Ciemiernik - Polski Serwis Naukowy

Kwiaty różnych gatunków i odmian

Kwiat odmiany ozdobnej ciemiernika wschodniego

Ciemiernik cuchnący

Jedna z odmian ciemiernika ogrodowego

Ciemiernik (Helleborus L.) – rodzaj roślin należących do rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae Juss.). Liczy około 20 gatunków. Występuje szeroko w Europie (poza Europą północną): od Wysp Brytyjskich, poprzez Francję i Półwysep Iberyjski, Włochy, Karpaty i Alpy aż po Bałkany oraz w Azji: Azja Mniejsza, Kaukaz, Izrael. Występuje też na Dalekim Wschodzie poprzez oderwany systematycznie osobliwy gatunek H. thibetanus. Gatunkiem typowym jest Helleborus niger L..

Liście odziomkowe (łac. basalis, ang. basal) – liście, które wyrastają z modyfikacji łodygi – kłącza, podziemnej nasady łodygi, lub pełzających po ziemi rozłogów.

Zestawienie obejmuje gatunki roślin naczyniowych występujące w stanie dzikim w Polsce (rodzime i obce, także gatunki zawlekane lub dziczejące przejściowo - efemerofity). Nazewnictwo i układ systematyczny oparty jest na "Krytycznej liście roślin naczyniowych Polski". Gatunki efemerofitów zapisane są czcionką pomniejszoną.

Morfologia i biologia

Morfologia Rośliny dorastające do 70 cm wysokości. Liście grube, skórzaste, odziomkowe liście długoogonkowe. Kwiaty najczęściej o pięciu trwałych, dużych i barwnych działkach okwiatu, uważanych czasami za działki kielicha, 8-12 miodnikach, będących przekształconymi płatkami korony i licznymi pręcikami, 2-15 słupków (najczęściej 5, natomiast u H. foetidus i H. dumentorum – 3). Owoce: wielonasienne mieszki, u niektórych gatunków nasiona zawierają elajosom. Biologia Byliny, geofity kłączowe. Wszystkie gatunki są trujące. Zawierają toksyczne, w smaku piekące alkaloidy – helleborynę i helleborydynę (stosowane też w medycynie).

Systematyka

Pozycja wg APweb (2001...) – aktualizowany system APG II

Rodzaj z podrodziny Ranunculoideae Arnott, rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae) z rzędu jaskrowców (Ranunculales), należących do kladu dwuliściennych właściwych (eudicots).

Okwiat, okrywa kwiatowa (ang. perigon, perianth, łac. perigonium, perianthium) – część kwiatu złożona zwykle z kielicha (kalyx) i korony (corolla), może występować także kieliszek (epikalyx). Okwiat służy ochronie pręcików i słupków, a także jako powabnia u roślin owadopylnych dzięki zapachowi i kolorom, dla zapylających je owadów, ptaków, ssaków i innych zwierząt.

Pręcik (stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe (archespor), wytwarzające ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych. U roślin nagonasiennych pręciki stanowią jedyny element bezokwiatowego kwiatu męskiego.

Pozycja w systemie Reveala (1993_1999)

Gromada: okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Ranunculopsida Brongn., podklasa jaskrowe (Ranunculidae Takht. ex Reveal), nadrząd Ranunculanae Takht. ex Reveal), rząd jaskrowce (Ranunculales Dumort.), podrząd Ranunculineae Bessey in C.K. Adams, rodzina jaskrowate (Ranunculaceae Juss.), podrodzina Helleboroideae (DC.) Beilschm., plemię Helleboreae DC., rodzaj ciemiernik (Helleborus L.).

Ciemiernik zielony (Helleborus viridis L.) – gatunek rośliny należący do rodziny jaskrowatych. Występuje w stanie dzikim w południowo-zachodniej i zachodniej Europie, na północy sięga do Anglii, a na wschodzie do Szwajcarii i Austrii. W Polsce jest uprawiany jako roślina ozdobna, czasami dziczeje (efemerofit).

Korona (łac. corolla, ang. corolla) – element kwiatu składający się z okółka barwnych płatków korony (petala), które stanowią powabnię dla owadów, lub innych zwierząt zapylających kwiaty. Korona stanowi wewnętrzną część okwiatu.

Gatunki flory Polski

ciemiernik czerwonawy, c. purpurowy (Helleborus purpurascens Waldst. & Kit.)

ciemiernik zielony (Helleborus viridis L.)

Gatunki uprawiane

ciemiernik abchaski (Helleborus abchasicus)

ciemiernik biały (Helleborus niger L.)

ciemiernik błękitnawy (Helleborus lividus)

ciemiernik bośniacki (Helleborus bosniacus)

ciemiernik cuchnący (Helleborus foetidus)

ciemiernik gajowy (Helleborus dumetorum Waldst. & Kit.)

ciemiernik istryjski (Helleborus istriacus)

ciemiernik kaukaski (Helleborus caucasicus)

ciemiernik korsykański (Helleborus corsicus)

ciemiernik ogrodowy (Helleborus hybridus hort.)

ciemiernik okrągłolistny (Helleborus cyclophyllus Boiss.)

ciemiernik rdzawoczerwony (Helleborus atrorubens)

ciemiernik serbski (Helleborus serbicus)

ciemiernik tybetański (Helleborus thibetanus)

ciemiernik wielodzielny (Helleborus multifidus)

ciemiernik wonny (Helleborus odorus)

ciemiernik wschodni (Helleborus orientalis)

Zastosowanie

Rośliny ozdobne: wiele gatunków jest uprawianych na rabatach jako rośliny ozdobne. Uprawiane są głównie ze względu na ładne kwiaty oraz fakt, że kwitną bardzo wczesną wiosną, a niektóre gatunki nawet w zimie. Ich kwiaty są dość trwałe, mogą więc być używane na kwiat cięty.

Rośliny lecznicze: w Polsce (niegdyś w Bieszczadach) i na Słowacji ciemiernik purpurowy (H. purpurascens) stosowany był w medycynie ludowej w dolegliwościach sercowych. Ciemiernik kaukaski (sprzedawany pod rosyjską nazwą "moroznik") jest wykorzystywany jako lek oczyszczający organizm i wspomagający przy odchudzaniu. Ze względu na silne własności trujące stosowanie ciemiernika lub jego preparatów dopuszczalne jest tylko pod kontrolą lekarza.

Uprawa

Ciemierniki najlepiej rosną na częściowo zacienionych stanowiskach, na przepuszczalnej, próchnicznej i stale wilgotnej ziemi. Rozmnaża się je przez nasiona wysiewane zaraz po ich zbiorze, gdyż szybko tracą one zdolność kiełkowania. Można też rozmnażać je przez podział silnie rozrośniętych kęp, najlepiej robić to również zaraz po przekwitnieniu. Po przekwitnieniu wskazane jest usuwanie kwiatostanów oraz ściółkowanie gleby kompostem. Rośliny bywają atakowane przez mszyce, zwalcza się je preparatami chemicznymi.

Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski – całościowa, krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Opracowana została przez Instytut Botaniki im. prof. W. Szafera PAN w Krakowie. Składa się z dwóch wydań.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-07].
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-04].
↑ Ciemierniki. [dostęp 2010-02-01].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Helleborus (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-04].
↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
Ludmiła (red.) Karpowiczowa: Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
↑ zbiorowe: Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.

Linki zewnętrzne

Zobacz hasło ciemiernik w Wikisłowniku

Opis rodzaju (ang.)