Chwarszczany (niem. Quartschen) – wieś w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie myśliborskim, w gminie Boleszkowice.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa gorzowskiego.

Toponimia

Słowiańska nazwa wsi Chvartsane pochodziła prawdopodobnie od słowa chvarst - chrust, z sufiksem -'anie > -any. Było to określenie ludzi mieszkających na terenie porośniętym chrustem.

Nazwa na przestrzeni wieków: Chvartsane 1232; Quarsan 1247; Qverzan 1262; Quarczano 1284; datum Quarthen 1325; Qwartczen 1351; Quartzen 1544; Quartschen 1857; Quartschen do 1945.

Po przejęciu wsi przez administrację polską w 1945 roku początkowo używano nazwy Kwarczyn, zaproponowanej przed wojną przez Stanisława Kozierowskiego. Ostatecznie rozporządzeniem Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 1 lipca 1947 roku wprowadzona została nazwa Chwarszczany.

Położenie

Wieś znajduje się 11 km na północ od Kostrzyna nad Odrą i 40 km na zachód od Gorzowa Wielkopolskiego.

Zgodnie z podziałem fizycznogeograficznym Polski wg Kondrackiego teren na którym położone są Chwarszczany należy do prowincji Nizina Środkowoeuropejska, podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego, makroregionu Pojezierze Południowopomorskie oraz w końcowej klasyfikacji do mezoregionu Równina Gorzowska.

Środowisko przyrodnicze

Na terenie gminy Boleszkowice znajduje się złoże torfu mechowiskowego „Chwarszczany”. Zajmuje ono zagłębienie wytopiskowe porośnięte lasem stanowiące obecnie użytek ekologiczny ("Torfowisko Gudzisz"). Zasoby torfu wynoszą (wg IMUZ Falenty): 183 tys. m³ oraz gytii ilastej 205 tys. m³. Występujące w złożu torfy posiadają miąższość do 2,8 m (popielność 14%, stopień rozkładu 25%). Złoże nie jest wskazane do prowadzenia eksploatacji.

Historia

I tysiąclecie p.n.e. (kultura łużycka, ok. 1400–450 p.n.e.) – pierwsza fala osadnictwa; w miejscu dzisiejszych piaszczystych nieużytków na północ od drogi do Drzewic (obecnie w granicach Kostrzyna nad Odrą) istnieje osada kultury łużyckiej

I w. p.n.e. – I w. n.e. – druga fala osadnictwa, która wzniosła na miejscu starszej osadę hutniczą; wieś "hutników" funkcjonowała nad Myślą przez kilka wieków; prace archeologiczne odsłoniły ślady znacznych rozmiarów osady w postaci jam jakie ówcześnie znajdowały się wewnątrz domostw pełniąc funkcje gospodarcze jako składziki, spiżarnie, miejsca przechowywania naczyń, a także palenisk – pieców. W części dawnej osady ponad śladami starszych domostw znaleziono kilka pozostałości pieców służących do wytopu żelaza, tzw. dymarek. Kolejne stulecia to okres zastoju osadniczego.

VIII-poł. X w. – w widłach Odry i dolnej Warty znajduje się odrębna jednostka terytorialna typu plemiennego, prawdopodobnie powiązana z plemieniem Lubuszan. Na północy od osadnictwa grupy cedyńskiej oddzielały ją puszcze mosińska (merica Massen) i smolnicka (merica Smolnitz). Mieszkańcy zajmowali się gospodarką rolniczo-hodowlaną.

960–972 – książę Mieszko I opanowuje tereny nadodrzańskie, obejmujące obręb późniejszej kasztelani cedyńskiej, ziemię kiniecką i kostrzyńską

1005 (lub 1007) – Polska traci zwierzchność nad Pomorzem, w tym również nad terytorium w widłach Odry i dolnej Warty

1112–1116 – w wyniku wyprawy Bolesława Krzywoustego, Pomorze Zachodnie uznaje zwierzchność lenną Polski

Pocz. XIII w. – obszar na północ od linii Noteci-dolnej Warty i zachód od Gwdy w dorzeczu Myśli, Drawy, środkowej Iny, stanowi część składową księstwa zachodniopomorskiego; w niewyjaśnionych okolicznościach zostaje przejęty przez księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego, a następnie jego bratanka, Władysława Odonica

1232 – książę wielkopolski Władysław Odonic nadaje templariuszom, obok posiadłości w Wielkopolsce, wieś Chwarszczany wraz z 1000 łanami ziemi (ok. 15-17 tys. ha) między Odrą, Wartą i Myślą.

Nie jest pewne, czy w 1232 r. książę wielkopolski Władysław Odonic władał ziemią kostrzyńską, czy też książę śląski Henryk I Brodaty, którego to niektórzy historycy uważają za rzeczywistego autora tego nadania (być może w roku 1229). Henryk I Brodaty nie miał w zwyczaju wystawiania dokumentów fundacyjnych, ograniczając się jedynie do ogłoszenia faktu fundacji na wiecu. W XIV-wiecznym nekrologu joannitów, następców templariuszy w Chwarszczanach, to właśnie księcia Henryka Brodatego określa się mianem fundatora komturii w Chwarszczanach. Ponadto w tym samym roku biskup lubuski Wawrzyniec, bliski współpracownik księcia śląskiego, przekazuje na rzecz templariuszy należne sobie dziesięciny z 1000 łanów ziemi leżącej nad rzeką Myślą w ziemi kostrzyńskiej ("in confinio Cozsterine apud fluvium Mizle in episcopatu Lubucensi"). W zamian za to biskup i kapituła zastrzegają dla siebie roczną daninę w postaci 1 miary lubuskiej pszenicy i 1 miary lubuskiej żyta z każdego łanu, z wyłączeniem jedynie tzw. łanów sołtysich. Informacje źródłowe na temat pochodzenia i liczebności komturii są skąpe. Templariusze chwarszczańscy pochodzili z nieokreślonej komandorii zakonnej w prowincji niemieckiej, być może w Tempelhof (obecnie w granicach administracyjnych Berlina). Możne przypuszczać, że było to kilku rycerzy z giermkami oraz kapelan, tak jak w innych konwentach.

1234 – posiadłości chwarszczańskich templariuszy powiększają się o wieś Dargomyśl i 200 łanów ziemi nad rzeką Myślą ("...Dargumiz in terra Chinz iuxta Aquam, que Mizla wlgari nomine appellatur, cum Ducentis mansis, cum omni libertate et utilitate, nec non Jure Teutonicali contulimus et donamus possidendam..."); nadanie to niewątpliwie pochodziło od Henryka Brodatego, który w tym czasie zajął ziemię kiniecką, ale dokument fundacyjny wystawił książę pomorski Barnim I, podkreślając w ten sposób swoje uprawnienia do tego obszaru

1241 (lub 1243) – wielmoża Wołost (lub Włost; Comite Volostone) uposaża chwarszczańskich templariuszy posiadłościami z ośrodkiem w Oborzanach oraz Lubnie, zapewne jako wynagrodzenie strat poniesionych przez zakon w bitwie pod Legnicą z Tatarami

18.01.1247 – papież Innocenty IV zatwierdza dobra templariuszy m.in. w Chwarszczanach, ziemi kinieckiej i Baniach ("...terras, redditus, possessiones et alia bona vestra, que in de Quarsan, de chins, de banen, de lezenitze, de henrikestorpe, de tempelbergbe, de Marquardestorpe, de Nyentemple, de Colaz villis el terris habitis...")

Ok. 1250 – po płn.–zach. stronie chwarszczańskiego założenia wybudowano romańską, granitową kaplicę

Poł. XIII w. – wskutek ekspansji askańskiej większość dóbr templariuszy na śląskim i wielkopolskim pograniczu znajduje się w obrębie Marchii Brandenburskiej. Margrabiowie rozpoczynają intensywną działalność osadniczą i kolonizatorską, akcję nadań ziemi rycerstwu oraz uposażenia i przywileje dla miast. Jednocześnie podważają prawa własności do niektórych posiadłości zakonnych.

13.02.1259 – książę kaliski Bolesław Pobożny potwierdza nadania swego ojca, Władysława Odonica ("...Totam Terram, Custeryn vulgariter nuncupatam, cum Agris, villis, aquis ac omnibus utilitatibus ad eandem terram pertinentibus... contulit perhenniter et perpetue possidendam, theloneo nobis duntaxat de magnis navibus allecia deportantibus reservato, a quorum solutione homines eorundem fratrum voluit esse liberos et immunes..."); zakonnicy wystarali się prawdopodobnie o ten dokument ze względu na roszczenia margrabiów brandenburskich do ich dóbr

31.12.1262 – Jan i Otton z dynastii askańskiej zawierają ugodę z Widekindem (Widekinusem), mistrzem templariuszy w Niemczech i krajach słowiańskich, na mocy którego templariusze w zamian za zrzeczenie się praw do miejscowości leżących przy drodze do Gorzowa (oppidum – prawdopodobnie przedlokacyjna osada targowa pod Kostrzynem, Kłośnica, Warniki, Dąbroszyn, Pudignowe i Witnica) oraz dóbr komandorii w Myśliborzu, otrzymują potwierdzenie posiadania komandorii] chwarszczańskiej wraz z dziesięcioma wsiami (Bogusław, Carkzowe?, Cychry, Dargomyśl, Dębno, Gudzisz, Krześnica, Nyvik?, Oborzany, Sarbinowo); formą zadośćuczynienia jest dodatkowo wieś Kaleńsko w ziemi kostrzyńskiej, będąca wcześniej w posiadaniu rycerskim ("...opidum cum omni iure, quod in ipso habuimus, insuper et has villlas Cloznitz, Warnik, Tamprosowe, pudignowe, et witze cum earundem terminis et distinctionibus, iuribus et utilitatibus, sicut eas dignoscimur usque ad hec tempora possedisse... videlicet curia Quartzan, tyscher, willekinesdorp, torbamsdorp, boguzlawe, dargumizle, Obran, damme, Carkzowe, Gutistorp et Nywik, conferentes insuper nobis et domui nostre villam culinkze cum aliis villis prenominatis tytulo perpetue possidendos...")

Chwarszczany określane są mianem "curia" (oznaczającym w średniowiecznej łacinie dwór, gospodarstwo dworskie, folwark), komendant zaś występował jako zarządzający "des Hofes Quartzen", a więc jego siedziba miała raczej charakter folwarku aniżeli zamku. Założenie obronno-gospodarcze obejmowało kaplicę, wielką salę, budynki mieszkalne oraz stajnie, spichlerze i owczarnie.

23.04.1280 – konsekracja przez biskupa lubuskiego nowej ceglanej świątyni w Chwarszczanach, pod wezwaniem Wszystkich Świętych

5.11.1282 – książę wielkopolski Przemysł II zatwierdza fundację Odonica i zwalnia zakon od świadczeń na rzecz panującego

12.11.1284 – biskup lubuski Konrad transumuje dokument księcia Przemysła II z 5.11.1282 r. zatwierdzający dobra chwarszczańskich templariuszy

27.10.1286 – w komandorii przybywają wraz z dworem margrabiowie Otto V i Otto VI Młodszy; następnie margrabia Otto VI wstąpił w szeregi chwarszczańskich templariuszy (przebywał to do stycznie 1289 r., gdy przeniósł się do klasztoru cystersów w Lehnin)

1291 – komtur Chwarszczan Bernard von Eberstein (dotychczasowy komandor Rurki) występuje z tytułem preceptora (zwierzchnika) zakonu na Polskę, Sławię (Pomorze) i Nową Marchię, podległego preceptorowi Niemiec; w 1308 r. preceptor prowincjonalny rezyduje już w Oleśnicy Małej

1295 – templariusze z Chwarszczan podpisują układ z biskupem kamieńskim Wiesławem w sprawie dziesięcin oraz nabywają od joannitów wsie Warniki i Dąbroszyn

23.04.1295 – margrabia Albrecht II dokonuje rozgraniczenia posiadłości własnych i chwarszczańskich templariuszy

1303 - komandoria chwarszczańska otrzymuje potwierdzenie nadań od biskupa poznańskiego Andrzeja

Przed 1307 – templariusz Jan Wartemberg funduje ołtarz pw. św. Jana i św. Katarzyny oraz Wszystkich Świętych w chwarszczańskiej kaplicy

12/13.10.1307 – aresztowanie francuskich templariuszy

13.09.1308 – pomimo, że wieś Cychry (Scicheher) należała do templariuszy, margrabia Waldemar sprzedaje ją w imieniu templariusza Guntherusa de Kothen mieszczanom frankfurckim Tomaszowi i Janowi Hokeman, prawdopodobnie spodziewając się rychłej kasacji zakonu; transakcja została zapewne unieważniona lub wieś odkupiono, gdyż znalazła się następnie w posiadaniu chwarszczańskich joannitów ("... quod frater Guntherus de Kothen vendidit discretis viris Thome et Johanni, germanis doctis hokeman et eorum veris heredibus villam Scicheber cum universis et singulis attinenciis, cum omni seruicio et cum omni iure, utilitate et usufructu, quosumque nomine canseatur, prout ipsam villam predictus frater Guntherus et sui confratres habuerunt et pariter possiderunt, iusto et consueto tytulo perpetuis temporibus possidentam libere et habendam (...))

02.05.1312 – rozwiązanie zakonu templariuszy bullą Ad providam papieża Klemensa V

1312 – posiadłości templariuszy na obszarze Marchii zajmują margrabiowie brandenburscy

1318 – w układzie zawartym w Cremmen, negocjowanym przez przedstawicieli przeora niemieckiego – Pawła z Modeny i Leonarda de Tiburtis, margrabiowie brandenburscy potwierdzili joannitom posiadanie dóbr templariuszy

6.05.1325 – w Chwarszczanach przebywa margrabia brandenburski Ludwik wraz z Hasso i Henrykiem von Wedel; prawdopodobnie byli goszczeni już przez joannitów

2.04.1335 – w Chwarszczanach wymienia się joannitów jako właścicieli; dokument informuje, iż komtur Gebhard von Bortfelde przeznaczył templariuszom Bertramowi i Bosonowi von Greifenberg 7 grzywien brandenburskich jako rekompensatę za ufundowanie przez nich kilka lat wcześniej ołtarza w kościele parafialnym w Chojnie

16.11.1345 – chwarszczańscy joannici otrzymują od margrabiego Ludwika wieś "Bucholt prope Bernowe" (nieznana wieś Buchholtz w okolicach Barnówka), którą w 1338 r. nadał Betkinowi von der Ost i jego szwagrowi Dobergastowi von Santzkow (Dobrogostowi Nałęcz z Szamotuł) wraz z Goszkowem

1346 – chwarszcańscy joannici otrzymują dochody z czynszu na polach Mieszkowic

1350 – komtur w Chwarszczanach zostaje upomniany przez papieża z powodu lekceważenia klątwy rzuconej na margrabiego Ludwika Starszego, który zajął ziemie biskupa lubuskiego Stefana II

10.02.1351 – margrabiowie Ludwik Starszy i Ludwik rzymski przyznają kaplicy uposażenie w formie renty z pól Mieszkowic na utrzymanie ołtarzy św. Jana Ewangelisty i św. Katarzyny w "capella curie Quartzen"

14.03.1354 – zawarta zostaje ugoda pomiędzy margabią a biskupem lubuskim Henrykiem, w wyniku której margrabia miał wypłacać biskupowi przez następne 10 lat 900 grzywien brandenburskich srebra jako odszkodowanie; układ poręczyli komtur i bracia zakonni z Chwarszczan

1382 – układ w Heimbach, w którym uzgodniono podział kompetencji pomiędzy przeorem niemieckim joannitów a stałym urzędem przeora brandenburskiego (peceptor, Herrenmeister), w dobie nowożytnej nazywanego baliwem. Początkowo baliwowie rezydowali w Chwarszczany i Łagowie. W 1428 r. zakon joannitów nabył zamek w Słońsku i tam przeniósł rezydencję baliwów.

Pocz. XV w. – joannici ufundowali w chwarszczańskiej kaplicy zespół malowideł przedstawiających w części podłużnej nawy postacie Apostołów, św. Krzysztofa z Chrystusem i w wielobocznym prezbiterium Świętych Dziewic

1402–1454/55 – ziemie Nowej Marchii pod rządami zakonu krzyżackiego

1419 – spór pomiędzy joannitami a wójtem krzyżackim o most na Warcie w Santoku, w wyniku którego joannici chwarszczańscy zostali poddani represjom

1433-34 – zbrojne najazdy dokonane przez wójta krzyżackiego Henryka von Rabenstein na dwór chwarszczański i konfiskata mienia komandorii; represje wobec joannitów spowodowane były tym, iż podczas najazdu husycko-polskiego oddali oni Polakom Santok i wpuścili do Nowej Marchii najeźdźców

X.1433 – wygnany z Chwarszczan komtur Bruker i komtur swobnicki Nickel von Thierbach udają się na dwór księcia szczecińskiego Kazimierza V ze skargą na zakon krzyżacki; przy jego pośrednictwie zawarto następnie w Malborku ugodą na mocy której Chwarszczany miały być zwrócone joannitom do 11 listopada 1434 r.

2.10.1434 – cesarz Zygmunt nakazuje wielkiemu mistrzowi krzyżackiemu zwrot Chwarszczan

15.04.1435 – zaangażowanie w spór najwyższych władz świeckich i kościelnych kończy spór komandorii chwarszczańskiej z zakonem krzyżackim wydaniem wyroku korzystnego dla joannitów; wielki mistrz zakonu krzyżackiego wybaczył joannitom zdradę, zrezygnował z roszczeń materialnych i oddał Chwarszczany, ale pod warunkiem, iż komtur chwarszczański Bruker, burgrabia sanocki Runge i pleban choszczeński Stefan zostaną skazani na banicję

1460 – elektor Fryderyk II potwierdza joannitom ich włości, m.in. Chwarszczany, Sulęcin, Ostrów

1532 – na terenie Nowej Marchii wprowadzono protestantyzm jako religię obowiązującą

15.06.1540 – komandoria Chwarszczany zostaje przejęta przez margrabiego Jana z Kostrzyna; joannici zostają zmuszeni do przeniesienia konwentu do Świdwina

1545 – w Chwarszczanach zorganizowano siedzibę domeny państwowej, do której należało 9 wsi (Chlewice, Cychry, Dargomyśl, Gudzisz, Kaleńsko, Krześnica, Mościce, Sarbinowo, Szumiłowo), 2 kolonie (Porzecze i Reczyce) oraz miasto prywatne Boleszkowice (od 1473 r. stanowiące własność margrabiów). Wówczas to, w sąsiedztwie średniowiecznych zabudowań założono folwark, nie było natomiast wsi chłopskiej. Kaplica zamieniona zostaje na zbór protestancki służący miejscowej gminie.

1618-1648 (wojna trzydziestoletnia) – liczba ludności w regionie zmalała o 1/3

Przed 1663 – wymienia się kościół w Chwarszczanach jako filię parafii w Cychrach

1701 – powstanie Królestwa Prus

1718 – nie wymienia się w Chwarszczanach żadnych chłopów; jest tu natomiast karczma oraz młyn

25.08.1758 – prusko-rosyjska bitwa pod Sarbinowem; wojska rosyjskie niszczą wieżę i dach kościoła

1760 – kościół zostaje odbudowany; podniesiono nieznacznie elewację wieży i wprowadzono nowy dach, o zmienionej geometrii

Pocz. XIX w – wykształcanie się nowożytnej wsi; rozwój folwarku związany z uprawą ziemi i hodowlą zwierząt oraz w mniejszym zakresie z działalnością przemysłową (młynarstwem, gorzelnictwem)

1804 – w Chwarszczanach wymienia się dwóch chałupników

1806–1807 – Nowa Marchia pod okupacją wojsk napoleońskich; na mocy traktatu w Tylży w dniu 12.07.1807 wojska francuskie opuszczają terytorium państwa pruskiego z wyjątkiem niektórych ważniejszych twierdz, pod warunkiem spłaty bądź zabezpieczenia nałożonej na Prusy kontrybucji wojennej

1807–1811 – reformy gospodarcze Steina- Hardenberga dotyczące zniesienia poddaństwa chłopów w Prusach

1815–1818 – reformy administracyjne Prus zmieniają strukturę Nowej Marchii; wieś należy do powiatu Kostrzyn, w rejencji frankfurckiej, w prowincji brandenburskiej

1809 – domenę liczącą 2752 morgi ziemi obsługuje dwóch budników i pięciu komorników, zatrudniony jest też bednarz, kołodziej i felczer; zabudowa folwarku poszerza się też o karczmę, młyn wodny i tartak

1850 – do domeny chwarszczańskiej należą dwa inne folwark]i: w Krześnicy i Cychrach; areał folwarku wynosił prawie 900 ha (w tym ok. 730 ha gruntów ornych i ponad 100 ha łąk); z tego okresu pochodzi również krajobrazowe założenie parkowe zlokalizowane nad rzeka Myślą.

1859 – wykonanie maswerków okiennych w kaplicy

2 poł. XIX w. – folwark rozbudowany zostaje do dużego założenia gospodarczego zlokalizowanego w okolicy kaplicy

1870 i 1898 – w kaplicy prowadzone są prace konserwatorskie obejmujące m.in. rewaloryzację średniowiecznych malowideł; z tego też czasu pochodzi neogotycka zakrystia wybudowana przy północnej elewacji kaplicy

1871–1918 – Nowa Marchia w ramach zjednoczonej Drugiej Rzeszy Niemieckiej

XIX/XX w. – powstaje zespół młyński z kaszarnią (młynówka z 1895 r., młyn i kaszarnia z ok. 1914 r.)

1929 – dzierżawcą folwarku chwarszczańskiego jest Scherz; areał wynosi 610 ha, hodowla 60 koni, 160 sztuk bydła, ok. 300 owiec

04.02.1945 – majątek zajęty przez wojska 5 Armii 1 Frontu Białoruskiego; zniszczono część zabudowy gospodarczej, zdewastowano dwór, który przetrwał do początku lat 60 XX w. (obecnie nie istnieje); zachował się natomiast zespół młyński z kaszarnią

Po 1945 – majątek domeny państwowej zostaje znacjonalizowany i powstaje państwowe gospodarstwo rolne podległe kolejno nadrzędnym jednostkom w Dębnie, Barlinku, Myśliborzu i Wysokiej

1947 – grunty majątku częściowo rozparcelowano

20.11.1948 – poświęcenie kościoła jako świątyni filialnej parafii w Sarbinowie

Po 1949 – zamalowane zostają polichromie ścienne w kościele

Pocz. lat 60 XX w. – rozebrano dwór we folwarku

1975 – w wyniku pozostawienia jałowej śluzy w młynie, zamkniętej w okresie silnego przyboru wód, Myśla ominęła śluzę i wytyczyła nowe koryto; doprowadziło to do unieruchomienia młyna i kaszami

1988 – młyn ponownie uruchomiono, w oparciu o napęd elektryczny

Po 1990 – nieruchomości gospodarstwa rolnego wraz z ziemią przejmuje Agencja Nieruchomości Rolnych Skarbu Państwa

1996/97 – konserwator Tadeusz Makulec ze Szczecina podejmuje prace przy odsłanianiu i konserwacji polichromii w kościele

2003 – przy Muzeum Pojezierza Myśliborskiego w Myśliborzu powstaje zespół, który następnie tworzy interdyscyplinarny projekt o charakterze badawczo-konserwatorskim dotyczący dziejów komandorii templariuszy]i joannitów w Chwarszczanach

25.08.2005 – na obszarze dawnego założenia templariuszy powstaje Park Kulturowy Chwarszczany

10.07.2006 – rejestracja Stowarzyszenia Szlak Templariuszy z siedzibą w Raszynie

05.08.2010 – wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie uznano funkcjonowanie Parku Kulturowego w Chwarszczanach za niezgodne z prawem

czytaj dalej: [2], [3]