Chorał Ad te levavi w notacji gregoriańskiej

Chorał gregoriański – tradycyjny, jednogłosowy śpiew liturgiczny chrześcijaństwa zachodniego. W XIX w. wzrosło zainteresowanie środowisk akademickich chorałem zarówno w Kościele rzymskokatolickim jak i w anglokatolickim skrzydle kościoła anglikańskiego. Chorał gregoriański był rozwijany, kodyfikowany i notowany głównie we frankońskich krajach zachodniej lub centralnej Europy podczas IX i X wieku, z późniejszymi dodatkami i przekształceniami, ale niektóre teksty i melodie mają swój początek w wiekach jeszcze wcześniejszych. Pomimo iż popularna legenda łączy Papieża Grzegorza Wielkiego z wynalezieniem chorału gregoriańskiego, obecnie przyjmuje się, że śpiew noszący jego imię powstał z późniejszej karolińskiej syntezy rzymskiego i galijskiego chorału. Nawiązanie do Grzegorza Wielkiego było "chwytem marketingowym", który miał sprawić, by powstały rzekomo z boskiego natchnienia chorał stał się elementem liturgii praktykowanym w całym cesarstwie. Jedno Cesarstwo, jeden Kościół, jeden chorał – podkreślanie jedności było jednym z priorytetów w czasach Karolingów.

Chorał pozostawał dominującym nurtem muzyki kościelnej także przez kolejne mijające stulecia, podczas których dał początek różnym jej modyfikacjom. Coraz większą popularność zdobywały niespotykane dotąd techniki wykonywania utworów, w których pojawiały się nowe melodie do nowych tekstów. Inną popularną praktyką było przedłużanie pieśni poprzez przekształcanie jej w organum. Nawet muzyka polifoniczna, która powstała z dostojnych, starych pieśni stanowiących część organum skomponowanych przez Leoninusa i Perotinusa w Paryżu (1160-1240) ostatecznie przyjęła formę monofonicznej pieśni. W późniejszych tradycjach nowe style kompozycji stosowano w zestawieniu (lub luźnym związku) z pieśnią monofoniczną. Tak było również za życia François Couperina. Jego Msze Organowe miały być wykonywane na przemian z homofonicznym chorałem. Chociaż po okresie Baroku w znacznej mierze śpiew kościelny zmienił swoje oblicze, to w XIX wieku przeżył on swoisty renesans w Kościele rzymskokatolickim i anglokatolickim skrzydle Wspólnoty Anglikańskiej.

Chorały gregoriańskie oparte są na ośmiu skalach modalnych. Do typowych cech melodycznych chorałów gregoriańskich należą: incipit oraz kadencja, zastosowanie tonów recytacyjnych, wokół których skoncentrowane są inne dźwięki melodii, a także przeplatające się w procesie centonizacji teksty słowne motywów muzycznych tworzące grupy podobnych chorałów.

Mimo tego, że współczesne skale durowe oraz molowe są silnie związane z dwiema skalami kościelnymi, współczesna skala ośmiotonowa jest oparta na innych zasadach harmonii i skomponowana inaczej niż skale kościelne. Te z kolei oparte są na skalach sześciotonowych zwanych heksatonicznymi. Najważniejszymi stopniami w skali heksatonicznej są: finalis (dźwięk końcowy) i tonus dominant (dźwięk dominujący). W zależności od tego, gdzie w sekwencji heksatonicznej pada dźwięk końcowy, skala jest autentyczna lub plagalna. Skale o takim samym dźwięku końcowym mają określone cechy i łatwo jest pomiędzy nimi modulować, dlatego istnieje jeszcze podział na cztery większe grupy, do których osiem skal zaklasyfikowanych jest ze względu na swój dźwięk końcowy.

Melodie gregoriańskie zapisuje się stosując neumy, wczesną formę notacji muzycznej, która w XVI wieku dała początek współczesnej pięciolinii. Chorał gregoriański odegrał kluczową rolę w rozwoju polifonii.

Tradycyjnie śpiewały go chóry mężczyzn i chłopców w kościołach, a także kobiety i mężczyźni ze zgromadzeń zakonnych w kaplicach. Jest to muzyka rytu rzymskiego, wykonywana podczas mszy oraz godzin kanonicznych (łac. oficjum) w klasztorach. Chorał gregoriański, który zyskał miano oficjalnej muzyki liturgii chrześcijańskiej, przyczynił się do marginalizacji, a czasami nawet całkowitego wyparcia innych lokalnych tradycyjnych pieśni chrześcijańskiego Zachodu. Mimo to, w Mediolanie nadal wykonywano chorał ambrozjański, który wraz z chorałem mozarabskim z chrześcijańskiej Hiszpanii stanowiły przedmiot zainteresowania muzykologów. Chociaż wykonywanie chorału gregoriańskiego nie jest już obowiązkowe, Kościół Rzymskokatolicki nadal oficjalnie uznaje go za muzykę najbardziej odpowiednią dla kultu religijnego. W XX wieku chorał gregoriański powrócił do łask zarówno w środowisku muzykologów, jak i ludzi świeckich.

Cechy chorału gregoriańskiego

Notacja

Notacja na przestrzeni całej epoki: litery, neumy, klucze, solmizacja.

Chorał w późniejszym okresie swojego rozwoju był zapisywany za pomocą tzw. notacji neumatycznej, która wykorzystywała specjalne znaki (tzw. neumy) na oznaczenie poszczególnych dźwięków: virga na oznaczenie dźwięku relatywnie wyższego oraz (punctum) na oznaczenie dźwięku relatywnie niższego lub ich grup przypadających na jedną sylabę tekstu (neumy proste i neumy złożone). We wczesnym stadium rozwoju europejskiego zapisu muzycznego (do X w.) neumy wyrażały tylko przybliżoną wysokość dźwięków, wyrażały za to całe bogactwo rytmiczne tekstu. Po wynalezieniu solmizacji Guidona z Arezzo w XI w. określały konkretne dźwięki, gdyż możliwym było kreślenie dokładnej relacji wysokościowej.

Podstawowe znaczenie w chorale gregoriańskim ma tekst składający się z fragmentów pochodzących głównie z Pisma Św. Muzyka jest siłą ekspresyjną słowa, która wzmacnia jego znaczenie. Ważne było zrozumienie nierozerwalnej symbiozy tekstu i muzyki. Z punktu widzenia estetyki, można wyróżnić następujące style kompozycji gregoriańskiej:

Rodzaje śpiewów

W chorale gregoriańskim wyróżnia się następujące rodzaje śpiewów:

śpiewy o charakterze recytacyjnym lub melizmatycznym, wykonywane przeważnie przez 2 chóry równe. ordinarium missae jest z muzycznego punktu widzenia najbardziej interesującym i kompleksowym cyklem w chorale gregoriańskim.

Niedawno odkryty został dramat liturgiczny Hildegardy von Bingen Ordo virtutum (Gra cnót) - moralitet. Cechuje się wyszukaną melodyką i ekspresyjnością. Wykorzystano tam instrumenty smyczkowe: fidel oraz dęte: syrinks.

Śpiewy mszalne i pozamszalne

Podział chorału gregoriańskiego na śpiewy mszalne i pozamszalne:

Mszalne

Początkowo chorał rozwijał się głównie w klasztornych ośrodkach benedyktyńkich (Reichenau, Fulda, Akwizgran, Sank Gallen Metz i in.), a później także w innych ośrodkach monastycznych: kartuzkich(od IX w.), cysterskich i norbetańskich(od XIw.) oraz i franciszkańskich, dominikańskich( od XIIIw.). Z czasem chorał gregoriański objął swym zasięgiem także większe diecezje: katedralne i kolegiackie, a wreszcie ośrodki parafialne. Z biegiem czasu Rzym utracił nadrzędne znaczenie w dziedzinie chorału gregoriańskiego. Od VIIIw. dominację w praktyce i twórczości chorałowej przejęły kraje leżące na północ od Alp, a zwłaszcza regiony zajmujące obszar dzisiejszej Francji. W VIIIw. ustała rozwijająca się dotąd twórczość chorałowych śpiewów "Proprium Missae". Wyjątek stanowiły spiewy Alleluja, które nadal komponowano. Natomiast szczególnie bogato rozwijała się odtąd twórczość masszalnych śpiewów "Ordinarium Missae": Kyrie, Gloria, Sanctus, Agnus Dei oraz Credo.

części stałe mszy (ordinarium missae):

stanowiło początkowo część składową Liatanii do Wszystkich Świętych. Samodzienie znalazło zastosowanie w liturgii rzymskiej dopiero od V wieku. Udział ludu w śpiewy kościelne Kyrie nituje się od VIII wieku. Zachowałol się około 266 melodii Kyrie, ale w powszechniej praktyce było jedynie ok. 26 melodii. Melodie były zarówno sylabiczne jak i melizmatyczne. Kyrie wystepowało w trzech schematach: AAA, ABA, ABC.

podobnie jak Kyrie, znalazło zastosowanie w liturgii rzymskiej w V wieku.Zachowało się około 50 melodii Gloria. W melodyce Gloria zastosowaną różną technikę: psalmodyczną, motywiczną i przekomponowaną (każda zwrotka była opracowaniem innej).

wprowadzono do liturgii rzymskiej w IV wieku. Zachowało się okoł 230 melodii Sanctus. Niejednokrotnie pod względem melodyki zbliżało sie do śpiewów ludowych. W melodyce Sanctus stosowano technikę przekomponowaną i motywiczną. Ujmowano też melodie zgodnie z tekstem w formę poprzednika i następnika.

podobnie jak Kyrie, było częścią składową Litanii do wszystkich Świętych.Jako samodzielny śpiew występuje w liturgii dopiero w VII wieku. Od IX wieku w śpiewie Agnus dei bierze udział lud. Zachowało się ok. 300 melodii. Pod względem melodycznym Agnus dei jest niezależne od Kyrie i Gloria(które łączono). Agnus dei upodabniało się melodycznie raczej do Sanctus. Melodyka Agnus dei jest zarówno sylabiczna, jak i melizmatyczna. W niektórych melodiach Agnus dei widać wpływ muzyki ludowej.

występuje od IV wieku w liturgii mozambijskiej, dopiero od VIII wieku w liturgii rzymskiej. W XI wieku staje się częścią "Ordinarium Missae". Melodyka Credo jest sylabiczna. Credo wykonywało duchowieństwo ze scholą cantorum, lub schola z ludem.

W XII wieku zaczęto te śpiewy łączyć w zbiory i w cykle mszalne. W chorałowej twórczości brewiarzowej powstawały głównie śpiewy dla nowych świąt (oficja rymowane). Od IX wieku począwszy rozwinęła się bujna twórczość sewkencji, tropów a później także dramatów liturgicznych. Niewiele dziś wiemy o twórcach śpiewów chorałowych. Przekazany nam choeał to głównie twórczość anonimowa,co było zresztą zgodne z ogólnie przyjętą podstawą twórców średniowiecza. Znacznie więcej informacji posiadamy o teoretykach, którzy w swych traktatach ustalili podstawy tonalne chorału gregoriańskiego, a także poprzez wprowadzenie diastematyczniej notacji umożliwili doskonalszy i wierniejszy zapis i przekaz melodii chorałowych. Do najwybitniejszych teoretyków należeli m.in. :

Wyżej zamieszczone informacje pochodzą z:

i części zmienne mszy (proprium missae):

Pozamszalne

Officja (Nabożeństwa, liturgia godzin, godziny kanoniczne):

Głównym elementem tych nabożeństw są: psalmy, hymn, antyfony, responsoria.

Historia chorału gregoriańskiego

Chorał gregoriański, rzymski chorał, repertuar śpiewów ściśle liturgiczny kościoła rzymskokatolickiego, ukształtowany w początku VIII w., a przekazany w rękopisach w IX w. Językiem tekstów chorału gregoriańskiego jest łacina. Nazwa chorału gregoriańskiego pochodzi z ok. 770 r. i pierwotnie oznaczała śpiew rzymski – cantus firmus, na który składały się skodyfikowane śpiewy pochodzące m.in. z muzyki synagogalnej, syryjskiej, bizantyjskiej i greckiej. W 754 r. chorał rzymski usiłował wprowadzić w Galii król Pepin Mały. W 787 r. papież Hadrian wysłał rękopisy z chorałem opactwu w Cordobie. Wg Amaleriusza z Metzu (831 r.) w obu przypadkach chodziło o śpiew tzw. starorzymski zwany również autentycznym, w odróżnieniu od chorału późniejszego, do którego zalicza się hymny, sekwencje, versus, itp., jak również utwory klasyczne z późniejszego okresu, m.in. officium za zmarłych, o Św. Trójcy i Wszystkich Świętych. Chorał rzymski rozpowszechnił się w kraju Franków między 782 a 786 r., na północy Italii wyparł on lokalny śpiew zwany ambrozjańskim lub mediolańskim (chorał ambrozjański), charakteryzujący się bogatymi melizmatami i rozbudowaną melodyką. Chorał mediolański uległ niewielkim wpływom gregoriańskim za pośrednictwem kościoła w Monza, Ravennie, Pavii i klasztorów północnowłoskich, będących w kręgu wpływów ośrodka w Saint Gall. Wcześnie, bo jeszcze w VI w. chorał rzymski dotarł do Anglii. W 805 r. Karol Wielki wprowadził w swym państwie śpiew, który uważał za autentyczny chorał gregoriański. Nokter z Saint Gall podkreślił w 883 r., że między śpiewem rozpowszechnionym w Galii a śpiewem wykonywanym w Rzymie – śpiew starorzymski, istnieje wielka różnica. W IX w. chorał gregoriański objął swym zasięgiem centralną Germanię, później Czechy i Polskę (966 r.). Z lat 817-834 pochodzi pierwszy znany rękopis chorału gregoriańskiego (Monachium, kodeks 9543) z melodiami zanotowanymi notacją bezliniową (in campo aperto). System ten był bardzo nieprecyzyjny, toteż w XI w. Hermannus Contractus wprowadził oznaczenia literowe dla uściślenia i sprecyzowania interwałów. Ważnym krokiem w uściśleniu zapisu muzycznego chorału gregoriańskiego było wprowadzenie do notacji linii (po raz pierwszy w 986 r. w klasztorze w Cordobie). Linię dla dźwięku „fa” kreślono inkaustem czerwonym, zaś dla dźwięku „do” – żółtym. System ten udoskonalił Guido z Arezzo dodając dalsze linie. Na bazie notacji francusko-normandzkiej rozwinęła się notacja chorałowa w dwóch podstawowych rodzajach:

Wprowadzenie precyzyjnego zapisu muzycznego miało pierwszorzędne znaczenie dla dalszego rozwoju i ujednolicenia chorału gregoriańskiego. Niezależnie od tradycji rzymskiej rozwijały się samodzielnie śpiewy w liturgii mediolańskiej, benewentyńskiej, gallikańskiej, mozarabskiej (Toledo), wizygockiej. Wszystkie te śpiewy wchodzą w skład tzw. monodii liturgicznej – cantus planus, czyli śpiewów jednogłosowych opartych na systemie diatonicznym. Wg teoretyków z X i XI w. termin „Planus” oznaczał śpiewy w rejestrze niskim. W tym znaczeniu użył go Guido d’Arezzo w 12. rozdziale traktatu Micrologus. W epoce notacji modalnej i notacji menzuralnej (od XIII w.) określenie musica plana wiązało się z rytmem swobodnym i było przeciwieństwem menzuralnej - musica mensurata.

Po wprowadzeniu notacji do chorału gregoriańskiego uległ on wielu modyfikacjom i zniekształceniom, w wyniku których nastąpiło zubożenie lub nawet całkowite wyrugowanie ornamentyki. Występujące w chorale gregoriańskim rozbieżności, tak w melodyce jak i w teorii, mające różne podłoże, a występujące tak w śpiewach monastycznych jak i w śpiewach kościołów katedralnych nawet w regionach tego samego kraju, doprowadziły do podjęcia reform unifikujących chorał gregoriański. Przeprowadzili je cystersi (1134), dominikanie (1255-1256), kartuzi, premonstratensi (norbertanie), karmelici (przed 1312), franciszkanie. Chorał gregoriański stał się również punktem wyjścia dla konstrukcji wielogłosowych, kontrapunktycznych (organum), modyfikujących pierwotną linię melodyczną – cantus firmus. Począwszy od XII w. chorał gregoriański coraz bardziej zaczął podlegać wpływom muzyki menzuralnej.

Chorał gregoriański oparty jest na 8 skalach modalnych (skale kościelne), 4 autentycznych (re – dorycka, mi – frygijska, fa – lidyjska, sol – miksolidyjska) i 4 plagalnych, będących transpozycjami skal autentycznych o kwartę w dół, z zachowaniem wspólnej finalis (la – hypodorycka, ut/si – hypofrygijska, do – hypolidyjska, re – hypomiksolidyjska). Pozwala to na pewnego rodzaju modulacje do innych skal (tonów, modusów) lub w obrębie tej samej (np. modus w „re” ulega przekształceniu w modus „la” i „sol” z „si bemol”). Śpiewy te są wyłącznie jednogłosowe, wykonywane przez głosy męskie, zgodnie z ówczesną zasadą Mulier tacet in ecclesia. Ambitus melodii chorału gregoriańskiego obraca się najczęściej w obrębie seksty (u cystersów nie przekracza decymy), czasami dochodzi do duodecymy (np. offertorium Jubilate Deo, graduał Qui sedes Domine). Melodie rozwijają się przeważnie wokół dźwięku podstawowego czyli finalis.

Z biegiem czasu chorał gregoriański rozwijał się, podlegał reformom i zmianom. Repertuar tzw. autentyczny skrystalizował się w VIII-IX w. i był także używany do innych tekstów, lub nawet komponowano utwory pseudogregoriańskie – H.Du Mont.

Przeciwko deformacjom dawnego repertuaru chorału gregoriańskiego występowało wielu teoretyków i papieży. Okres ten kończy się uchwałami soboru trydenckiego - reformą chorału gregoriańskiego dokonaną przez papieża Grzegorza XIII (1577). W Polsce opracowano wydanie śpiewów oparte na dawnych rękopisach. Graduał i Antyfonarz zatwierdzone zostały w 1621 i 1628 roku przez Synod Piotrkowski i Uniwersytet Jagielloński.

Prace nad rekonstrukcją chorału gregoriańskiego rozpoczęto w XIX w. pod hasłem powrotu do źródeł, zainicjowane przez ojca Prospera Guérangera i jego następców w opactwie benedyktyńskim w Solesmes (słynna szkoła solesmeńska). Podjęto badania paleograficzne najstarszych rękopisów muzycznych i odtworzono ich pierwotną wersję. Punktem zwrotnym było opublikowanie przez kanonika Gontier z Le Mans swojej pracy oraz rezultatów badań solesmeńczyków - o. P. Jausionsa i o. J. Pothiera. Prace te zyskały poparcie papieża Leona XIII i papieża Piusa X, który encykliką Tra le Sollecitudini z 22 listopada 1903 roku zlecił im nową redakcję ksiąg liturgicznych. (tzw. Editio Vaticana). Pius XI ogłosił konstytucję Divini cultus, dotyczącą pielęgnowania chorału gregoriańskiego, a Pius XII wydał 2 encykliki potwierdzające dawne przepisy. Sobór watykański II zwołany przez papieża Jana XXIII potwierdził ważność w kultywowaniu tradycji chorału gregoriańskiego. W Konstytucji o liturgii w rozdziale VI poświęconym muzyce stwierdza się, że „chorał gregoriański jest śpiewem własnym liturgii rzymskiej i w liturgii on powinien zajmować pierwsze miejsce”, jednak wraz z zastąpieniem łaciny językami narodowymi zatracono nierozerwalny związek słowa i muzyki. Nowe odkrycia w dziedzinie rekonstrukcji oraz interpretacji przyniósł wiek XX za sprawą ojca Eugène Cardine'a oraz jego uczniów którzy w 1975 r. założyli Międzynarodowe Stowarzyszenie Studiów Śpiewu Gregoriańskiego (Associazione Internazionale Studi di Canto Gregoriano - w skrócie AISCGre)

Zobacz też

muzyka w średniowieczu

Przypisy

Linki zewnętrzne