Chruściki - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy rzędu owadów. Zapoznaj się również z: wieś Chruściki w woj. wielkopolskim.

Chruściki (Trichoptera) – rząd owadów wodnych o przeobrażeniu zupełnym.

Wcześniej ich nazwę zapisywano jako "chróściki" (taki zapis spotkać można w publikacjach do połowy XX w.), regionalnie nazywane są także kłódkami (od kłoda, mała kłódka), klajdukami, obszywkami. Nazwę łacińską – Trichoptera, czyli włoskoskrzydłe – zawdzięczają obecnym na skrzydłach postaci dorosłych (imagines) licznym włoskom, czym odróżniają się od blisko z nimi spokrewnionych motyli (Lepidoptera czyli łuskoskrzydłe).

Gąbki (Porifera) – typ prymitywnych, beztkankowych zwierząt wyłącznie wodnych (najczęściej morskich), osiadłych, zwykle kolonijnych, o nieregularnym i najczęściej zmiennym kształcie. Gąbki należą do najstarszych organizmów wielokomórkowych – zbliżone do nich formy występowały już 1,8 mld lat temu. W zapisie kopalnym znane są ze skamieniałości prekambryjskich, datowanych na 600 mln lat (gąbki krzemionkowe) oraz kambryjskich (gąbki pospolite i wapienne). Typ obejmuje około 9 tysięcy poznanych dotąd gatunków, z czego tylko 150 żyje w wodach słodkich.
Głowa (caput) – część ciała zwierząt, zajmująca u człowieka i u innych ssaków szczytowe umiejscowienie (ewentualnie przednie). Szyja (collum) stanowi podporę dla głowy oraz drogę łączącą ją z tułowiem i kończyną górną.

W Polsce występuje blisko 290 gatunków (zobacz chruściki Polski), w Europie ponad 900, zaś na całym świecie opisano ponad 11 tysięcy gatunków. Jednakże przypuszcza się, że współcześnie na Ziemi może występować nawet do 50 tysięcy gatunków. Crunoecia irrorata jest gatunkiem prawnie chronionym w Polsce (od 2004). Inny gatunek Allogamus starmachi jest tatrzańskim endemitem.

Larwa (łac. larva – maska, widmo, lm larvae) – postać i stadium rozwoju postembrionalnego (młodocianego) zwierzęcia charakteryzujące się możliwością wzrostu, często różniące się anatomicznie, fizjologicznie i ekologicznie od postaci dojrzałej osobników tego samego gatunku. Występuje powszechnie w rozwoju bezkręgowców, ryb i płazów.
Jajo - jedna z faz rozwoju nowego osobnika u wielu gatunków zwierząt. Jajo zawiera surowce odżywcze pozwalające na rozwój zarodka bez dostępu do organizmu macierzystego i zewnętrznych źródeł pożywienia oraz stosunkowo bezpieczne środowisko, ale ze względu na swoją zawartość jest również cenionym pokarmem.

Badaniami tej grupy owadów zajmuje się trichopterologia. Obecnie wydawane są trzy pisma poświęcone chruścikom: międzynarodowa Braueria (rocznik wydawany od ponad 30 lat w Austrii), polski newsletter Trichopteron i amerykański newsletter Nectopsyche.

11 grudnia obchodzony jest Dzień Chruścika.

Budowa ogólna

Postać dorosła

Postacie dorosłe (imago) to aktywnie latające owady przypominające pokrojem motyle nocne, prowadzą typowo lądowy tryb życia. Tylko nieliczne gatunki z Afryki prowadzą nawodny tryb życia – podobnie jak nartnikowate (pluskwiaki wodne).

Crunoecia irrorata, krynicznia wilgotka (wcześniejsza nazwa to kudłatka) – chruścik (Insecta: Trichoptera, chruściki) z rodziny Lepidostomatidae. Gatunek związany ze źródliskami (zob. źródło), krenobiont. Larwy budują charakterystyczne, czworościenne domki. Gatunek prawnie chroniony (jako jedyny chruścik w Polsce). Uznany za gatunek parasolowy dla ochrony źródeł. Występuje w całym kraju, ale na nielicznych stanowiskach. Zasiedla źródła helokrenowe.
Beraeidae – kudłorożkowate, rodzina owadów wodnych z rzędu Trichoptera - chruściki. W Polsce do tej pory odnotowano występowanie 6 gatunków z 4 rodzajów. Larwy z tej rodziny budują lekko zakrzywione, gładkie domki z ziaren piasku. Niektóre gatunki w stadium larwalnym zasiedlają źródliska i strumienie wypływające ze źródeł (rodzaj Beraea, Ernodes), jeden zasiedla strumienie i małe nizinne rzeczki (Beraeodes minutus). Większość z krajowych gatunków zagrożona jest wyginięciem.

Wielkość ciała poszczególnych gatunków waha się w granicach 2-30 mm. Zazwyczaj są ubarwione w odcieniach szarości, brązu, czerni. Tylko nieliczne gatunki subtropikalne są kolorowo i jaskrawo ubarwione. Skrzydła – składane wzdłuż ciała – pokryte są włoskami oraz czasem łuseczkami. Czułki są długie i skierowane do przodu. Na głowie występują oczy złożone oraz przyoczka. Aparat gębowy jest nieco uwsteczniony – o zredukowanych żuwaczkach, przystosowany do zlizywania soków roślinnych.

Zbieracze – funkcjonalna grupa troficzna bezkręgowców wodnych, odżywiająca się małymi fragmentami (poniżej 1 mm) detrytusu i cząstek organicznych, zbieranych z powierzchni dna. W odróżnieniu od filtratorów aktywni zbieracze przemieszczają się w poszukiwaniu drobnocząsteczkowego detrytusu.
Ecnomidae – wrzecionkowate, rodzina owadów wodnych z rzędu chruścików (Trichoptera). W Polsce występuje tylko jeden gatunek - Ecnomus tenellus. Larwy tego gatunku występują w jeziorach i rzekach nizinnych, budują lejkowate sieci łowne, które umiejscawiane są między kamieniami i roślinami wodnymi. Larwy są drapieżne, zjadają nicienie, wioślarki, wodopójki, larwy jętek.

Schemat budowy larwy

Larwy osiągają wielkość 2-40 mm, domki mogą być nieco większe (do 6 cm). Głowa jest dobrze wykształcona i sklerotyzowana z dobrze rozwiniętym aparatem gębowym. Na głowie obecne są zredukowane czułki. Odnóża są dobrze wykształcone. Poza trzema parami odnóży tułowiowych obecna jest także para odnóży analnych.

Odnóża - parzyste przydatki występujące na tagmach stawonogów. Pełniące funkcje (często związane z lokalizacją): czuciowe, pokarmowe, lokomotoryczne, kopulacyjne, transportowe, przędne. Ilość, budowa i rozmieszczenie odnóży jest ważna cechą taksonomiczną.
Przyoczko (l.mn. przyoczka), oczko (ocellus) – pojedynczy narząd wzroku występujący u owadów. Wyróżnia się przyoczka boczne (ocellus lateralis, stemma), obecne w liczbie 1–7 par na bocznej lub brzusznej części głowy larw owadów o przeobrażeniu zupełnym i u skoczogonków oraz przyoczka grzbietowe (ocellus dorsalis, ocellus anterior), o pojedynczym aparacie dioptrycznym i licznych receptorach, występujące w liczbie 1–3 par na czole u imagines i larw niektórych owadów o przeobrażeniu niezupełnym.

Cykl życiowy

Chruściki przechodzą rozwój z przeobrażeniem zupełnym. W cyklu życiowym występuje jajo, kilka stadiów larwalnych, poczwarka i owad doskonały – imago.

Jaja składane są w galaretowatej osłonce, pojedynczo lub w pakietach. Samice mogą składać jaja bezpośrednio do wody, na podwodnych kamieniach lub roślinach. Niektóre gatunki w tym celu schodzą pod wodę. Jaja mogą być składane na nadbrzeżnych roślinach, gałęziach czy kamieniach. W tym przypadku jaja lub rozwijające się larwy trafiają do wody wraz z deszczem lub spadają do zbiornika wodnego. Rozwój jaja trwa ok. 2-4 tygodnie, w zależności od temperatury.

Zoolog - naukowiec zajmujący się badaniami zwierząt, biolog specjalizujący się w badaniach zoologicznych. W potocznym rozumieniu zoolog to osoba interesująca się zwierzętami (hobbysta). Zoolog-amator nie musi oznaczać dyletanta, oznacza jedynie, że badania zoologiczne nie stanowią źródła utrzymania, nie są zawodem.
Fitofag (gr. phytón – roślina, phageín – jeść), roślinożerca – organizm roślinożerny, odżywiający się roślinami lub częściami roślin (w tym przechowywanymi przez ludzi nasionami, owocami i suszem).

Z jaj wylęgają się larwy pierwszego stadium (larvula), które czasowo mogą przebywać w galaretowatej osłonce pakietu jajowego (także poza środowiskiem wodnym). Z nielicznymi wyjątkami larwy prowadzą wodny tryb życia. Larwy w okresie wzrostu linieją kilka razy. Może występować 4-7 stadiów larwalnych. Okres rozwoju larwalnego może trwać od kilku miesięcy do 3 lat (u gatunków zasiedlających zimne źródła i strumienie górskie). Ostatnie stadium larwalne intensywnie się odżywia i przygotowuje się do przepoczwarczenia.

Trichopteron – elektroniczny biuletyn Sekcji Trichopterologicznej, wydawany od roku 2001 przez Polskie Towarzystwo Entomologiczne oraz Katedrę Ekologii i Ochrony Środowiska UWM w Olsztynie.
Pluskwiaki wodne - ekologiczna grupa pluskwiaków różnoskrzydłych, owadów prowadzących wodny lub nawodny tryb życia. Skupia dwie grupy systematyczne: Gerromorpha (zasiedlające powierzchnie wody) i Nepomorpha (żyjące w wodzie). Do pluskwiaków wodnych żyjących w Polsce zaliczane są rodziny:

Larwy chruścików budują różnorodne konstrukcje: norki, sieci łowne, domki, przenośne domki.

Przepoczwarczenie odbywa się w domku zbudowanym przez ostatnie stadium larwalne. Z nielicznymi wyjątkami przepoczwarczenie (stadium poczwarki) odbywa się w środowisku wodnym. Za pomocą specjalnych, dużych żuwaczek poczwarka przegryza kokon i wydostaje się na zewnątrz. Potrafi dobrze pływać, wydostaje się na zewnątrz zbiorników wodnych: na rośliny, przybrzeżne drzewa, kamienie. Tu następuje ostatnia linka i wydostaje się imago.

Polski indeks biotyczny (BMWP-PL) – metoda monitoringu rzek w Polsce, zaadaptowana z brytyjskiego indeksu BMWP ((ang.) Biological Monitoring Working Party score). Indeks biotyczny opracowano w celu dostosowania polskich metod biomonitoringu do ujednoliconego systemu stosowanego w Unii Eurpejskiej. Ramowa Dyrektywa Wodna Unii Europejskiej wprowadziła nowe podejście do oceny czystości i klasyfikacji wód, kładąc nacisk na ocenę stanu ekologicznego. W konsekwencji wzrosła rola badań biologicznych w monitornigu cieków. Ocena ekologiczna opiera się na zespołach organizmów (fitoplankton, makrofity, fitobentos, makrozoobentos, ryby), które w Dyrektywie nazywane są biologicznymi elementami jakości. W polskim indeksie biotycznym uwzględnione są następujące grupy bezkręgowców wodnych:
Trichopterolog - naukowiec, entomolog zajmujący się badaniem chruścików (Insecta: Trichoptera). W szerszym rozumieniu to także osoba interesująca się (amator, hobbysta) tą grupą owadów, choć nie prowadząca samodzielnie czynnych badań. W badaniach terenowych trichopterolog posługuje się typowym sprzętem entomologicznym: siatką entomologiczną, czerpakiem entomologicznym, pułapką typu Malaise, lampą i ekranem do odłowów do światła, czerpakiem hydrobiologicznym (larwy), a także aparatem fotograficznym, dyktafonem. W badaniach laboratoryjnych trichopterolog wykorzystuje typową aparaturę: mikroskop, mikroskop stereoskopowy. Trichopterolodzy wykorzystują także laboratoryjne hodowle i eksperymenty.

Postacie dorosłe żyją w środowisku lądowym. Niektóre gatunki trzymają się blisko zbiorników wodnych, inne czasowo znacznie się oddalają. Imago żyje od kilku dni do kilku miesięcy (w zależności od gatunku).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)