Ciborowate - Polski Serwis Naukowy

Kwiatostan Cyperus polystachyos

Ciborowate, turzycowate (Cyperaceae Juss.) – rodzina roślin w rzędzie wiechlinowców. Obejmuje około 5500 gatunków zgrupowanych w 109 rodzajów. Rodzina jest kosmopolityczna – jej przedstawiciele spotykani są na całym świecie, szczególnie często w strefie klimatu umiarkowanego. Wyróżniają się znaczną redukcją kwiatów.

Zestawienie obejmuje gatunki roślin naczyniowych występujące w stanie dzikim w Polsce (rodzime i obce, także gatunki zawlekane lub dziczejące przejściowo - efemerofity). Nazewnictwo i układ systematyczny oparty jest na "Krytycznej liście roślin naczyniowych Polski". Gatunki efemerofitów zapisane są czcionką pomniejszoną.

Wełnianeczka (Trichophorum L.) – rodzaj roślin z rodziny ciborowatych (Cyperaceae). Należy do niego 9–10 gatunków. Zasięg obejmuje obszary okołobiegunowe na półkuli północnej, sięgając do strefy klimatu umiarkowanego oraz pasm górskich w południowo-wschodniej Azji i Andów na kontynentach amerykańskich.

Charakterystyka

Pokrój Należą tu rośliny jednoroczne i byliny, rzadko drewniejące lub pnące. Liście Charakterystyczne, trawiaste, otaczające łodygę zamkniętą pochwą. Liście nasycone są krzemionką. U ponikła i oczeretu zamierające w trakcie ontogenezy. Kwiaty Obupłciowe (sitowie, ponikło, wełnianka) lub rozdzielnopłciowe (turzyca), wiatropylne, zebrane w kłosokształtne kwiatostany. Pręciki są zwykle trzy, słupek jeden zbudowany z trzech owocolistków, ale o jednym zalążku. Owoc Orzeszek.

Systematyka

Około 35% rodzajów w rodzinie jest monotypowych, do 26% należy od 2 do 5 gatunków, jest tu też 7 rodzajów liczących ponad 200 gatunków w tym cibora (Cyperus) z 686 gatunkami i turzyca (Carex) z 1757 gatunkami.

Turzyca (Carex L.) – rodzaj roślin z rodziny ciborowatych (turzycowatych). Liczy 1100-2000 gatunków spotykanych na całym świecie, jednak głównie rozpowszechnionych w strefie klimatów umiarkowanych. W Polsce występuje ok. 100 gatunków.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Pozycja rodziny wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Klad okrytonasienne, klad jednoliścienne (monocots), rząd wiechlinowce (Poales), rodzina ciborowate (Cyperaceae). Rodzina stanowi grupę siostrzaną dla rodziny sitowatych Juncaceae, wraz z którymi tworzy grupę siostrzaną rodziny turniowatych Thurniaceae.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Słupek (łac. pistyllum, ang. pistil) – żeński organ płciowy w kwiecie okrytonasiennych. Zbudowany jest ze zrośniętych ze sobą lub wolnych owocolistków (carpellae), które są zmodyfikowanymi liśćmi. Słupki zajmują zawsze centralne miejsce w kwiecie. Mogą występować pojedynczo lub po kilka tworząc w tym drugim przypadku słupkowie (gynaeceum).

Podział rodziny

Podrodzina: Mapanioideae

plemię Chrysitricheae

Chrysitrix L.

Chorizandra R.Br.

Hellmuthia Steud.

Lepironia Rich.

plemię Hypolytreae

Capitularina Kern

Diplasia Rich.

Exocarya Benth.

Hypolytrum Rich.

Mapania Aubl.

Mapaniopsis C.B.Clarke

Paramapania Uittien

Principina Uittien

Scirpodendron Zipp. ex Kurz

Podrodzina Cyperoideae

Ontogeneza, rozwój osobniczy (gr. on, ontos – byt, genesis – pochodzenie) – nauka zajmująca się rozwojem organizmu – zespołem przemian zachodzących w ciągu życia organizmu – od momentu jego powstania w procesie rozmnażania do śmierci.

Sitowiec (Bolboschoenus) – rodzaj roślin z rodziny ciborowatych. Należy do niego w zależności od ujęcia systematycznego od 6 do 15 gatunków spotykanych na wszystkich kontynentach w wyjątkiem Ameryki Południowej, największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w Ameryce Północnej i Azji wschodniej. W polskiej florze 1 gatunek rodzimy – sitowiec nadmorski (Bolboschoenus maritimus). W XXI wieku odkryto w Polsce także dwa gatunki pochodzące z Azji.

plemię Abildgaardieae

Actinoschoenus Benth.

Arthrostylis R.Br.

Bulbostylis Kunth

Crosslandia W.Fitzg.

Fimbristylis Vahl

Nemum Desv.

Trachystylis S.T.Blake

plemię Bisboeckelereae

Becquerelia Brongn.

Bisboeckelera Kuntze

Calyptrocarya Nees

Diplacrum R.Br.

plemię Cariceae

Carex L. – turzyca

Cymophyllus Mack. ex Britton & A.Br.

Kobresia Willd.

Schoenoxiphium Nees

Uncinia Pers.

plemię Cryptangieae

Didymiandrum Gilly

Exochogyne C.B.Clarke

Lagenocarpus Nees

plemię Cypereae

Alinula J.Raynal

Androtrichum (Brongn.) Brongn.

Ascolepis Nees ex Steud.

Courtoisina Sojak

Cyperus L. – cibora

Desmoschoenus Hook.f.

Ficinia Schrad.

Hellmuthia Steud.

Isolepis R.Br. – sitniczka

Kyllinga Rottb.

Kyllingiella R.W.Haines & Lye

Lipocarpha R.Br.

Pycreus P.Beauv.

Queenslandiella Domin

Remirea Aubl.

Scirpoides Seg. – hołoszeń

Sphaerocyperus Lye

Volkiella Merxm. & Czech

plemię Dulichieae

Blysmus Panz. ex Schult. – ostrzew

Dulichium Pers.

plemię Eleocharideae

Chillania Roiv.

Eleocharis R.Br. – ponikło

plemię Fuireneae (grupa polifiletyczna)

Actinoscirpus (Ohwi) R.W.Haines & Lye

Bolboschoenus (Asch.) Palla – sitowiec

Fuirena Rottb.

Schoenoplectus (Rchb.) Palla – oczeret

plemię Rhynchosporeae

Pleurostachys Brongn.

Rhynchospora Vahl – przygiełka

plemię Scirpeae

Amphiscirpus Oteng-Yeb.

Eriophorum L. – wełnianka

Oreobolopsis Koyama & Guagl.

Phylloscirpus C.B.Clarke

Scirpus L. – sitowie

Trichophorum Pers. – wełnianeczka

plemię Schoeneae

Carpha Banks & Sol. ex R.Br.

Caustis R.Br.

Cladium P.Browne – kłoć

Costularia C.B.Clarke

Cyathochaeta Nees

Epischoenus C.B.Clarke

Evandra R.Br.

Gahnia J.R.Forst. & G.Forst.

Gymnoschoenus Nees

Lepidosperma Labill.

Machaerina Vahl

Mesomelaena Nees

Morelotia Gaudich.

Neesenbeckia Levyns

Oreobolus R.Br.

Pseudoschoenus (C.B.Clarke) Oteng-Yeb.

Rhynchocladium T.Koyama

Schoenus L. – marzyca

Tetraria P.Beauv.

Trianoptiles Fenzl ex Endl.

Trichoschoenus J.Raynal

Tricostularia Nees ex Lehm.

plemię Sclerieae

Scleria Bergius

plemię Trilepideae

Coleochloa Gilly

Microdracoides Hua

Trilepis Nees Tylocarya Nelmes

Rodzaje z podrodziny Cyperoideae o niejasnej pozycji systematycznej:

Kłoć (Cladium P.Browne) – rodzaj roślin należący do rodziny ciborowatych. Współcześnie wyróżnia się w obrębie rodzaju zwykle 4 gatunki, spośród których w Europie (także w Polsce) reprezentowany jest jeden – kłoć wiechowata (Cladium mariscus). Pozostali przedstawiciele występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Gatunkiem typowym jest Cladium jamaiscense Crantz.

Kwiatostan (ang. inflorescence, łac. inflorescentium) – skupienie rozgałęzień pędów, które nie rozwijają się wegetatywnie, a są zakończone kwiatami. W obrębie kwiatostanu zwykle występują liście przykwiatowe – podsadki o uproszczonej budowie, które podpierają kwiatostan. Kwiatostany mogą być ulistnione, jeśli występują liście asymilacyjne. Kwiatostany bezlistne (nagie) występują rzadko.

Afrotrilepis (Gilly) J.Raynal, Cephalocarpus Nees, Egleria G.Eiten, Everardia Ridl., Koyamaea W.W.Thomas & Davidse, Nelmesia Van der Veken, Oxycaryum Nees, Ptilanthelium Steud., Reedia F.Muell., Sumatroscirpus Oteng-Yeb., Websteria S.H.Wright.

Sitowie (Scirpus L.) – rodzaj roślin należący do rodziny ciborowatych (turzycowatych), liczący ponad 120 gatunków, z których 2 występują naturalnie na terenie Polski. Gatunkiem typowym jest Scirpus sylvaticus L.:

Oczeret (Schoenoplectus (Rchb.) Palla) – rodzaj roślin kłączowych z rodziny ciborowatych (Cyperaceae Juss.). Należy do nich około 80 gatunków roślin wodnych i roślin bagiennych. Gatunkiem typowym jest Schoenoplectus lacustris L.. W Polsce występują 4 gatunki (najpospolitszy jest oczeret jeziorny).

Pozycja w systemie Reveala (1994-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa komelinowe (Commelinidae Takht.), nadrząd Juncanae Takht., rząd ciborowce (Cyperales Hutch.), rodzina ciborowate (Cyperaceae Juss.)

Grupa siostrzana (ang. sister–group) – w systematyce kladystycznej grupa organizmów powstała z jednej linii ewolucyjnej (grupy macierzystej) po jej rozszczepieniu. Dwie grupy siostrzane wraz ze swym wspólnym przodkiem stanowią grupę monofiletyczną. Gatunki należące do grupy siostrzanej charakteryzują się pewnymi specyficznymi, wspólnymi cechami (synapomorfiami), które nie występują jednak w grupie macierzystej (są ewolucyjnie nowe).

Bylina (łac. herba perennis) - roślina zielna żyjąca więcej niż dwa lata i zwykle wielokrotnie w tym czasie wydająca nasiona bądź zarodniki (wyjątkiem są zakwitające raz hapaksanty). Byliny wraz z krzewinkami, krzewami i drzewami określane są mianem roślin wieloletnich.

Rodzaje reprezentowane we Florze Polski

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-11-08].
↑ M. Muasya, D. Simpson, G. Verboom, P. Goetghebeur, R. Naczi, M. Chase, E. Smets: Phylogeny of Cyperaceae Based on DNA Sequence Data: Current Progress and Future Prospects (ang.). W: Bot. Rev. 75 [on-line]. 2009. [dostęp 2010-11-08]. ss. 2–21.
↑ Michael G. Simpson: Plant Systematics. Amsterdam, Boston, London: Elsevier, 2010, s. 250-262. ISBN 978-0-12-374380-0.
List of genera in family CYPERACEAE (ang.). W: Vascular Plant Families and Genera [on-line]. Kew Gardens. [dostęp 2010-11-08].
Crescent Bloom: Cyperaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-06-15].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland – a chekclist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002. ISBN 83-85444-83-1.