Chomeini - Polski Serwis Naukowy

Ruhollah al-Musawi al-Chomeini, (perski: ‏‏آیت‌الله روح‌الله خمینی‏ IPA: [ruːh-ol-lɑːh-e muːsæviː-je xomejniː]) (ur. 24 września 1902 w Chomein, zm. 3 czerwca 1989 w Teheranie) – szyicki przywódca duchowny i polityczny, ajatollah, polityczny przywódca Iranu w latach 1979–1989.

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Życiorys

Pochodził z rodziny szyickich nauczycieli duchownych, która w XVIII wieku wyemigrowała z północnych Indii do Persji (obecnie Iran), a której najbardziej znanym przedstawicielem był Mir Hamid Husajn (zm. 1880), autor obszernej pracy na temat różnic między islamem szyickim a islamem sunnickim (Abaqat al-Anwar fi Imamat al-A'immat al-Athar).

Irańska rewolucja islamska - rewolucja, która w roku 1979 doprowadziła do przekształcenia Iranu z monarchii konstytucyjnej w republikę islamską, w następstwie obalenia szacha Mohammada Rezy Pahlawiego przez zwolenników ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego.

Ryszard Kapuściński (ur. 4 marca 1932 w Pińsku - zm. 23 stycznia 2007 w Warszawie) – polski reportażysta, dziennikarz, publicysta, poeta i fotograf, zwany "cesarzem reportażu".

Ruhollah Chomeini odebrał staranne wykształcenie religijne, zyskując uznanie jako naukowiec i wykładowca akademicki zajmujący się gnostyckim nurtem szyizmu. Jednocześnie angażował się w działalność polityczną, aktywnie występując przeciw despotycznym rządom szachów z dynastii Pahlawi, popieranych przez Stany Zjednoczone. Krytykował ich z pozycji zwolennika rządów demokratycznych w sferze politycznej, a zarazem radykalnie konserwatywnych. Był więc twórcą zupełnie oryginalnej koncepcji demokracji religijnej. W 1964 roku został zmuszony do opuszczenia kraju i udania się na emigrację do Turcji, Iraku i Francji.

Język perski (nowoperski, farsi albo parsi, per. فارسی albo پارسی) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.

Wojna iracko-irańska – zwana również Narzuconą wojną i Świętą obroną (w Iranie), Al-Kadisijją Saddama (w Iraku) oraz Pierwszą wojną w zatoce, wojna między Irakiem i Iranem w okresie od 22 września 1980 do 20 sierpnia 1988.

W tym samym czasie liczba jego zwolenników w kraju rosła, w latach 1977–79 przekształcając się w ruch masowych demonstracji, a następnie w zbrojne powstanie (rewolucja irańska), które utorowało Chomeiniemu możliwość powrotu do kraju. Wracającego do ojczyzny ajatollaha witało dziesięć milionów zwolenników, co stanowiło największą demonstrację w trzytysiącletniej historii Persji i Iranu. 5 lutego 1979 r. proklamował on powstanie pierwszego rządu islamskiego, realizując koncepcję demokracji religijnej.

Człowiek Roku tygodnika Time – nagroda przyznawana przez tygodnik Time od 1927 roku człowiekowi, grupie ludzi, maszynie lub idei, która w minionym roku miała największy wpływ na wydarzenia na świecie – w pozytywnym lub negatywnym znaczeniu.

Szachinszach (1982) – reportaż Ryszarda Kapuścińskiego o rewolucjach w Iranie, poczynając od I wojny światowej, przez panowanie szacha Rezy Pahlawiego, jego następcy Mohameda Rezy, do rewolucji Chomeiniego w Iranie w 1979 roku.

Powstanie ludowe w Iranie wywołało niepokój we wszystkich państwach islamskich, gdzie istniały rządy autorytarne, które kontrolowały niezadowolenie konserwatywnych mas społecznych dzięki pomocy wojskowej ze Stanów Zjednoczonych (Arabia Saudyjska), Związku Radzieckiego (Afganistan) albo obydwu tych mocarstw (Irak). Spowodowało to izolację międzynarodową Iranu oraz uwikłanie państwa w wojnę z Irakiem, w której armia iracka uzyskiwała poparcie praktycznie wszystkich mocarstw światowych oraz Arabii Saudyjskiej.

Liberalizm (z łac. liberalis – wolnościowy, od łac. liber – wolny) – ideologia i kierunek polityczny według którego wolność jest nadrzędną wartością. Liberalizm odwołuje się do indywidualizmu, stawia wyżej prawa jednostki niż znaczenie wspólnoty, głosi nieskrępowaną (aczkolwiek w ramach prawa) działalność poszczególnych obywateli we wszystkich sferach życia zbiorowego.

Persepolis to powieść graficzna autorstwa Marjane Satrapi, Francuzki irańskiego pochodzenia. We Francji w latach 2000-2004 ukazały się 4 tomy (w Polsce tom 1 i 2 w jednym wydaniu w "Persepolis #1: Historia dzieciństwa" w kwietniu 2006 roku, tom 3 i 4 "Persepolis #2: Historia powrotu" w grudniu 2007). Persepolis spotkało się z bardzo entuzjastycznym przyjęciem krytyki, która porównywała je do "Mausa" Arta Spiegelmana.

Co prawda Iran zdołał odeprzeć armię iracką, ale zapłacił za to długotrwałym kryzysem ekonomicznym oraz śmiercią kilkuset tysięcy młodych ludzi, często najbardziej zagorzałych zwolenników Chomeiniego. W wyniku tego po śmierci Chomeiniego inicjatywa polityczna przeszła w ręce radykalnych grup studenckich, których poglądy wahają się od nazistowskich po liberalne, ale które zgodnie krytykują demokrację religijną.

Afganistan, Islamska Republika Afganistanu (dari افغانستان, trl. Afghānestān, trb. Afghanestan; جمهوری اسلامی افغانستان, trl. Dawlat-e Eslāmī-ye Afghānestān, trb. Daulat-e Eslami-je Afghanestan; paszto افغانستان, trl. Afghānistān, trb. Afghanistan; د افغانستان اسلامي جمهوریت, trl. Də Afghānistān Islāmī Dawlat, trb. Dy Afghanestan Eslami Daulat) – śródlądowe państwo położone w Azji Środkowej.

Marjane Satrapi (perski: مرجان ساتراپی) (ur. 22 listopada 1969 w Reszt, w Iranie) − irańsko-francuska autorka komiksów, reżyser filmów animowanych oraz autorka książek dla dzieci. Sławę przyniosła jej seria komiksowa Persepolis. Film animowany stworzony na podstawie tego komiksu otrzymał w 2007 roku nominację do Oscara.

Człowiek Roku 1979 według magazynu Time.

W 1988, po operacji Ludowych Mudżahedinów Iranu skierowanej przeciw Republice Islamskiej, Chomeini wydał urzędnikom sądowym rozkaz osądzenia wszystkich więźniów politycznych i egzekucji tych, którzy nie będą żałować działalności antyreżimowej. Oceny liczby zgładzonych wahają się od 1 400 do 30 000.

Turcja (tur. Türkiye, Republika Turcji – Türkiye Cumhuriyeti) – państwo położone w Azji na półwyspie Azja Mniejsza, a częściowo również w Europie ze stolicą w Ankarze. Część europejska – Tracja stanowi 3% powierzchni i oddzielona jest od części azjatyckiej morzem Marmara oraz cieśninami Bosfor i Dardanele. Turcja jest krajem czterech mórz, gdyż od północy otacza ją Morze Czarne, od zachodu Morze Egejskie i morze Marmara, a od południa Morze Śródziemne – nazywane w języku tureckim Morzem Białym.

Ajatollah (od arab. – ajat Allah – cudowny znak Boga, w arabskim آية الله, w perskim آيت‌الله) – wysoki tytuł znawcy teologii i prawa w szyizmie imamickim. Tytuł ten wprowadzono pod koniec XIX wieku i do dziś nie wszyscy imamici uznają jego istnienie.

Galeria

Przypisy

Abrahamian, Ervand, "Tortured Confessions", University of California Press, 1999, s.210
Mohsen Rezaee, Abbas Salimi-Namin, "Pasdasht e Haghighat", 2002, s.147
Ulubieniec ajatollaha Chomeiniego
Memories of a slaughtered Iranian
Khomeini fatwa 'led to kill 30,000 in Iran

Bibliografia

Marjane Satrapi "Persepolis"

Ryszard Kapuściński "Szachinszach"

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.