu miesięcy. Załoga korzystała ze swobody (zwłaszcza seksualnej), ale ostatecznie udało się zgromadzić ponad 1000 sadzonek, które − w doniczkach − zajęły całą wolną przestrzeń na pokładach okrętu. W miesiąc po wyruszeniu w morze doszło do buntu załogi. Doniczki z sadzonkami zostały wyrzucone za burtę, a kapitan Bligh i wierni mu członkowie załogi zostali, w jednej łodzi ratunkowej, pozostawieni na oceanie, podczas gdy fregata zawróciła ku Tahiti. Bligh przeżył; jego szalupa pokonała 6710 km i dotarła w końcu 1789 roku do Timoru.

Antyle (hiszp. Antillas, ang. i franc. Antilles, niderl. Antillen) – grupa wysp położona w basenie Morza Karaibskiego, rozciągająca się łukowato na długości 4,5 tys. km od Cieśniny Jukatańskiej aż do wybrzeży Wenezueli. Większość wysp górzysta, klimat wilgotny, równikowy i podrównikowy. Plantacje trzciny cukrowej, kakao, kawy, bawełny.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

W roku 1791 Bligh stanął na czele drugiej ekspedycji (fregaty Providence i Assistant). Sadzonki zostały ponownie zebrane i dostarczone na wyspę Świętej Heleny i na Jamajkę. Sukces był połowiczny: Bligh otrzymał wprawdzie nagrodę, ale niewolnicy na Karaibach odmówili jedzenia owoców chlebowca.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Kotka, bazia (łac. amentum, ang. catkin) – odmiana kłosa lub grona, typ kwiatostanu, w którym pojedyncze kwiaty osadzone są na osi pędu bez szypułek lub z krótkimi szypułkami. Od kłosa i grona różni się tym, że po spełnieniu swojej roli odpada w całości. Kotki mają przeważnie wiotką, zwieszająca się oś główną.

Przypisy

Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-19].
↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-26].

Bibliografia

Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.

Morwowate (Moraceae Link) – rodzina drzew i krzewów należąca do rzędu różowców (Rosales) (w systemach preferujących podział na drobniejsze rzędy zaliczana do rzędu pokrzywowców (Utricales)).

Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Największą rozciągłość południkową osiąga między Arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru i wynosi 19800 km czyli prawie połowę obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są: Ameryki Północna i Południowa na wschodzie, Azja i Australia na zachodzie oraz lodu Arktyki i Antarktydy odpowiednio na północy i południu. Pojemność oceanu szacowana jest na 169,2 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10 911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.