Ciołek - herb szlachecki - Polski Serwis Naukowy

Ciołek (Biała, Taurus, Thaurus, Vitulus) – polski herb szlachecki.

Opis herbu

W polu srebrnym ciołek stojący czerwony. W klejnocie pół ciołka wspiętego.

Najwcześniejsze wzmianki

Najwcześniejsze użycie heraldycznego Ciołka, nie związane jednakże z nazwą heraldycznego rodu Ciołek, na ternach Polski zostało znalezione na Śląsku na pieczęci Henryka z Wizengurga (Henricus de Wisenburgh) pochodzącej z 1279 r . Obszerna dyskusja nad uznaniem Henryka z Wizenburga za protoplastę heraldycznego rodu Ciołków na terenie Polski została przeprowadzona przez Jardetzky’ego (zamerykanizowane nazwisko Żardecki należące do heraldycznego rodu Ciołków).

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Herb szlachecki - charakterystyczny znak rodowy ustalony według określonych reguł heraldycznych. W założeniu jest znakiem niepowtarzalnym, jednak może się nim posługiwać - w heraldyce polskiej - wiele rodów tzw. herbownych, tworzących w konsekwencji charakterystyczny dla polskiej heraldyki ród herbowy, grupujący rodziny czasem ze sobą wcale niespokrewnione. Wynika to m.in. z historii kształtowania się w Polsce stanu szlacheckiego, zachowującego tradycję przynależności do dawnych wielkich rodów lub klanów, także z praktyki przyjmowania jednego herbu przez rodziny niespokrewnione, ale służące w jednej chorągwi, a także w pewnym stopniu z prawnej możliwości tzw. adopcji herbowej osoby nobilitowanej przez jej szlacheckiego patrona należącego do genealogicznej linii danego rodu herbowego. Tylko polskim zwyczajem jest fakt, że różne rodziny szlacheckie mogą pieczętować się takim samym herbem. Rodziny te nawet nie są lub nie muszą być ze sobą skoligacone. Gdzie indziej herb jest własnością tylko jednej rodziny i tylko dla niej jest jej godłem, pieczęcią i znakiem. Dlatego zmiana koloru tła lub inności tego samego wizerunku powoduje powstanie innego herbu, jednak w Polsce jest to tylko inna odmiana herbu już istniejącego. Wywodzi się to z polskiego średniowiecznego systemu prowadzenia wojen i bitew, zwanego systemem chorągwi. Tym samym rycerze jednej chorągwi zwykle używali jej godła i nosili takie same herby. Stąd wiele rodzin szlacheckich w Polsce ma podobne lub identyczne herby. Często towarzyszyła temu formalna odmiana herbu. Praktyka ta została z czasem zakazana. W innych krajach europejskich dany herb przysługuje tylko jednej rodzinie. Choć znane są też sytuacje, gdy grupa rodzin noszących różne nazwiska odmiejscowe od różnych włości, ale wspólnego pochodzenia, nosi herby identyczne lub podobne, jak w Polsce. W średniowieczu wymagane było nawet wyróżnianie herbów poszczególnych członków rodziny, przez dodawanie specjalnych oznaczeń, bordiur itp. Ten zwyczaj przetrwał w heraldyce brytyjskiej. Charakterystycznym przykładem jest tu herb Księcia Walii, różniący się od herbu królewskiego nałożonym na tarczę kołnierzem turniejowym. W Polsce takie odróżnianie herbów osobistych było stosowane u zarania naszej heraldyki, przyczyniając się m.in. do powstawania odmian herbowych.

Najwcześniejszy dokument odnoszący się do herbu Ciołek został wydany przez komesa (hrabiego) - comes Thomas dictus Ciołek heres ville do Bogucicz pochodzący z 14 lutego 1325 r i potwierdzonego tego samego dnia przez króla Władysława Łokietka (Wladislaus dej gracja Rex polonie) w Chęcinach. .

Komes, także palatyn (łac. comes lub comes palatinus) – pierwotnie, w okresie Cesarstwa rzymskiego dostojnik w skupiający władzę administracyjną i wojskową wyznaczonego okręgu. W średniowiecznej Europie zachodniej - zwierzchnik hrabstwa (okręgu). Z czasem tytuł komesa przerodził się w Europie w dziedziczny arystokratyczny tytuł hrabiego.

Heraldyka – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmuje się badaniem rozwoju i znaczenia oraz zasadami kształtowania się herbów. Wywodzi się od słowa herold - oznaczającego urzędnika dworskiego, wywołującego nazwiska rycerzy biorących udział w turniejach. W innych językach europejskich nazywana jest podobnie (ang. heraldry, franc. heraldique , niem. Heraldik) lub słowami pochodzącymi od nazwy herb (niem. Wappenkunde).

Jednym z najstarszych potwierdzonych zapisów jest wizerunek pieczętny z roku 1385 i 1401.

Dobrze udokumentowanym wizerunkiem reprezentującym herb Ciołka jest związany z wykorzystaniem pieczęci i nazwy Ciołek przez Stanisława z Brezecza (Stanislaus de Brezecz) na dokumentach Uni Horodelskiej z 2 października 1413 r . Z tego samego okresu pochodzi herb z modlitewnika Stanisława Ciołka, biskupa Poznania, datowanego na 1430 r .

Tadeusz Kamil Marcjan Żeleński, pseudonim literacki Boy (ur. 21 grudnia 1874 w Warszawie, zamordowany 4 lipca 1941 we Lwowie) – polski pisarz, poeta-satyryk, kronikarz, eseista, tłumacz literatury francuskiej, krytyk literacki i teatralny, lekarz, działacz społeczny.

Ciołek Poniatowskiego (łac. Taurus Poniatovii) – historyczna nazwa konstelacji, nazwanej tak na cześć króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego przez polskiego astronoma, rektora Akademii Wileńskiej Marcina Poczobutta-Odlanickiego w 1777 roku. Wyodrębniona w północno-wschodniej części gwiazdozbioru Wężownika. Współcześnie nie używana. Nazwa odnosi się do herbu Ciołek Poniatowskich.

Herbowni

Najpełniejszą listę herbownych stworzył Tadeusz Gajl w Herbarzu polskim od średniowiecza do XX wieku z 2007 roku. Lista zawiera 185 nazwisk.

Aksamitowski, Bielański, Bielawski, Bieliński, Borkowski, Brzeski, Bzicki, Cetys, Chabdziński, Chądzeński, Chądzyński, Chebdziński, Chędziński, Chodźko, Chudzewski, Cichoborski, Cielątko, Ciołek, Ciołkiewicz, Ciołkowicz, Ciszkiewicz, Czarnołoski, Czarnołuski, Czuszułowicz, Dobroniecki, Dobrynicki, Dobryniecki, Dobrzyniecki, Dobszewicz, Drzewicki, Drzewiecki, Dulewicz, Ewil, Ewild, Eynild, Fiebron, Fyebron, Gałajski, Gawianowski, Gerłachowski, Gierlachowski, Gierłach, Gierłachowski, Głuski, Głuszewicz, Głuszkiewicz, Głuszkowicz, Gnoiński, Gnojeński, Gorczyczewski, Goryszewski, Gościejewski, Gościejowski, Górecki, Gułowski, Gumkowski, Gutanowski, Gutowski, Hutowicz, Jarogoszka, Jarosławski, Jasiewski, Jaszewski, Jazgarski, Jazgarzewski, Jazgorzewski, Jeżowski, Kabat, Kajsza, Kaliski, Kalisz, Kędzierzawski, Klausgielowicz, Klawsgiełowicz, Kodziewicz, Komarowicz, Komarowski, Komorowski, Konarzewski, Kopowski, Korwecki, Korycki, Kossowski, Koszewski, Koszowski, Koszyłowicz, Kromolicki, Krzytowicz, Kuczyński, Leżański, Leżeński, Leżyński, Lipowiec, Lipowiecki, Lipowski, Maciejewski, Maciejowski, Malinowski, Mączewski, Michajłowicz, Mielecki, Milecki, Mielęcki, Milęcki, Modliszewski, Mordas, Mosiński, Muświc, Nowosza, Orzechowski, Osiemborowski, Ostrołęcki, Ostrowski, Oszczepalski, Pawłowski, Pijanowski, Pilecki, Piotrowski, Podfilipski, Podrzecki, Podstolski, Poniatowski, Poświński, Powiełowski, Powsiński, Powsłowski, Poznański, Pożarzyński, Pusłowski, Rachowski, Regulski, Rodewicz, Rogewicz, Roszewski, Roszczewski, Rożniszewski, Rusiński, Sablicki, Sadurski, Siekierka, Siekierko, Snarski, Sobieński, Sobol, Starski, Szablicki, Szadurski, Świderski, Świrski, Tarnowski, Tetewczyński, Wigand, Winkszna, Winkszno, Wiszniowski, Wiśniewski, Witelius, Włost, Włostowski, Wolczyński, Wołczyński, Woźnicki, Wrzescz, Wrzeszcz, Wrzeszczowski, Wyleziński, Zabowicz, Zakrzewski, Zaleski, Zalęcki, Załęcki, Zardecki, Zelechowski, Zielechowski, Zielichowski, Zieliński, Zozulski, Zuliński, Żardecki, Żelechowski, Żeleński, Żelichowski, Żeliński, Żuliński, Żyliński

Gutowski (forma żeńska: Gutowska; liczba mnoga: Gutowscy) - polskie nazwisko. Nazwa osobowa pochodzi od posiadłości rodziny (u której zapoczątkowało owe nazwisko) miejscowości Guty zwanej też Gutowo i Guty Wielkie w Ziemi Łomżyńskiej na północnym Mazowszu.

Tadeusz Gajl (ur. 1940 r. w Wilnie) - artysta grafik, twórca światowej sławy przedstawień historycznych herbów szlachty polskiej. Herby jego autorstwa zyskały powszechną akceptację heraldyków, nazywane w nomenklaturze herbami gajlowskimi (ang. Gajlesque Coat of Arms).

Przypisy

Pfotenhauer P. Die Schlesischen Siegel 1250 bis 1300, Breslau. T.B. II #16
Oleg Jardetzky: The Ciolek of Poland. Graz/Austria: Akademische Druck-u. Verlagsanstalt, 1992, s. 244. ISBN 3-201-01583-0.
Codex diplomaticus Cathedralis ad s. Venceslaum Ecclesiae Cracoviensis #134 et #135 (Autentyczność tego dokumentu nie budzi zastrzeżeń, lecz niefortunnie pieczęć z pierwszego dokumentu zaginęła i nie jest pewne czy komes Thomas – potwierdzony Ciołek – złożył pieczęć Ciołka).
Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 96. ISBN 83-7391-166-9.
(wg) Trillmich W. (ed.) 1962. Thietmari Merseburgensis Episcopi Chronicon VI:91.
Archiwum diecezji Gnieznieńskiej #92
Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.

Opis herbu

Najwcześniejsze wzmianki

Herbowni

Znani herbowni

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Przypisy