Cios - geologia - Polski Serwis Naukowy

Cios - zbiór seryjnych spękań i szczelin w skałach uporządkowanych geometrycznie w odstępach większych niż kilka centymetrów, występujących w zespołach i systemach. Pod tym pojęciem można też rozumieć zdolność skały do pękania według określonego wzoru.

Cios może powstawać wskutek wietrzenia, ruchów tektonicznych lub w skałach magmowych na skutek krzepnięcia magmy.

Ławica skalna to warstwa lub zespół warstw wchodzących w skład skały osadowej (niekiedy również innych skał), o zbliżonych cechach sensu lato, a szczególnie wyraźnie wyróżniających się od warstw sąsiednich. Ławica jest wyraźnie oddzielona od góry i dołu równoległymi płaszczyznami. Różni się od pozostałych barwą lub odmienną strukturą.

Denudacja (etym. łac. denudare, ogołacać, odkrywać; inaczej: degradacja, etym. łac. degradatio, obniżenie) – jest to ciągły proces erozyjny polegający na przemieszczaniu okruchów skalnych (efektów dezintegracji blokowej i ziarnowej) z terenów wyżynnych na nizinne, powodujące wyrównanie terenu (peneplenizacja). Zazwyczaj transportowany materiał trafia ostatecznie do oceanów, gdzie jest deponowany w postaci skał okruchowych jak piaskowce.

Rodzaje (ze względu na genezę):

cios denudacyjno-odprężeniowy - spękania odprężeniowe powstałe na skutek częściowego lub całkowitego usunięcia nadkładu przez denudację.

cios diagenetyczny - spękania odprężeniowe złożone ze spękań diagenetycznych, czyli utworzonych w skałach osadowych wskutek zmniejszania się objętości osadu w czasie procesu diagenezy.

cios ekstensyjny - spękania odprężeniowe złożone ze spękań ekstensyjnych, czyli utworzonych pod wpływem naprężeń rozciągających.

cios kompresyjny - spękania złożone ze spękań kompresyjnych, czyli utworzonych pod wpływem naprężeń ściskających.

cios magmowy - spękania powstające zwykle w głęboko zlegających skałach o składzie granitoidowym, obejmuje trzy zespoły spękań - dwa w przybliżeniu pionowe, jeden w przybliżeniu poziomy - tworzące system w przybliżeniu prostopadłościenny, często nazywany ciosem granitowym. Spękania te często są zajęte przez żyły mineralne.

cios termiczny - spękania powstające w skale magmowej w końcowym etapie jej krzepnięcia lub tuż po zakrzepnięciu. Zachodzi w wyniku naprężeń rozciągających, powstających na skutek kurczenia się stygnącej masy skalnej. Najczęściej występuje w skałach wulkanicznych i subwulkanicznych.

Rodzaje (ze względu na geometrię):

Wietrzenie – rozpad mechaniczny i rozkład chemiczny skał wskutek działania energii słonecznej, powietrza, wody i organizmów. Zachodzi na powierzchni Ziemi i w jej powierzchniowej strefie zwanej strefą wietrzenia (głębokość od kilku do kilkudziesięciu metrów). Produktem wietrzenia są między innymi zwietrzelina, rumowisko, glina zboczowa, arkoza.

Skały są to duże skupiska minerałów jednorodnych lub różnorodnych. Ze względu na sposób powstania wyróżnia się skały magmowe, osadowe i przeobrażone (metamorficzne)

cios diagonalny - w przybliżeniu skośny do generalnego kierunku strukturalnego na danym obszarze.

cios katetalny - prostopadły do ławic, niezależnie od ich ułożenia.

cios komplementarny - utworzony z dwu sprzężonych zespołów, powstałych jednocześnie.

cios ławicowy - równoległy do uławicenia.

cios ortogonalny - zespół spękań prostopadły w stosunku do innego zespołu.

cios ostrokątny (romboidalny) - złożony z dwu zespołów wzajemnie nieprostopadłych.

cios podłużny - w przybliżeniu równoległy do generalnego kierunku strukturalnego na danym obszarze.

cios pokładowy - ułożony mniej więcej równolegle do powierzchni terenu.

cios poprzeczny - w przybliżeniu prostopadły do generalnego kierunku strukturalnego na danym obszarze.

cios słupowy - cios termiczny polegający na podziale skały na przylegające do siebie słupy o wielobocznym przekroju.

Bibliografia

W. Jaroszewski, L. Marks, A. Radomski, 1985: Słownik geologii dynamicznej. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.