Chujten - Polski Serwis Naukowy

Chujten (mong. Хуйтэн оргил; chin. 友谊峰, Yǒuyì Fēng – "szczyt przyjaźni") – najwyższy szczyt Mongolii, leżący w zachodniej części kraju w masywie Tawan Bogd uul. W czasach rządów komunistycznych góra nosiła nazwę Najramdal ("Przyjaźń"; także Najramdał-Chajrchan) na cześć przyjaźni trzech krajów socjalistycznych (Chin, Związku Radzieckiego i Mongolii), na styku granic których ten masyw górski spoczywa. Obecnie powrócono do nazwy tradycyjnej.

Ałtaj Mongolski - góry w zachodniej Mongolii z najwyższym szczytem kraju górą Chujten ( w masywie Tawan Bogd uul na granicy Mongolii, Rosji i Chin) o wysokości 4374 m n.p.m. Północno-zachodnie zbocza Ałtaju Mongolskiego należą do Chin (Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur), reszta należy do Mongolii (ajmaki bajanolgijski, kobdoski i gobijsko-ałtajski).

Kotlina Wielkich Jezior (także Płaskowyż Jeziorny; mong.: Их Нууруудын хотгор, Ich Nuuruudyn chotgor) – rozległa kotlina w zachodniej Mongolii. Rozciąga się ona pomiędzy pasmami górskimi: Tannu-Oła (na północy), Changaj (na północnym wschodzie i wschodzie), Ałtaj (na zachodzie), Ałtaj Mongolski (na południowym zachodzie i południu). Powierzchnia dna kotliny jest bardzo zróżnicowana morfologicznie, zawiera szereg niskich grzbietów górskich i wzgórz. Najniższy punkt kotliny jest na wysokości 759 m n.p.m., jednak przeważająca część kotliny leży na wysokościach powyżej 1000 m n.p.m. Większość kotliny porośnięta jest roślinnością półpustynną lub suchych stepów, w jej wschodniej części znajdują się pola barchanów i ma tam ona charakter pustynny. Na terenie Kotliny Wielkich Jezior znajduje się szereg jezior zaliczanych do największych w Mongolii, zarówno słonych: Uws-nur, Chjargas nuur, Dörgön nuur, jak i słodkowodnych: Char Us nuur, Char nuur, Ajrag nuur, Bajan nuur. Do kotliny przefiltrowują się wody z leżącego poza nią jeziora Char nuur, leżącego w Górach Changajskich.

Wierzchołek leży na granicy między Mongolią a Chinami, ale część zboczy należy też do Rosji. Nazwa Chujten oznacza po mongolsku "Chłodny". Zbudowany jest ze skał paleozoicznych. Szczytowe partie góry pokryte są polami wiecznego śniegu i lodowcami. Według większości źródeł zaliczany jest wraz z całym masywem Tawan Bogd uul do Ałtaju Mongolskiego. Góra ta była celem licznych wypraw alpinistycznych. Pierwsze polskie wejście na górę miało miejsce w 1967.

Rosja, Federacja Rosyjska (. Rosja jest największym państwem na świecie według powierzchni, jej terytorium jest większe od kontynentu: Europy, Australii i Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii, Pakistanie, Bangladeszu i Nigerii).

Język mongolski – główny język z rodziny mongolskiej języków ałtajskich. W węższym znaczeniu nazwa ta odnosi się do dialektu chałchaskiego, będącego podstawą współczesnego standardu literackiego i języka urzędowego Mongolii (z tego względu język mongolski bywa czasem nazywany także chałcha-mongolskim albo po prostu chałchaskim). W szerszym znaczeniu nazwa ta obejmuje także szereg dialektów ludności mongolskiej z terenów niepodległego państwa mongolskiego, niektórych obszarów Rosji oraz niektórych prowincji Chińskiej Republiki Ludowej, m. in. dialekty: czacharski, uracki, chorczyn-tumucki, chorczyński, udżumczyński, ordoski. Całkowita liczba osób mówiących językiem mongolskim w szerszym znaczeniu szacowana jest na ok. 7 milionów.

Kontrowersje

W latach 60. i 70. XX w. wysokość Chujtena szacowano na 4653 m n.p.m., traktując jako najwyższy szczyt Mongolii. Jednak w publikacjach z przełomu lat 70/80. XX w. zaczęto podawać wysokość Chujtena 4355 m n.p.m. i uważano, że wyższy od niego jest Munch-Chajrchan o wysokości 4362 m n.p.m., położony na południe od Kotliny Wielkich Jezior w Ałtaju Mongolskim. Nowsze dane przywróciły pierwszeństwo Chujtenowi, zaś szczyt Munch-Chajrchan uznano za drugi w kraju i podaje się jego wysokość na 4204 m n.p.m.

Mongolska Republika Ludowa (mong. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс) - określenie państwa mongolskiego w latach 1924–1992, w okresie zależności od ZSRR.

Tawan Bogd uul (mon. Таван Богд уул, tzn. Góra Pięciu Świętych) – masyw górski leżący na styku trzech państw – zachodniej Mongolii (w ajmaku bajanolgijskim z najwyższym szczytem kraju górą Chujten o wysokości 4374 m n.p.m.), Rosji (południowa część Syberii Zachodniej w Republice Ałtaju) oraz Chin (północna część zachodnich Chin, prowincja Sinciang).

Bibliografia

Gungaadasz B., 1986: Mongolska Republika Ludowa. PWN.

S. Kojło. Mongolia. KAW, 1980.

Physical Map of Mongolia. Cartographic Enterprise of State Administration of Geodesy and Cartography of Mongolia, 1998.